Кіріспе
Америкалық фольклордағы алып ағаш кесуші Пол Буньян – американдық және канадтық фольклордағы алып ағаш кесуші және халық қаһарманы. Оның аңыздары оның үлкен күшімен атқарған қажырлы еңбегін баяндайды, және ол әдетте өзінің жануары әрі жұмыстасы – Көк өгізбен бірге болады. Бұл кейіпкер Солтүстік Америка ағаш кесушілерінің ауызша дәстүрінде пайда болған, содан бері түрлі әдеби туындылардың, музыкалық шығармалардың, коммерциялық жобалардың және театрлық қойылымдардың тақырыбына айналды.
Paul Bunyan is a giant lumberjack and folk hero in American and Canadian folklore. His tall tales revolve around his superhuman labors, and he is customarily accompanied by Babe the Blue Ox, his pet and working animal. The character originated in the oral tradition of North American loggers, He has been the subject of various literary compositions, musical pieces, commercial works, and theatrical productions.
Этимология
Пол Буньян есімінің этимологиясы туралы көптеген гипотезалар бар. Көптеген түсіндірмелер осы есімнің француз-канадтық тегіне назар аударады. Буньян атының дыбысталуы квебекше "bon yenne!" деген таңқану немесе әжірлеуді білдіретін сөзбен ұқсас келеді. Ағылшын тіліндегі Буньян тегі, ескі француз тіліндегі "bunion" сөзімен ортақ түбірге ие, ол үлкен дөңгелек немесе ісікке сілтеме жасайды. Бірнеше зерттеушілер Пол Буньянды француз-канад халық мүсініндегі Бон Жан бейнесімен байланыстыруға тырысты.
Ғылыми зерттеулер
Висконсин университетінің студенті К. Бернис Стюарт Лаухедпен бірдей уақытта Орта Батыс аймасының орманшыларынан Пол Буньян туралы әңгімелер жинаумен айналысты. Стюарт бірқатар сұхбаттар арқылы түпнұсқа анекдоттардың ғылыми жинағын құра алды. Ол осы анекдоттарды фольклорды зерттейтін студенттерге пайдалану үшін қысқаша буклеттер түрінде жариялады. Оның зерттеулерінің көп бөлігі үкімет қаржыландырған Висконсин жазушылар бағдарламасы арқылы қаржыландырылды. (Лаухедтің нұсқасында Пол Буньян ағаштардан әлдеқайда биік болып бейнеленген, ал ертеректегі халық әңгімелерінде Буньян өте биік және күшті болғанымен, адам пропорциясында болған). Лаухед Пол Буньянға бірнеше американдық ландшафттардың, ескерткіштердің және табиғи кереметтердің жасалуын жатқызады, олардың іздерін табуға болады. Кейінгі жазушылар оған қосымша егжей-тегжейлі мәліметтер мен ерліктерді қосты, мысалы, Бемидж көлінің (жоғарыдан қарағанда алып ізге ұқсайтын пішіні бар) сияқты су қоймаларын жасау. Кейінгі авторлар, және мүмкін туристік агенттер, Пол Буньянның жасағандарын айтуға болатын тағы да географиялық ерекшеліктерді қосты. Буньян туралы әңгімелерде оның балтасын сүйреп алып Grand Canyon-ды жасағаны, ал Mount Hood-ты отын отындағы тастарды тиеп салғаны айтылады. 1958 жылы Уолт Дисней студиясы Пол Буньянды қысқа анимациялық мюзикл ретінде шығарды. Онда Пол балтасымен ағаш кесу жарысында бу машинасымен жұмыс істейтін механикалық арамен бәсекелеседі. Фильмде Тюрл Равенскрофт түс түсірді, ол "Kellogg Company" үшін Тони Жолбарыстың дауысы ретінде ең танымал, және "Үздік анимациялық қысқа фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ұсынылды. 1963 жылғы "Диснейдің сиқырлы әлемі" телешоуының "Үш керемет әңгіме" бөлімі үш бөлімнен тұратын анимациялық жинақ болып табылады. Оның үшінші бөлімі Пол Буньян туралы әңгіме. 1995 жылғы "Tall Tale" Дисней фильмінде Пол Буньян рөлін Оливер Плат ойнады. Буньянның алып болуы туралы қалыпты бейнеге қайшы, Платтың Пол-ы орташа бойлы адам ретінде бейнеленген, бірақ фильмнің "асыра шектен тыс" сипатына сәйкес "өмірден үлкен" тұлғасымен толықтырылған. 2007 жылы Мэрибет Лорбиекчи мен Рене Грэф Полды Люсет Диана Кенсакқа үйлендірді, ол Полға орманшы болуға үйрететін алып мети әйелі, ол Пол Буньянның сүйіктісінде орманды қайта отырғызуға көмектеседі. 2017 жылы Джон Гудманның Пол Буньян рөлін ойнаған "Буньян және Бейб" атты анимациялық фильм шықты, ол халық ертегісіне негізделген.
Шындықтылығы талқыланған
Карлтон С. Эймс, Маршалл Фитвик және әсіресе Ричард Дорсон сияқты зерттеушілер Пол Буньянды «жалған фольклор» (fakelore) мысалы ретінде келтіреді, яғни бұл әдеби туынды ескі халық аңыздары ретінде ұсынылған. Олар Пол Буньян туралы көптеген кітаптардың басым бөлігінде фольклорлық негізі жоқ элементтер, әсіресе жасөспірімдерге арналған кітаптарда мұндай элементтер көптеп кездесетінін атап көрсетеді. Қазіргі заманғы коммерциялық жазушылар Пол Буньянды жалпыұлттық танымал тұлға ретінде қалыптастырғанымен, бұл кейіпкердің ағаш кесу лагерьлері мен орман индустриясындағы тарихи тамырларын ескермейді. 1865-1875 жылдары Фурнье Мичиган штатының Грейлинг аймағындағы H. M. Loud компаниясында жұмыс істеген, және бұл факті басқа да жазбаларда кездеседі. Стюарт пен Уотт Пол Буньянның нақты адамға негізделгенін немесе толығымен мифтік кейіп екенін анықтауға әлі толыққанды қол жеткізе алмағанын мойындайды. Дегенмен, олар сұхбаттасқан егде жастағы ағаш кесушілердің кейбіреуі оны немесе оның серіктерін танығанын айтқан, ал оның бейітінің орны Солтүстік Миннесотада көрсетілген. 20 ғасырдың көп бөлігінде Пол Буньянның аты мен бейнесі түрлі тауарларды, қалаларды және қызметтерді насихаттау үшін пайдаланылып келді. Солтүстік Америкада жергілікті бизнесті және туризмді дамыту мақсатында Пол Буньянның алып мүсіндері орнатылды. Олардың көп бөлігі 1960-1970 жылдары International Fiberglass компаниясы «мүфлер адамы» (muffler man) сериясы аясында алып шыны талшықтан жасалған мүсіндер ретінде шығарылды. Көптеген қалалар, осы жол бойында орналасқан, Пол Буньянның сувенирлерін және түрлі жаңалықтарды сатады. Бемиджідегі Көк бұқа марафоны (2013 жылы басталды) Пол Буньян штаты жолымен, Бемидж көлінің бойымен және Пол Буньян мен Көк бұқаның мүсіндерінің жанынан өтеді. Пол Буньян мен Көк бұқаның Бемидждегі мүсіндері Fargo телесериалында көрсетілген. Оның мүсіні 1996 жылы түсірілген Fargo фильмінде де қысқаша көрініс берді. Мэн штатының Бангор қаласында орналасқан Пол Буньянның мүсіні Стивен Кингтің «Ол» романында жиі еске алынады.