Конго өзеніндегі жұмбақ жаратылыс: Мокеле Мбембе туралы әңгімелер

Кіріспе

Конго өзені алабында мекендейтін, су тұрғын жаратылыс, камерундық саяси теоретик. Бірнеше банту мифологиясында мокеле-мбэмбе (кейде "мокèлé мбèмбé" деп те жазылады) – Конго өзені алабында бар екендігіне сенетін мифтік су тұрғын жаратылыс. Көбінесе тірі жаратылыс немесе рух ретінде сипатталған мокеле-мбэмбе туралы куәгерлердің әртүрлі баяндамаларында көп айырмашылықтар бар, бірақ ол көбінесе тегіс терісі, ұзын мойны және бір тісі немесе мүйізі бар, құрылысы жойылған сауроподтарға ұқсас, ірі төрт аяқты шөп жейтін жануар ретінде сипатталады. 20 ғасырдың басында және ортасында бұл жаратылыс криптозоология және Жердің жас болуы туралы діни сенімдерді ұстанушылардың арасында назар орталығына айналды, нәтижесінде криптозоологтар бастаған және/немесе Жердің жас болуы туралы діни сенімдерді қолдайтын және басқа да топтар эволюцияға қатысты ғылыми консенсусты жоққа шығаратын немесе оған қайшы келетін дәлелдерді табу мақсатымен қаржылаған көптеген экспедициялар ұйымдастырылды. Палеонтолог Дональд Протероның айтуынша, "Мокеле-Мбэмбені іздеу – креационистердің эволюция теориясын және ғылымды кез келген жолмен жоққа шығару әрекетінің бір бөлігі". Сондай-ақ, Протеро "мокеле-мбэмбеді іздейтіндер – жануарлар биологтары емес, креационист діндарлары" екенін атап өтті. Көптеген сарапшылар конголық жергілікті тұрғындар баялаған мокеле-мбэмбе аңызының, бұл аймақта бір кезде кең таралған қара мүйізқұйрықтан пайда болғанын санайды. Тарихшы Эдвард Гимонт мокеле-мбэмбе аңызының Ұлы Зимбабве туралы бұрынғы жалған тарихи мәлімдемелерден өркендегенін және өз кезегінде кейінірек пайда болған рептилиялық қастандық теориясына әсер еткенін дәлелдеді.

20 ғасыр

Мокеле-мбэмбе туралы алғашқы хабарлама неміс капитанынан алынған, оны Вилли Лей «Өкпе балығы мен бүйірбақа» (1941) кітабында сипаттаған. 1913 жылы фон Штайнға қазіргі Камерун жеріндегі неміс колонияларын зерттеуді жүргізу тапсырылды. Ол «Мокеле-мбэмбе» деп аталатын, джунглиде өмір сүретін орасан зор бауырымен жорғалаушы туралы әңгімелерді естіді және оның ресми есебіне сипаттамасын енгізді. Лейдің айтуынша, «фон Штайн өзінің есебін өте мұқият жазды», өйткені ол сенбейтін болып көрінуі мүмкін екенін білген. Дегенмен, фон Штайн бұл әңгімелер сенімді деп есептеді: сенімді жергілікті нұсқаушылар оған әңгімелермен байланысты, ал әңгімелер оған тәуелсіз көздерден алынған, бірақ көптеген бірдей мәліметтер бар. Фон Штайнның есебі ресми түрде жарияланбағанымен, Лей фон Штайнның былай деп жазғанын келтірді:

Жануардың сұрғылт қоңыр түсті, терісі тегіс, оның мөлшері шамамен филдікіне тең; кем дегенде, бегемоттыкіне тең. Оның мойыны ұзын және өте иілгіш, тісі бір ғана, бірақ өте ұзын; кейбіреулер оны мүйіз дейді. Кейбіреулері аллигатордың ұзын, мықты құйрығы туралы айтты. Оның жанына жақындаған қайықтар жойылады деп айтылады; жануар бірден кемелерге шабуыл жасап, экипаждарды өлтіреді, бірақ денелерді жемейді. Бұл аңдар өзеннің өткір бұрылыстарынан өзен жағалауындағы саз балшықтарына шашылып кеткен үңгірлерде өмір сүреді. Оның тамағы тек көкөніс, ал күндіз жағаға шығып, азық-түлік іздеп жүреді. Бұл ерекшелік миф ретінде мүмкін түсіндірмемен келіспейді. Маған ең жақсы көретін өсімдік көрсетілді, ол үлкен ақ гүлдері бар лиана түрі, сүтті шырыны және алма тәрізді жемістері бар. Ссомбо өзенінде маған осы жануар өзінің азығына жету үшін жасаған жол көрсетілді. Жол таза, жақын маңда осы сипатталған өсімдіктер бар еді. Бірақ, бұнда филдер, бегемоттар және басқа да ірі сүтқоректілердің іздері өте көп болғандықтан, нақты бір ізді анықтай алмадық. Алайда, Брайан Даннингтің айтуынша, 1929 жылы неміс ғылым авторы Вильгельм Болше жазған «Ажыдандар: аңыз және ғылым» атты кітабында, Болше фон Штайн сипатталған тіршілік иесінің нақты жануар емес екеніне, оның жергілікті фольклордан басқа ештеңе емес екеніне сенгенін жазды. Неміс авантюрист лейтенанты Пол Гратцтің 1911 жылғы есебіне сәйкес: Байғұлу көлінде крокодил тек өте оқшауланған үлгілерде кездеседі, солтүстіктегі үлкен өзендердің сағаларынан басқа. Бұл батпақта жерлестер қатты қорқатын нсанга, дегенерацияланған тез өсетін жануар, егер оның терісі терісі жоқ және аяқ-қолдары тырнақпен қаруланған болмаса, оны крокодилмен шатастырып тастауға болады. Мен нсангаға атқылай алмадым, бірақ Мбавала аралында оның терісінен бірнеше жолақтарды таптым. Мокеле-мбэмбе, тірі сауриан немесе Африканың жаңбырлы ормандарында жүрген ғылыми тұрғыдан анықталмаған ірі жаратылыстар туралы әңгімелер сирек кездеспейді; Орталық Африкада әлі күнге дейін өмір сүретін ірі олжамен қоректенген ұзын мойынды ірі, тегіс төрт аяқты жануарлар туралы бірнеше әңгімелер болған. Тек мокеле-мбэмбе туралы мәлімет пайда болғаннан кейін ғана әлемнің қалған бөлігі бұл аңыздарды динозавр тәрізді дене құрылысына ие деп түсіндіре бастады. Бір ерекше мысал - емрела нтука, пилдей үлкен жануар, ол мокеле-мбэмбемен көп ұқсастықтар бар. Оның терісі жылтыраған, құйрығы мықты әрі мықты, ал «қағазы» бар. Тағы бір ұқсас жаратылысты, яго-ниниді, 1800-жылдардың аяғында қазіргі Габон жерінде британдық сауда компаниясында жұмыс істеген Альфред Алойсиус Смит сипаттады, ол оны 1927 жылғы мемуарларында қысқаша атап өтті. Африкадағыдай динозаврлар деп сипатталған заттар туралы хабарлар бұқаралық ақпарат құралдарында шағын сенсация тудырды, ал Еуропа мен Солтүстік Америкадағы газеттер 1910-шы жылдардың басында бұл тақырыпта көптеген мақалалар жариялады; кейбіреулер бұл хабарларды нақты бағаға алды, ал басқалары күмәнмен қарады. Батыстық Еуропа мен Американың динозаврларға деген қызығушылығының кең тарағаны елеулі, оның ішінде Бронтозавр ең танымалдардың бірі болды. Бұл мәдени үрдіс осы екі хабарға да, газеттердің хабарланған аң сауропод деп мәлімдеуіне ықпал еткен болуы мүмкін. ХХ ғасырда мокеле-мбэмбеді іздеу немесе куәгерлер сұхбаттасу үшін әртүрлі ғылыми сенімділікпен бірнеше экспедициялар жүргізілді. 1980 жылы және 1981 жылы зерттеуші Генри Пауэлл мен биолог Рой Маккал Конго аймағына барып, жергілікті тұрғындармен сұхбат жасады. Олар тікелей физикалық дәлел таппады, бірақ соған қарамастан, куәгерлердің айғақтарының тұрақтылығы жануардың болуын қолдайтынын мәлімдеді. Маккал 1987 жылы өзінің экспедициялары туралы кітап жариялады. Маккал өзінің зерттеуі «кейбір романтизммен тоңқан» екенін мойындады, бірақ сонымен қатар оның ғылыми мақсаты бар екенін мәлімдеді. Протеро Пауэлл-Маккал экспедициясының батыстықтарға мокеле-мбэмбе туралы қазіргі түсінікті таратуға көмектескенін, бірақ қателіктерге толы болғанын айтады. Маккалдың білімі вирусология саласында болған, бұл оның ірі, экзотикалық жануарды іздеуге лайықты емес екенін көрсетеді; сондай-ақ, Маккал куәгерлердің сөздерін сынай бермей, олардың қаржылық пайда табу, назар аудару немесе американдық қонаққа әсер ету үшін жалтақтап айту мүмкіндігін ескермеген сияқты. Сонымен қатар, Маккал мокеле-мбэмбе туралы білімі жоқ немесе жануардың жоқ екенін айтқан африкалықтарды кешірген. Зоолог Марселлин Агнанья 1983 жылы мокеле-мбэмбе түсірілген фильмге ие болғанын айтты, бірақ түсірілім дұрыс дамымады. Протеро бұл оқиғаны «күдікті» деп сипаттады, Агнаньяның есебіндегі маңызды мәліметтер өзгергенін және оны басқа куәгерлер растамағанын атап өтті. Шотланд зерттеушісі Уильям «Билли» Гиббонс 1985 және 1992 жылдары екі экспедиция ұйымдастырды, бірақ Протеро оның жаратылысшыл болу ниеттерін сұраққа салып, Гиббонсты тіпті қарапайым ғылыми қағидаларды сақтамайтын адам деп сипаттады. Журналист Рори Нугенттің «Конго барабандары: Соңғы тірі динозаврдың іздерінде» атты кітабы 1993 жылы Хаутон Миффлин баспасынан жарық көрді. Нугенттің кітабында ол мокеле-мбэмбе болуы мүмкін екенін айтқан сурет бар, бірақ Протеро оның жүзіп бара жатқан бұтақ екенін айтады.

The animal is said to be of a brownish gray color with a smooth skin, its size is approximately that of an elephant; at least that of a hippopotamus. It is said to have a long and very flexible neck and only one tooth but a very long one; some say it is a horn. A few spoke about a long, muscular tail like that of an alligator. Canoes coming near it are said to be doomed; the animal is said to attack the vessels at once and to kill the crews but without eating the bodies. The creature is said to live in the caves that have been washed out by the river in the clay of its shores at sharp bends. It is said to climb the shores even at daytime in search of food; its diet is said to be entirely vegetable. This feature disagrees with a possible explanation as a myth. The preferred plant was shown to me, it is a kind of liana with large white blossoms, with a milky sap and apple like fruits. At the Ssombo River I was shown a path said to have been made by this animal in order to get at its food. The path was fresh and there were plants of the described type nearby. But since there were too many tracks of elephants, hippos, and other large mammals it was impossible to make out a particular spoor with any amount of certainty. However, according to Brian Dunning, in a 1929 German book by science author Wilhelm Bölsche called Dragons: Legend and Science, Bölsche wrote that von Stein clearly believed that the creature described was not an actual animal, but instead was nothing more than local folklore. According to German adventurer Lt. Paul Gratz's account from 1911:The crocodile is found only in very isolated specimens in Lake Bangweulu, except in the mouths of the large rivers at the north. In the swamp lives the nsanga, much feared by the natives, a degenerate saurian which one might well confuse with the crocodile were it not that its skin has no scales and its toes are armed with claws. I did not succeed in shooting a nsanga, but on the island of Mbawala I came by some strips of its skin. Tales of entities like mokele mbembe, living saurians or large scientifically unidentified creatures walking around the African rain forest, are not rare; there have been multiple tales of large, smooth skinned quadrupeds with long necks that fed on large prey still living in central Africa. It was only after the description of the mokele mbembe surfaced that the rest of the world started interpreting those legends as possessing a dinosaur like body structure. A notable example would be the emela ntouka, an elephant sized creature that shares a lot of similarities with the mokele mbembe. It is described as having smooth skin, a strong and muscular tail, and a "horn" or "tooth". Another similar creature, the jago nini, was described by Alfred Aloysius Smith, who had worked for a British trading company in what is now Gabon in the late 1800s, who briefly mentions it in his 1927 memoir. Reports of entities described to be dinosaur like in Africa caused a minor sensation in the mass media, and newspapers in Europe and North America carried many articles on the subject in the early 1910s; some took the reports at face value, while others were more skeptical. It is notable that Western Europe and the Americas were going through a pop cultural interest in dinosaurs, of which the Brontosaurus was one of the most popular. This cultural trend could have contributed to both the reports as well as the tendency for newspapers to claim the reported beast was a sauropod. Several expeditions, of varying scientific credibility, were undertaken in the 20th Century to search for mokele mbembe or interview claimed eyewitnesses. In 1980 and again in 1981, explorer Henry Powell and biologist Roy Mackal visited the Congo region and interviewed native residents. They did not find any direct physical evidence, but nonetheless argued consistent statements from claimed eyewitnesses tended to support the creature's existence. Mackal published a book in 1987 detailing his expeditions. Mackal admitted his investigation was "tinged with some romanticism", but also insisted he had serious scientific intent. Prothero argues the Powell Mackall expedition almost single handedly popularized the modern concept of mokele mbembe to Westerners, yet was seriously flawed. Mackal's training was in virology, which arguably did not qualify him to search for a large, exotic creature; and Mackal seemed to uncritically accept eyewitness statements without considering the possibility people might lie or exaggerate for financial gain, for attention, or to impress an American visitor. Furthermore, Mackal was dismissive of Africans who "denied knowledge of mokele mbeme" or who asserted the creature did not exist. Zoologist Marcellin Agnagna said he took a film of mokele mbeme in 1983 but the footage did not develop properly. Prothero describes the story as "suspicious", noting critical details of Agnagna's account have changed and none of it was supported by other witnesses. Scottish explorer William "Billy" Gibbons led two expeditions in 1985 and 1992, though Prothero question his motives as a creationist and describes Gibbons as not following even basic scientific principles. Journalist Rory Nugent's book Drums Along The Congo: On The Trail Of Mokele Mbembe, the Last Living Dinosaur was published in 1993 by Houghton Mifflin. Nugent's book included a photograph he claimed was possibly mokele mbembe, but which Prothero argues was more likely a floating log.

21 ғасыр

2001 жылы BBC телеарнасы «Конго» телесериалында мокеле-мэмбеді суреттелген жануарлар туралы нұсқаулықты қарап тұрып, қарақұйрық деп айқындаған биака пигмейлерінің тобымен жазбаша сұхбат жүргізді. Африкалық бұқаның екі түрі де Конго ойпатында кең таралмаған, ал мокеле-мэмбе бұл аймақта бұқалар кездесетін кезеңде қалыптасқан мифология мен халық естеліктерінің қосындысы болуы мүмкін. 2016 жылы Оңтүстік Африкадан келген саяхатшы-документалистер тобы мокеле-мэмбені іздеу туралы деректі фильм түсіріп, оны кейін Discovery Africa компаниясына сатты. Топ шамамен төрт апта бойы Ликуоала батпақты аймағында түрлі ака (пигмей) ауылдарын аралап, осы жануардың бар екендігі туралы әңгімелер жинады. Олар мокеле-мэмбенің метафизикалық және физикалық жағынан болуын ажыратудың қиындығын көрсетті. Олар оның бар екеніне сенетін адамдармен сұхбаттасқанда, басқалары оның кем дегенде он жыл бұрын өлгенін айтты. 2018 жылы Кнутенборгтың Ленсгрив графы, Адам Кристофер Кнут, Дания радиосының түсірілім тобы және ДНК ғалымы мокеле-мэмбені іздеу үшін Конгодағы Теле көліне сапар шекті. Олар криптидті таба алмады, бірақ жасыл балдырдың жаңа түрін ашты.

Мүмкін түсіндірме

Физикалық дәлелдердің болмауы және куәгерлердің қайшылықты мәлімдемелері ғалымдар мен тарихшылардың көпшілігінің бұл жаратылыстың бар екендігіне күмәндануына әкелді. Ең орынды және келісілген түсінік – мокеле-мэмбе аңызы қара мүйіз бұрышқа негізделген, бұл түр бір кезде Орталық Африкада кең таралған, ал мокеле-мэмбе туралы әңгімелер осы аймақта пайда болған. Скептик Бен Радфордтың пікірінше, бұл жаратылыстың шығу тегі 1909 жылы зоолог Карл Хагенбектің "Жануарлар мен адамдар" атты кітабына дейін жетеді. Хагенбек жаңадан табылған динозавр сүйектеріне сүйене отырып, сауроподтар Африкада әлі де тірі болуы мүмкін деп болжады. Ол аңыздардан басқа ешқандай дәлел ұсынбаса да, бұл мәлімдемелер баспасөз арқылы, соның ішінде The Washington Post газеті арқылы таратылды. Локстон мен Протеро бұл "мокеле-мэмбе туралы қазіргі заманғы криптозоологиялық аңызды бастады" деп мәлімдеді. Олар монстр туралы хабарлардың нақты дәлелдерге немесе жергілікті тұрғындардың жаратылыспен жеке кездесулеріне емес, керісінше "көптеген шығармашылықпен әртүрлі оқиғалардың, кеңінен шашыраған аймақтардан жиналған жиынтығы" екеніне тоқтады. Аймақпен бірнеше ғасырлар бойы Батыс байланыста болғанына қарамастан, жануардың бар екенін растайтын ешқандай дәлел табылмады, оның ішінде жануарды іздеу үшін жасалған көптеген экспедициялар және үнемі жүргізілетін әуе және спутниктік бақылаулар, олар пілдер мен басқа да ірі жануарларды анықтады, бірақ сауроподтарды емес – мұның бәрі мокеле-мэмбе бар екеніне қарсы дәлел болып табылады.

Танымал мәдениетте

Шахматтағы ең қиын қозғалыстардың бірі – Алехин қорғанысы осы жаратылыстың атымен аталады: «mokele mbembe вариациясы». Мокеле мэмбе «Тыңшы-иттердің құпия істері» эпизодының «Эрнест» бөлімінде көрсетілген. Ол – Эрнест Ендеше ұстаған жануарлардың бірі. 1985 жылы түсірілген «Бейби: Жоғалған аңыздың құпиясы» фильмінде мокеле мэмбеді көрген деген қауесеттер басты кейіпкерлерді тірі савроподтар отбасына жеткізеді. 1989 жылы Карл Поттс пен Джим Лидің «Африка сағасы» (Белгісіз жануарлардың іздеуі / Қоршаудағы түрлер, «Соғыс журналы» №6, №7) кітабында суперқаһармандар мокеле мэмбе аулауға тырысқан браконьерлерді тоқтатады. 1994 жылғы «Uncharted Waters: New Horizons» видео ойынында мокеле мэмбе Конго өзенінде табылады. 2010 жылғы «Metal Gear Solid: Peace Walker» видео ойынында Мокеле мэмбе – Чиконың Big Boss-қа динозаврлар деп айтатын криптидтердің бірі. 2013 жылдың мамырында норвегиялық эксперименталды музыка тобы Sturle Dagsland «mokele mbembe» атты ән шығарды. Роланд Смиттың «Криптид аңшылары» романы мокеле мэмбеді іздеу және оның екі жұмыртқасын (бұрын өлген жалғыз ересектер) Конгоның орманынан табысты қалпына келтіру туралы. Мокеле мэмбе – комедияшы және журналист Дом Джолидің «Қорқынышты монстрлар мен қызық жаратылыстар» атты саяхат кітабында іздеген алты криптидтің бірі. Корей-американдық суретші Дэвид Чо «The Joe Rogan Experience» бағдарламасының бір эпизодында жас кезінде Израильде тұрып жатқанда журналдан оқығаннан кейін Мокеле мэмбе іздеу үшін Конгоға барғанын айтты. White Wolf Publishing-тің «Қараңғы әлем» әлемінде Моколе – Гайяның «жады» ретінде қызмет ететін жыртқыштардың бір түрі. 2019 жылғы «Годзилла: Монстрлар патшасы» фильмі Мокеле мэмбе деп аталатын титанды еске алады, бірақ ол фильмде көрінбейді. Бірақ жаратылыстың мүсіні Суданның 75-ші Джебель Баркал қаласындағы тұманды және шомыр тұтқынында көрінді, ол патша Гидора басқа 17 титанмен бірге оятып, қашып кетті. Бұл жаратылыс фильмнің романдық нұсқасында көбірек көрсетілген. SCP Foundation әлемінде мокеле мэмбе – Мбочи халқының ауыл тұрғындары SCP 1265 үлгісін, атап айтқанда Камаразавр деп атайды. Сонымен қатар, олар Мбилу Мбилу Мбилудың да SCP 1265-тің бір бөлігі екенін, ол Кентрозавр екенін айтады. «Өлім машиналарын» кітабында капитан Хораның дирижаблі Мокеле Мбенбе деп аталады. «Гоблин өлтіруші» анимесінің екінші маусымында авантюристтер «Мокеле Мубенбе» деп аталатын үлкен жаратылысқа кездеседі, ол терісінен шығып тұрған қызғылт кристаллдармен үлкен сауроподқа ұқсайды.

A rather disadvantageous line of the chess opening Alekhine's Defence is named after the creature: the "mokele mbembe variation". The mokele mbembe was featured in The Secret Files of the Spy Dogs episode "Earnest." It is among the creatures that have been caught by Earnest Anyway. In the 1985 film Baby: Secret of the Lost Legend, rumors of a sighting of mokele mbembe lead the main characters to a family of live sauropods. In 1989 The Punisher/Wolverine African Saga (On the Track of Unknown Animals/Endangered Species, The Punisher War Journal #6 #7) by Carl Potts and Jim Lee, mentioned superheroes stops band of poachers who tried to hunt mokele mbembe. In the 1994 video game Uncharted Waters: New Horizons, the mokele mbembe can be discovered in the Congo River. In the 2010 video game Metal Gear Solid: Peace Walker, Mokele mbembe is one of the cryptids said to be dinosaurs that the character Chico tells Big Boss about. In May 2013 the Norwegian experimental music outfit Sturle Dagsland released a song entitled "mokele mbembe". The Roland Smith novel Cryptid Hunters revolves around a search for the mokele mbembe and successful recovery of two of its eggs (the only known adult specimens having died beforehand) from the jungles of the Congo. Mokele mbembe is one of six cryptids sought by comedian and journalist Dom Joly in his travel book Scary Monsters and Super Creeps. Korean American artist David Choe claimed on an episode of The Joe Rogan Experience that as a young man he travelled to the Congo in search of Mokele mbembe after reading about it in a magazine while he was living in Israel. In the World of Darkness universe by White Wolf Publishing, the Mokole are a breed of were reptiles who serve as the "memory" of Gaia. The 2019 film Godzilla: King of the Monsters mentions a Titan dubbed Mokele mbembe, though it is not seen in the film. But the creature's figure was seen in its misty and foggy containment in Outpost 75 Jebel Barkal, Sudan while it arises and escapes after being awoken by King Ghidorah alongside the other 17 titans. The creature is featured more prominently in the film's novelization. In the SCP Foundation, mokele mbembe is what a village of Mbochi people call a specimen of SCP 1265, specifically a Camarasaurus. They also mention Mbielu Mbielu Mbielu also being a part of SCP 1265, with it being a Kentrosaurus. In the book Mortal Engines, Captain Khora's airship is named Mokele Mbembe. In the second season of the Goblin Slayer anime, the adventurers encounter a large creature referred to as "Mokele Mubenbe", a huge sauropod like creature with purple crystals protruding from its hide.