Кіріспе

Пакистандық ядролық физик (1930-2018) Ишфак Ахмад Хан (3 қараша 1930 - 18 қаңтар 2018), Пакистанның ядролық физигі, Ұлттық физика орталығының жоғары энергия физикасының профессор-эмиритусы және Пәкістан үкіметінің бұрынғы ғылыми кеңесшісі. Әлемдік физиканың теориялық физигі Ахмад 1960-1970 жылдары CERN-де аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген кезінде бөлшектер физикасы мен кванттық электродинамикаға қатысты тұжырымдамалардың теориялық дамуына елеулі үлес қосты. 1950 жылдардың соңында ПАЭК-ке қосылған Ахмад 1971 жылғы соғыстан кейінгі жасырын жобада атом бомбасының алғашқы жобаларын жасаған құпия Pinstech институтының ядролық физика бөлімінің директоры болып қызмет етті. Ол жерде қарудың сыни массасындағы физика мен математикалық есептеулерді жүргізуде ықпалды рөл атқарды және қаруда қолданылатын имплозия әдісі бойынша теориялық жұмыс жасады. 1960 жылдан бастап ол Пәкістан үкіметінің ресми миссиясының бөлігі ретінде МАГАТЭ-де жоғары лауазымды адам болды, ол ядролық энергияны өнеркәсіптік даму үшін бейбіт мақсатта пайдалану үшін жұмыс істеді. 1991 жылдан 2001 жылға дейін ПАЭК-тің төрағасы болған ол Пәкістан үкіметінде мемлекеттік министр мәртебесімен стратегиялық және ғылыми бағдарламалар бойынша премьер-министрдің ғылыми кеңесшісі ретінде қызмет атқарды. Ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалануды жалындаған қолдаушы ретінде ол 1998 жылы мамыр айында ПАЭК-ті бақылауға алып, Пакистанның Белуджистан провинциясындағы құпия қару-жарақ сынақ зертханаларында елдің алғашқы атом сынақтарын (Chagai I және Chagai II қараңыз) жүргізген кезде халыққа және халықаралық атаққа ие болды. 2018 жылы 18 қаңтарда 87 жасында Лахор қаласында қайтыс болды.

Ерте өмір және білім

Ахмад 1930 жылы 3 қарашада Үндістанның Панджаб штатындағы Гурдаспур қаласында ұзақ уақыттан бері Панджабта тұратын Каказай отбасында дүниеге келді. Ахмад алғашқы білімін Жаландхарда, кейіннен Ляльпурда және Лахорда оқыды. Содан кейін физика мамандығы бойынша 1949 жылы Пунджаб университетінде физика мамандығы бойынша бакалавриат дәрежесін алды. Пенджаб университетінің аспирантурасына түскеннен кейін Ахмад 1951 жылы Р. М. Чодхри жетекшілік еткен ядролық физика бойынша магистрлік диссертациясын тапсырғаннан кейін магистр дәрежесін алды. Магистр дәрежесін алған соң, ол физика саласындағы еңбегін мойындау үшін алтын медальмен марапатталды. Ахмад Монреаль университетінің докторантурасына оқуға түсіп, екі жылдық физика курсын бітіріп, теориялық физика бойынша зерттеулер жүргізді. 1959 жылы Ахмад докторлық диссертация алды. физикадан кейін докторлық жұмыстарына тапсырғаннан кейін бөлшектер физикасының алға басуы туралы тұжырымдамалар. және арнайы ұсақ түйіршікті ядролық эмульсияны (AgBr) қолдану арқылы элементтік бөлшектерді зерттеуде көптеген зерттеулерді қамтыды. Ол өзінің зерттеулерін теориялық физикаға арнады және Нильс Бордың теориялық физика институтында бір жылдық ғылыми стипендия алды. 1962-1964 жылдары Монреаль және Оттава университеттерінде физика профессоры болды. Оттавада ол бөлшектер резонансы бойынша ізашарлық зерттеулер жүргізді және теориялық физика бойынша маңызды жарияланымдар жариялады. Ахмад сонымен қатар Франциядағы Мез жер асты зертханаларында ядролық физика бойынша тәжірибелер жүргізді. 1965 жылы Ахмад пионның қималарының сіңірілуі және пион бөлшегінің күрделі атом энергиясының ауқымы туралы зерттеу есебін жариялады. Ол 1994 жылы CERN-де болған оқиғасын еске алды: 1994 жылы мен PAEC төрағасы ретінде CERN-ге бардым. Бұл сапар DESY-де жұмыс істейтін пакистандық (теориялық) физик Ахмед Алидің бастамасымен жүзеге асты. Бұл менің 1962 жылы ЦЕРН-ге докторлық диссертациядан кейінгі жас науқас ретінде, Копенгагендегі Теориялық физика институтында (қазіргі Нильс Бор институты) ядролық эмульсия экспериментімен айналысу үшін келген кезден басталған алғашқы сапарымның жақсы естеліктерін қайтарып берді. 1994 жылы CERN-де болған физикадағы қызықты оқиғаларды көріп, таңғалдым және менің бір ғана тілегім бар еді: менің елім Пакистан CERN-мен ғылыми ынтымақтастыққа қатысады және біздің физиктер мен инженерлер де ең озық, қиын және пайдалы ғылыми істің бөлігі бола алады: Үлкен адрондық коллайдер (LHC).

Пакистан Атом энергиясы жөніндегі комиссиясы

1960 жылы Ахмад Пакистанның Атом энергиясы жөніндегі комиссиясына (PAEC) аға ғалым ретінде қосылды және әлемнің ең танымал ғылыми-зерттеу институттарының бірқатарында докторантурадан кейінгі жұмыс үшін шетелге шығуға рұқсат етілді. Ахмад физика бойынша Копенгагендегі Нильс Бор институтында, сондай-ақ Канададағы Монреаль университетінде, сондай-ақ Франциядағы Париж университеті Сорбоннада еңбектер жариялады. Ақыры 1965 жылы ПАЭК-тің Лахор орталығында жұмыс істеді. Ахмад 1966 жылға дейін аға ғылыми қызметкер лауазымын атқарды. 1969 жылдан 1971 жылға дейін Ахмад Лахордағы Атом энергиясы орталығының директоры болды; содан кейін 1967 жылдан 1969 жылға дейін ПАЭК хатшысы болды. МАГАТЭ-де ол әрқашан техникалық қолдауды және үшінші әлем ғалымдарының оқшаулануын бұзуды қатты қалайтын. Оның үнемі айтқан сөздеріне сәйкес, МАГАТЭ-нің техникалық көмек бағдарламасы дамушы елдердің ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін бейімделген. 185 метрлік гранитті тау Белуджистанның Чагай бөлімшесінің Рас Кох аймағында құрылған. 1983 жылы ядролық қару үшін қажетті плутонийді 239Pu өндірді, ол кейін ядролық құрылғымен сыналды. ПИНСТЕХ-та Ахмад табиғи уранның бөлінгіш затын барлау үшін алғашқы фотосуретті шығарды. Алайда, оның құпия зерттеулері нәтижесінде, мұндай детектор туралы білім толықтай құпия болып табылады. Ахмад ядролық эмульсияда тәжірибе жинады және жолын құрайтын бөлшектердің массасы, заряды және жылдамдығы туралы ақпарат беретін алғашқы құпия ядролық эмульсияны жасады. 1983 жылы алғашқы құрылғы физикалық тұрғыдан өндіріліп, алғашқы сынақ үшін Саргода әуе күштері базасына жеткізілді. 1983 жылдың 11 наурызында Саргода әуе базасының орталық оқ-дәрі қоймасында (CAD) салынған қару-жарақ сынақ зертханаларында құпия түрде бірінші суық сынақ жасалды. Тестілеуді Ахмад бастаған ғалымдардың шағын тобы бақылап, жүргізді, ал кванттық тербелістегі есептеулерді теориялық физика тобы жүргізді. Қонақтар мен қатысушылар арасында ПАЭК-тің Мунир Ахмад Хан, Самар Мубаракманд және Масуд Ахмад, ал басқалары элиталық азаматтық бюрократияның жоғары лауазымды азаматтық қызметкерлері және Пәкістан әскерінің белсенді қызметтегі офицерлері болды.

Шагай сынақтары

1991 жылы Мунир Хан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Ахмадты ПАЭК төрағасы ретінде Пәкістан премьер-министрі ресми түрде мақұлдады. Осы уақыт ішінде ол аға ғалым болды және көптеген жағдайларда Пәкістан үкіметінің ресми ғылыми кеңесшісі болды. 1998 жылы Ахмад Канадаға Монреаль зертханасында кванттық физика туралы дәріс беру үшін барған кезде, оған Үндістанның "Похран II" кодты атымен таңғажайып ядролық сынақтары туралы хабар жетті. 1998 жылдың 16 мамырында Ахмад сапарын қысқартып, Пәкістанға оралды. Равалпиндидегі бірлескен штабтан хабарласып, оған премьер-министрмен кездесуге дайын болуды тапсырды. Премьер-министрмен кездесуден кейін Ахмад Пәкістан үкіметінен Үндістанның ядролық шабуылына жауап ретінде алғашқы сынақты өткізуге жасыл белгі алды. Ахмад сынақ дайындауын жеке бақылады, сондай-ақ сынақтардың кодтық атауларын ұсынады. 1998 жылдың 28 мамырында ПАЭК КРЛ және инженерлер корпусымен бірге алғашқы ядролық сынақтарды, Chagai I кодтық атауын, екі күннен кейін Chagai II сынағын 1998 жылдың мамырында жүргізді. Көрініп тұрғандай, бөліну құрылғылары КРЛ-дан келген, жоғары ультрафиолетті ультраэнергетикалық процесін қамтитын. Бірақ 30 мамырда Chagai II деген кодпен екінші сынақ толықтай ПАЭК командалық-бақылау басқаруымен жүргізілді. Екінші сынақтағы бөліну құрылғыларында қару-жараққа арналған плутоний бар екені айтылды, ол ~20 кт ядролық күшті өндірді. ПАЭК ғылыми деректеріне сәйкес, күштердің қосындысы мен жалпы жарылыс өнімділігі ядролық күштің ~ 40 кт шамасында болды.

Жер сілкінісі мен климаттың өзгеруі

2001 жылы ПАЭК-тен зейнетке шыққаннан кейін Ахмад сейсмология мен климаттың өзгеруі бойынша қызығушылық танытты және Глобалды өзгерістердің әсерін зерттеу орталығын және Жер сілкінісін зерттеу орталығын (CES) құруға көмектесті. Ахмад Пәкістан ғылым академиясының президенті болып сайланды және Италияның Триест қаласында Теориялық физика халықаралық орталығы (ICTP) үлгісінде құрылған ғылыми-зерттеу институты Ұлттық физика орталығының (NCP) басқарма төрағасы. Сонымен қатар, ол Пакистанды Австриядағы Халықаралық қолданбалы жүйелерді талдау институтының басқарушы кеңесінде орналастырды.

Жаһандық өзгерістердің әсерін зерттеу орталығы (GCISC)

Ышфак Ахмадтың күш-жігерімен Исламбадда Жаһандық өзгерістердің әсерін зерттеу орталығы (GCISC) құрылды, онда алғаш рет Пәкістанда климаттың өзгеруіне байланысты саясаттық мәселелер бойынша зерттеулер жүргізілуде. Орталық федералды үкіметке қарасты автономды ұйым болып табылады, ол ПМД, Ұлттық ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу орталығы, WAPDA және PCRWR сияқты ұлттық мекемелермен бірлесіп жұмыс істейді. Сонымен қатар, орталық халықаралық институттармен, әсіресе Италияның Триест қаласында орналасқан Абдус Салам атындағы теориялық физика халықаралық орталығымен (ICTP) ынтымақтастық орнатты. GCISC, оның атқарушы директоры Аршад М. Хан, сонымен қатар премьер-министрдің климаттың өзгеруі жөніндегі комитетінің хатшылығы болып табылады.

Жер сілкінісін зерттеу орталығы (CES)

2005 жылғы 8 қазанда Кашмирде болған жер сілкінісінен кейін үкімет Исламабадта Исфақ Ахмадтың техникалық басшылығымен жер сілкінісін зерттеу орталығын құру туралы шешім қабылдады. Шахид Ашраф пен Ахсан Мұбарактың басшылығымен құрылған орталық Әзірбайжанның Елчин Халилов сияқты әлемнің жетекші ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істей бастады. Орталық Исламабадтағы Ұлттық физика орталығында орналасқан гравитациялық толқынды тіркеу құрылғысын қолдана отырып зерттеу жүргізеді.

Ядролық энергияны қорғау

Ишфак Ахмад өнеркәсіптік және әлеуметтік-экономикалық өсім үшін атом электр станцияларының көптен бері қоғамдық қолдау көрсетуімен халықаралық деңгейде танымал. Халықаралық форумдарда Ахмад сынақтарды жүргізгеннен кейін Пәкістанға жасалған халықаралық қысымды болдырмады, оның орнына Пәкістанның елдегі ядролық энергия инфрақұрылымы бойынша қол жеткізген жетістіктерін, сондай-ақ Пәкістанның экономикалық өсуі үшін ядролық энергияны пайдалану қажеттілігін атап өтті. 2012 жылы Ахмад HMC 3 консорциумының бірінші коммерциялық ядролық электр корпорациясы ретінде тізімге енгізілуіне үгіт-насихат жасады және консорциумға өнеркәсіптік электр станциялары үшін ядролық материалдарды өндіруге арналған алғашқы лицензияны алуға көмектесті.

Диссертация

Д. С. Диссертация (UQAM): Пьер Демерс, Монреаль университеті, Канада, Ғылым факультетінің басшылығымен, 1958 жылы, ионографиялық эмульсиялардың құрылымы мен траекториясын анықтау.