Кіріспе
Қазіргі бірнеше заманауи тілдерде қолданылатын ғылыми және мамандандырылған сөздер Халықаралық ғылыми лексика (ISV) ғылыми және мамандандырылған сөздерді қамтиды, олардың шығу тегі нақты болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, бірақ бірнеше заманауи тілдерде қолданылады (яғни, тілдер арасында, табиғи, қарыз сөздер немесе калькирленген түрінде). "Халықаралық ғылыми лексика" деген атауды алғаш рет Филип Гоув 1961 жылы жарық көрген Вебстердің үшінші жаңа халықаралық сөздігінде қолданды. Дэвид Кристалдың айтуынша, ғылым – жаңа сөздердің пайда болуына өте қолайлы сала. Ғылымның өзіндік ерекшелігіне байланысты сөздердің тілдер арасында жылдам таралуына да бейімділік танытады: көптеген елдерде және тілдерде жұмыс істейтін ғалымдар бір-бірінің ғылыми журналдардағы жаңа мақалаларын оқиды (шетел тілдерін білу арқылы, аударма көмегімен немесе осы екеуінің біріктірілуі арқылы) және хабарланған кез келген жаңалықты өз салаларына қолдануға құштар.
International scientific vocabulary (ISV) comprises scientific and specialized words whose language of origin may or may not be certain, but which are in current use in several modern languages (that is, translingually, whether in naturalized, loanword, or calque forms). The name "international scientific vocabulary" was first used by Philip Gove in Webster's Third New International Dictionary (1961). As noted by David Crystal, science is an especially productive field for new coinages. It is also especially predisposed to immediate translingual sharing of words owing to its very nature: scientists working in many countries and languages, reading each other's latest articles in scientific journals (via foreign language skills, translation help, or both), and eager to apply any reported advances to their own context.
Іс-шаралар
Webster's Third-тің айтуынша, "ISV-дегі кейбір сөздер (мысалы, гаплоид) ежелгі тілдердің бірінен, әдетте латын және грек тілдерінен, жалпы және қарапайым мағынасы бар сөзді алып, оған қазіргі ғылыми дискурстың мақсаты үшін өте нақты және күрделі мағына берген". ISV сөзі әдетте классикалық қосылыстар немесе "ежелгі заманнан тек шикізатты, былайша айтқанда, алады" деген туынды. Оның морфологиясы тілдерге қарай өзгеруі мүмкін. Webster's Third New International Dictionary онлайн нұсқасы (Merriam Webster, 2002) ISV-нің "екі немесе одан көп тілде қолданылатын сөздер немесе басқа тілдік формалардан тұратынын" қосады, бұл сөздер "жаңа латыннан өзгеше, пайда болған тілдердің құрылымына бейімделген". Басқаша айтқанда, ISV терминдері көбінесе грек, латын немесе басқа біріктірілген формалармен жасалады, бірақ әр тіл пайда болған неолексемаларды өзінің фонемиялық "қолайлы аймағында" айтады және қалыпты морфологиялық жүйесін қолдана отырып морфологиялық байланыстар жасайды. Осыған байланысты ISV-ді неолатын тілінен алынған сөздер деп қарастыруға болады. МакАртур ISV сөздері мен морфемаларын "тілдераралық" деп сипаттайды, олардың "білім, мәдениет, ғылым және технология құралы ретінде қызмет ететін көптеген тілдерде" қолданылатынын түсіндіреді. Ресей, швед, ағылшын, испан тілдерінен басқа, ISV лексикалық элементтері жапон, малай, филиппин және басқа да азия тілдерінде де қолданылады. МакАртурдың айтуынша, басқа ешбір сөз және морфема жиынтығы осыншалықты халықаралық емес. Кез келген ISV терминінің қай тілде бірінші рет пайда болғаны филология мен ғылым тарихынан басқа мәселелерге қатысты аса маңызды емес, өйткені басқа тілдердегі туысқан, қалыптасқан әріптестері көптеген ғылыми мақсаттар үшін онымен бірдей және беткі талдауда өзін-өзі түсіндіреді. Бұл сипаттама ғылымның табиғатына сәйкес келеді: ол көптеген елдерде және тілдерде жұмыс істейтін ғалымдардың бір-бірінің ғылыми журналдардағы соңғы мақалаларын (шетел тілдерін білу, аударма көмегі немесе екеуі арқылы) оқып отырады және кез келген жаңалықты өздерінің жағдайына қолдануға құштар. Бұл тақырып ғылыми алмасудың әрбір жағдайы ашық ынтымақтастыққа (ашық ғылымдағыдай) немесе тыңшылық немесе өнеркәсіптік тыңшылыққа (мысалы, қару жүйелерін әзірлеуге қатысты) негізделген болсын, қолданылады. ISV – Interlingua деп аталатын жасалған тілді дамыту мен стандарттаудың тұжырымдамаларының бірі. Interlingua-дағы ғылыми және медициналық терминдер негізінен грек-латын тілінен шыққан, бірақ Interlingua-дағы көптеген сөздер сияқты олар көптеген тілдерде кездеседі. Interlingua сөздігі басқа тілдердің үлкен санына сөздерді тарату және сіңіру арқылы таңдалған бақылау тілдерінің тобы арқылы құрылады. Содан кейін прототиптеу әдісі әрбір жарамды Interlingua сөзінің немесе аффикстің ең соңғы ортақ ата-бабасын таңдайды. Сөз немесе аффикс бақылау тілдеріне негізделген қазіргі заманғы форманы алады. Бұл процедура Interlingua-ға мүмкіндігінше жалпы халықаралық сөздік беруді мақсат етеді.
Түпнұсқа тілдердегі сөздердің мағынасы өзгеше сөздердің түбірі
Бұл түпнұсқа тілдердегіден өзгеше мағынасы бар ғылыми сөздер мен сөз тамырының тізімі. Сөз немесе түбір Ғылыми мағынасы Түпнұсқа тіл Түпнұсқа мағынасы Ескертпелер andro, ander топырақша, еркек грекше ἀνήρ, ἀνδρός адам гүлді өсімдіктердің гүлдерінде gyno, gyne жатық, әйел грекше γυνή, γυναικός әйел capno көмірқышқыл газы грекше καπνός түтін electro электр грекше ἤλεκτρον янтарь, янтарьды сүрту арқылы туындаған статикалық электр қуаты itis қабыну грекше ίτης кеудеге қатысты (анатомия) грекше θώραξ кеудеше toxo у грекше τόξον садақ (қару), 'улы жебе' арқылы. Toxodon сөзінде 'садақ', isotoxal сөзінде 'доға' мағынасын білдіреді. macro үлкен грекше μακρός ұзын биологиялық таксондардың атауларында ceras аммонит грекше κέρας мүйіз, қойдың мүйізіне ұқсас crinus теңіз жұлдызы грекше κρίνον лилия, "теңіз жұлдызы" атауынан алынған grapto graptolite грекше γραπτός жазылған, қазбаға ұқсас gyrinus лабиринт тісті грекше γυρῖνος шабақ lestes жыртқыш грекше λῃστής қарақшы mimus орнитомимид грекше μῖμος мим, Ornithomimus = 'құсқа еліктеуші' mys егеуқұйрық грекше μῦς тышқан, Phoberomys ішінде saurus жорғалаушы, динозавр грекше σαῦρος кескел stega, stege стегоцефал грекше στέγη шатыр, қазбадағы бас сүйектерінің шатыр тәрізді болуы suchus, champsus крокодил ежелгі египетше σοῦχος, χάμψα ежелгі грек авторларының египеттік сөздері 'крокодил' therium сүтқоректілер грекше θηρίον аң, жануар сүйек атаулары femur сан сүйегі латынша femur сан, классикалық латын тілінде жіктеу fibula (аяқ сүйегі) латынша fībula бекіткіш, жіпке тартуға арналған құрал tibia және fibula бекіткіш пен оның инесіне ұқсас radius (қол сүйегі) латынша radius спица tibia тізе сүйегі латынша tībia флейта, жануарлардың тізе сүйектерінен жасалған флейта ulna (қол сүйегі) латынша ulna шынтақ, кубит өлшемі fetus / foetus тумаланбаған бала медициналық латынша fētus (вариант. foetus) 1/2 жіктеуде ' жүкті', 4-ші жіктеуде 'жануарлардың баласы'
stege stegocephalian Greek στέγη roof via their cranium roofs as fossils suchus, champsus crocodilian AncientEgyptian σοῦχος,χάμψα Quoted by ancient Greek authors as Egyptian words for 'crocodile' therium usually mammal Greek θηρίον beast, animal Names of bones femur thighbone Latin femur thigh Classical Latin genitive often feminis fibula (a leg bone) Latin fībula brooch tibia & fibula looked like a brooch and its pin radius (an arm bone) Latin radius spoke tibia shinbone Latin tībia flute via animal tibias modified into flutes ulna (an arm bone) Latin ulna elbow, cubit measure Other foetus / fetus unborn baby Medical Latin fētus (var. foetus) As 1st/2nd decl. adjective, 'pregnant'As 4th decl. noun, 'the young of animals'
Латын тілінен алынған бір мағынасы бар және грек тілінен алынған басқа мағынасы бар сөздер мен сөз түбірлері
Бұл латын және грек тілдерінен әртүрлі мағыналары бар ғылыми сөздер мен сөз түбірлерінің тізімі. Сөз немесе түбір Латыннан ғылыми мағынасы Мысал Латын сөзі Латын мағынасы Гректен ғылыми мағынасы Мысал Грек сөзі Грек мағынасы Ескертулер альга альга альга теңіз балдырлары ауырсынуды басатын алгос ауырсыну крема күйдіру кремация cremāre күйдіру кремастер креманнуми ілу, тоқтаусыз ілу.
Басқа айырмашылықтар
Ғылыми терминдер мен классикалық латын және грек тілдеріндегі тағы бір айырмашылық – көптеген күрделі ғылыми терминдер түбірдің соңындағы инфлекция дауысын екінші түбір немесе дауыссыз әріппен басталатын префикс алдында жоймайды, мысалы, гастроэнтерит; бірақ гастроэктомияда (гастроэктомия емес) жойылады. Грек тіліндегі τέρας (τέρατο) = "монстр" сөзі көбінесе "монстр (аномалиялық)" (мысалы, тератология, тератоген) мағынасында қолданылады, бірақ кейбір биологиялық атауларда оны "монстр (үлкен)" (мысалы, жойылған жануарлар) мағынасында қолданады. Тертаторнис (12 фут қанат кеңдігі бар кондор) және Тертатаспис (2 фут ұзындығындағы трилобит).