Кіріспе
Криптозоология – қазіргі кезде болуы күмәнді немесе дәлелсіз, әсіресе халық ауыз әдебиетінде кең таралған, мысалы, Бигфут, Лох-Несс монстры, Йети, чупакабра, Джерси ібілісі немесе Мокеле-мбебе сияқты белгісіз, аңызға толы немесе жойылған жануарларды іздеумен және зерттеумен айналысатын псевдонаука және субмәдениет. Криптозоологтар осы жандарды криптидтер деп атайды, бұл термин осы субмәдениет тарапынан қолданылған. Ғылыми әдістерді сақтамағандықтан, криптозоология негізгі ғылымда псевдонаука ретінде қарастырылады: ол зоологияның немесе фольклортанудың бір саласы емес. Ол 1950 жылдары зоологтар Бернард Хеувельманс және Иван Т. Сандерсон тарапынан құрылған. Ғалымдар бұл субмәдениеттің бастапқыда басымдық көзқарастарды қабылдамағанын және оның жақтастары көбінесе негізгі ғылымға жаугершілікпен қарастыратынын атап өткен. Сондай-ақ ғалымдар криптозоологтарды және олардың әсерін зерттеді (соның ішінде криптозоологияның жас Жер теориясымен байланысын), криптозоология мен басқа псевдонаукалар арасындағы ұқсастықтарды анықтады және криптозоологтардың мәлімдемелерін сынсыз таратуға қатысты БАҚ-тың рөлін көрсетті.
Cryptozoology is a pseudoscience and subculture that searches for and studies unknown, legendary, or extinct animals whose present existence is disputed or unsubstantiated, particularly those popular in folklore, such as Bigfoot, the Loch Ness Monster, Yeti, the chupacabra, the Jersey Devil, or the Mokele mbembe. Cryptozoologists refer to these entities as cryptids, a term coined by the subculture. Because it does not follow the scientific method, cryptozoology is considered a pseudoscience by mainstream science: it is neither a branch of zoology nor of folklore studies. It was originally founded in the 1950s by zoologists Bernard Heuvelmans and Ivan T. Sanderson. Scholars have noted that the subculture rejected mainstream approaches from an early date, and that adherents often express hostility to mainstream science. Scholars have studied cryptozoologists and their influence (including cryptozoology's association with Young Earth creationism), noted parallels in cryptozoology and other pseudosciences such as ghost hunting and ufology, and highlighted uncritical media propagation of cryptozoologist claims.
Терминология, тарих және тәсіл
Криптозоология саласы бельгиялық зоолог Бернард Хеувельманс пен шотландтық зоолог Иван Т. Сандерсонның еңбектерінен бастау алады. Айта кетерлігі, Хеувельманс 1955 жылы «Белгісіз жануарлардың ізімен» (француз тілінде Sur la Piste des Bêtes Ignorées) атты еңбегін жариялады, бұл криптозоологтар арасындағы маңызды жұмыс, оған көптеген басқа да ұқсас еңбектер ілескен. Сол сияқты, Сандерсон криптозоологияның дамуына үлес қостан кітаптар сериясын жариялады, соның ішінде «Қорқынышты қарлы адамдар: Аңыз тірілген» (1961). Хеувельманс криптозоологияны Антония Корнелис Оудеманстың жұмысына байланыстырып, теңіз жыландары туралы хабарларға үлкен, белгісіз есімді теңіз түлкісінің жауапты екенін айтқан. Криптозоология – «жасырын жануарларды зерттеу» (көне грекше κρυπτός, kryptós – «жасырын, құпия»; көне грекше ζῷον, zōion – «жануар», және λόγος, logos – яғни «білім, зерттеу»). Бұл термин 1959 жылға дейін немесе одан бұрын пайда болған. Хеувельманс криптозоология терминін Сандерсонға жатқызады. Криптозоологиядан кейін криптозоолог Дж.Е. Уолл 1983 жылы Халықаралық криптозоология қоғамының жазғы хабарламасында «криптид» терминін енгізді. Уоллтың сөзіне göre, «сенсациялық және көбінесе жаңылыстыратын «монстр» сияқты терминдерді алмастыру үшін жаңа терминдерді қолдану ұсынылды. Менің ұсынысым – «криптид», яғни жасырын немесе белгісіз болу қасиетіне ие тірі нәрсе, криптозоологиялық зерттеулерге жататын (немесе жатуы мүмкін) жаратылыстарды сипаттау үшін». Оксфорд ағылшын сөздігі «криптид» есімін «қазіргі күнге дейін өмір сүруі немесе бар екені дәлелденбеген жануар; криптозоологты қызықтыратын кез келген жануар» деп анықтайды. Криптозоологтардың көпшілігі бұл терминді қолданса да, академиялық зоологтар қолданбайды. Студенттерге арналған оқулықта академиктер Калеб В. Лак және Жак Руссо осы субмәдениеттің «криптидтер» деп санайтындарына назар аударатынын атап өтеді. Бұл – монстрлар мен фольклорлық әңгімелерден алынған басқа ұқсас тұлғаларға деген ескі сенімнің жалған ғылыми кеңейтілуі, бірақ «жаңа, ғылымирақ естілетін атаумен: криптидтер». Биологтар жаңа түрлерді анықтаса, криптозоологтар фольклорлық әңгімелердегі жаратылыстарға назар аударады. Ең танымалдары – Лох-Несс монстры, Бигфут, чупакабра және басқа да «қорқынышты» деп сипатталатын «жаратылыстар». Бұл жаратылыстарды іздеу кезінде криптозоологтар қозғалысқа сезімтал камералар, түнгі көру құралдары және дыбыс жазу құралдары сияқты құрылғыларды қолдана алады. Криптозоологиялық тәсілдерді жүйелеуге әрекеттер жасалғанмен, биологтардан, зоологтардан, ботаниктерден және басқа академиялық салалардан айырмашылығы, «криптидтерді іздеудің қабылданған, бірыңғай немесе табысты әдістері жоқ». Тарихи тұрғыдан алғанда, белгілі криптозоологтар көбінесе «нақты дәлелдері» бар жағдайларды анықтады (мысалы, Сандерсон мен Кранц), бірақ кейін дәлелдер аңыздың өнімі екені анықталды. Бұл сарапшылардың егжей-тегжейлі тексеруі кезінде немесе алдаушының мойындауынан кейін болуы мүмкін.
Экспедициялар
Криптозоологтар өздерінің мәлімдемелерін растау үшін жиі экспедициялар ұйымдастырған. Бигфутты зерттеуші Рене Дахинден саскуатчтің іздерін табу мақсатымен үңгірлерге сәтті болмаған экспедиция ұйымдастырды, ал Дэниел Локстон мұны бигфут туралы халықтың көзқарасының өзгеруімен байланыстырады. Ленсграф Адам Кристофер Кнут 2018 жылы Конгодағы Теле көліне Мокеле-мбембені табу үшін экспедиция жасады. Олар тіршілік иесінің кез келген іздерін таппаса да, жасыл балдырдың жаңа түрін ашты.
Жас Жер креационизмі
Криптозоологияның бір бөлігі жас Жер креационизмінің жалған ғылымын қолдайды, дәстүрлі ғылымды Библиялық түсіндірмелерге басымдық беріп, "тірі динозаврлар" сияқты ұғымдарды тарату арқылы ығыстырады. Ғылым жазушысы Шарон А. Хилл криптозоологияның жас Жер креационизмімен айналысатын тобының "жақсы қаржыландырылғанын және эволюцияны жоққа шығаратын тірі динозаврды табу мақсатымен экспедициялар ұйымдастыруға қабілетті екенін" айтады. Антрополог Джеб Дж. Кард: "[К]реационистер криптозоологияны қабылдады және кейбір криптозоологиялық экспедициялар эволюцияны жоққа шығару үмітімен креационистермен қаржыландырылып, жүргізіледі" дейді. 2013 жылғы сұхбатта палеонтолог Дональд Протеро креационист криптозоологтардың санының артып келе жатыр екенін атап өтті. Ол: "[Л]ох-Несс көліндегі монстрлерді немесе Мокеле-Мбембеді белсенді түрде іздейтін адамдар мұны толығымен креационист пасторлар ретінде жасайды. Олар Конгода динозавр табылса, эволюцияның барлығын күшін жояды деп ойлайды. Бұл солай емес. Бұл жай ғана кеш пайда болған динозавр болар еді, бірақ олардың эволюция туралы бұрыс түсінігі осы" деп мәлімдеді. Кентки штатындағы Петерсбург қаласында орналасқан Жаратылыс мұражайында 2013 жылы өткен көрмені келтіре отырып, онда айдаһарлардың бір кезде адамзатпен бірге жер бетінде жүрген биологиялық жаратылыстар болғаны және жас Жер креационизміне арналғаны айтылды, дінтану ғылымының академигі Джастин Маллис: "[К]риптозоологияның жас Жер креационизмімен ұзақ және қызықты тарихы бар, ал бұл жаңа көрме – соңғы мысалдардың бірі ғана" деп атап өтті. Академик Пол Томас 2020 жылы өткізген зерттеуінде Жаратылыс мұражайы мен креационисттік ойын-сауық паркі Ark Encounter арасындағы криптозоологияның әсерін және байланыстарын талдады. Томас: "Жаратылыс мұражайы мен Кеме кездесуі псевдоархеологиямен әуестесіп, псевдоархеологиялық риториканы сыбырласа, олар криптозоологиямен толыққанды байланыста" деп түсіндірді және "[Ж]ас Жер креационистері мен криптозоологтар табиғи серіктестер. Псевдоархеология сияқты, жас Жер креационистері де, криптозоологтар да бағындырылмайтын негізгі ғылымға наразылық білдіреді және олардың талаптарын қабылдауға кедергі келтіретін құпиялы схема бар деп шағымданады" деп қосты.
БАҚ-тың сын көзқарасының болмауы
Бұқаралық ақпарат құралдары криптозоологтардан алынған ақпаратты көбінесе сынсыз таратады, оның ішінде криптозоологтардың жалған мәлімдемелерін қайталайтын газеттер мен криптозоологтарды құбыжық аулаушылар ретінде бейнелейтін телешоулар да бар (мысалы, 2007 жылдан 2010 жылға дейін көрсетілген танымал және деректілік деп есептелетін америкалық телешоу MonsterQuest). Көрсетілген "криптидтер" туралы БАҚ жарияланымдары көбінесе оларға қарағанда ықтимал түсіндірмелерді ұсынбайды, осылайша криптозоологтардың мәлімдемелерін одан әрі таратуға себеп болады.
Криптоботаника
Криптоботаника – криптозоологияның өсімдік криптидтерінің болу мүмкіндігін зерттейтін саласы. Британ криптозоологы Карл Шукердің 2003 жылғы "Адамнан жасырынған жандар" кітабында айтылғандай, көбінесе Латын Америкасынан алынған, әлі ашылмаған ірі етжегіш өсімдіктер түрлері туралы нақтыланбаған хабарлар бар.
Мұражайлар мен көрмелер
Бернард Хьювельманстың зоологиялық және криптозоологиялық жинағы мен мұрағаты Лозаннадағы Кантоналдық зоология мұражайында сақталады және шамамен "1000 кітап, 25000 файл, 25000 фотосурет, хаттар және артефакттардан" тұрады. 2006 жылы Бейтс колледжінің өнер мұражайы "Криптозоология: Уақыттан тыс кеңістік масштабы" көрмесін өткізді, онда криптозоологиялық жаратылыстар тилацин сияқты жақында жойылған және целакант сияқты қазір де бар (тірі қазбалар) таксондармен салыстырылды, бұлар бұрын ұзақ уақыттан бері жойылған деп есептелген. Келесі жылы Америка табиғи тарих мұражайы "Мифтік жаратылыстар: Айдаһарлар, Бірмұңдар және Су қызы" деген атпен ойдан шығарылған және жойылған жануарлардың қосымша көрмесін ұйымдастырды, онда Аepyornis maximus піл құсы және Gigantopithecus blacki алып гоминиді де болды. Мұражайда криптозоологияға қатысты 3000-нан астам артефакт сақталған.