Кіріспе

Celle – Германияның Төменгі Саксония жеріндегі, Celle ауданының қаласы және астанасы. Қала Везер өзенінің саласы – Аллер өзенінің жағасында орналасқан, халық саны шамамен 71 000 адамды құрайды. Celle – Люнебург даласының оңтүстік кіреберісі, Ренессанс және Барокко стильдерінде салынған қамалға (Schloss Celle) және 400-ден астам жартылай ағаштан тұрғызылған үйлермен әсемделген ескі қала орталығына (Альтштадт) ие. Осы ерекшеліктерінің арқасында Celle неміс ағаштан жасалған үйлер жолының ең танымал қалаларының біріне айналды. 1378 жылдан 1705 жылға дейін Celle Брансвик-Люнебург герцогтарының (Велф әулеті) Люнебург тармағының ресми резиденциясы болды, олар қала тұрғындарының наразылығынан бастапқы герцогтық ордасынан қуылған еді.

География

Celle қаласы Аллер өзенінің мұздық аңғарында, Ганновердің солтүстік-шығысына қарай, Брансвиктің солтүстік-батысына қарай және Гамбургтің оңтүстігінде орналасқан. 71 000 тұрғынымен, бұл қала Люнебургпен қатар, Ганновер мен Гамбургтің арасындағы ең ірі Төменгі Саксония қаласы болып табылады.

Кеңейту

Қаланың ауданы кең. Солтүстік-шығыстан ағып келетін Лахта және оңтүстік-шығыстан ағып келетін Фухсе өзендері қала ішінде Аллерге құяды. Аллер батысқа қарай Верден-ан-дер-Аллерге дейін ағып, онда Везермен қосылады.

Климат

Жылдық жауын-шашын мөлшері , бұл Германиядағы орналасқан жерлердің ортаңғы үштен біріне сай келеді. Неміс метеорологиялық қызметінің 39% метеостанциясы одан төмен жауын-шашын мөлшерін тіркеді. Ең жаңбырлы ай – тамыз, ондағы жауын-шашын мөлшері ең құрғақ ай – ақпанға қарағанда 1,5 есе артық. Ай сайынғы жауын-шашын мөлшері шамалы ғана өзгеріп, жыл бойына теңіздей таралады. Германия метеостанцияларының бар болғаны 1% ғана жылдық өзгеруі аз.

Бөлімшелер

Celle қаласында келесі 17 аудан немесе Stadtteile бар, олардың кейбіреулері бұрын тәуелсіз ауылдар болған (2005 жылдың 1 қаңтарындағы халық саны): Altencelle (4,998), Altenhagen (922), Blumlage/Altstadt (8,526), Bostel (455), Boye (832), Garßen (2,978), Groß Hehlen (2,773), Hehlentor (7,974), Hustedt (736), Klein Hehlen (5,782), Lachtehausen (639), Neuenhäusen (8,082), Neustadt/Heese (10,887), Scheuen (1,165), Vorwerk (2,842), Westercelle (7,183) және Wietzenbruch (4,805).

Орта ғасырлар

Celle алғаш рет 985 жылы Киеллу (балық аулау шығанағы немесе Fischbucht) деп аталған құжатта еске алынған. Оған 11 ғасырда өз монеталарын шабу және айналысқа шығару құқығы берілді, сондай-ақ Фарьер аралдарындағы Сандур сақтандырылған монеталардың бірнешесі табылды. 1292 жылы Вельф әулетінен шыққан және 1277 жылдан 1330 жылға дейін Люнебург княздығын басқарған герцог Отто II (1277–1330) 10 ғасырдан бері дөңгелек қоршау (Рингвал фон Бург) түрінде қорғаныс болған Альтенцельден шығып, солтүстік-батысқа қарай бұрыннан бар қамал (Бург) жанында тікбұрышты елді мекен құрды. 1301 жылы ол Цельге қала құқығын берді және 1308 жылы қалалық шіркеудің құрылысын бастады. 1378 жылы Цельль Саксен-Виттенберг герцогтарының резиденциясына айналды, ал 1433 жылы Люнебург князьдері қамалға (Schloss) көшіп келді. Герцог сарайы Аллер және оның саласы Фухсе арасындағы үшбұрыш тәрізді жерде орналасқан. 1433 жылы өзендерді байланыстыратын ор салынды, осылайша қала орталығы аралға айналды. 1452 жылы Люнебург герцогы Фредерик Инабатты францискандық монастырды құрды. 1464 жылы астық тасымалына берілген монополия қаланың экономикалық өркендеуіне ықпал етті.

Ерте заманауи кезең

1524 жылы Сельге реформация енгізілді. 1570 жылы герцог Вильгельм Кіші 1585 жылы салынған қамал шіркеуін тұрғызды. 1660 жылы Сельде 3750 адам тұрды. 1665 жылдан 1705 жылға дейін Сель герцог Георг Вильгельмнің резиденциясы ретінде мәдени гүлденуді бастан кешірді. Бұл, әсіресе, оның француз әйелі Элеонора д'Ольбреуздың еңбегімен байланысты, ол хугеноттар мен итальяндық сәулетшілерді Сельге әкелді. Осы кезеңде француз және итальян бақтары жасалды және барокко стиліндегі қамал театры салынды. XIV Людовиктің билігінде гугеноттарды қуғынға салу салдарынан көптеген француз гугеноттары Германияда, әсіресе Берлинде, сондай-ақ Цель, Нойвид және Ханау қалаларында пана тапты. Шамамен 300 гугенот Сельде қоныстанды, олар үшін қала орталығының оңтүстік-батысында жаңа тұрғын үй ауданы салынды. Оның басты көшесі – Хюгенотенштрассе – бүгінге дейін 18 ғасырдың басында салынған, жақсы сақталған ағаш үйлері бар тарихи көше болып табылады. Көптеген француз босқындары қамал ішінде аспазшылар мен қызметшілер болып жұмыс істесе, ал кейбіреулері Сельде тігіншілер, ағаш ұсталары, жоғары санатты ағаш өңдеушілер, кондитерлер, парик жасаушылар және қолғап тігушілер ретінде дүкендер ашты, осылайша француз тағамдарын, сәнін және өмір салтын қалаға енгізді. Бірнеше жыл өткен соң, Австриядан келген протестант босқындары да Сельде пана тапты. Эмигрант-штрассе – австриялықтар үшін салынған тағы бір тарихи көше. 1705 жылы Брансвик-Люнебург әулетінің соңғы герцогы қайтыс болды және Сель, Люнебург княздығымен бірге, Вельфтер әулетінің Ганновер тармағына қайта өтті. Резиденция мәртебесін жоғалтқаны үшін өтеу ретінде Сельде жоғары апелляциялық сот (Oberappellationsgericht), түрме және мемлекеттік жылқы шаруашылығы сияқты көптеген әкімшілік мекемелер құрылды. Осыдан бастап қаланың әкімшілік және сот орталығы болып дамуы басталды. Бүгінгі күні Төменгі Саксонияның Бремен мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру трибуналы және Төменгі Саксонияның көп бөлігіне жауапты жоғары сот, басқаларымен қатар, Сельде орналасқан. Сельде 1710 және 1731 жылдар аралығында қала орталығының батысында барокко стилінде салынған түрме (Justizvollzugsanstalt Celle немесе JVA Celle) әлі де бар. Кейде туристер оның барокко сәулетіне байланысты оны қамал деп қате түсінеді. Сель азаматтарының бір кезде түрме салынсын, әлде университет салынсын деген дауыс беруде қыздарының адалдығын сақтау үшін түрмені таңдағаны туралы әңгіме шындыққа сай емес, бірақ ол халық ауыз әңгімелерінде сақталған. 1714 жылдың тамызында Ганновердің курфюрсті Георг, Брансвик-Люнебург герцогы (Георг I патша) Ұлыбритания тағына отырды. Сол кезден бастап 1866 жылға дейін, қала Австрия-Пруссия соғысы кезінде Ганновер провинциясының бөлігі ретінде Пруссияның құрамына кіргенге дейін, Сель британдық Ганновер әулетінің иелігінде болды. 1786 жылы Альбрехт Таер Даммаш (қазіргі Таер бағы) даласында алғашқы неміс ауыл шаруашылығы сынақ институтын құрды. Альбрехт Таер мектебі қазір Алтенхагеннің Сель ауданындағы кәсіптік оқу орталығының бөлігі болып табылады.

Қазіргі заман

1842 жылы Кембридж драгундарының казармасы (Cambridge Dragoner Kaserne) Хановерлік вице-князь, Кембридж герцогы Адольф князьтің есімімен аталған осы аттас полк үшін Целледе салынды. 1913 жылы кеңейтіліп, 1936 жылы өрттен кейін ішінара қайта жаңартылғаннан кейін, 1945 жылы Гудвуд казармасы деп аталды және 1976 жылдан 1996 жылға дейін Германия қарулы күштерінің – Бундесвердің 33-ші танк бригадасының штабы болды. 1989 жылы ол қайтадан Кембридж Драгонер казармасы деп аталды. 1996 жылдан бері бұл аумақта Төменгі Саксониядағы ең ірі жастар орталықтарының бірі орналасқан. 1869 жылдан 1872 жылға дейін 77-ші жаяу әскер полкі үшін жаяу әскер казармасы салынды, сонымен қатар ол казарма алдынан өтетін басты көшеге 77er Strasse деген ат берді. 1938 жылы ол "Хайдек казармасы" ("Heidekaserne") деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін казарма 1993 жылға дейін британдық әскерлердің қолданысында болды, осы кезеңде 94-ші анықтау полкі Корольдік артиллериясы 25 жылдан астам уақыт бойы орналасқан, содан кейін қысқа ғана уақыттан кейін 14-ші сигнал полкі, казарманы жергілікті билікке қайтару үшін Шойеннен көшірілді. Бүгінде Жаңа Ратуша (Neue Rathaus) және Целле қалалық кеңселері қайта қалпына келтірілген кірпіш ғимаратта орналасқан. Қалған аумақта тұрғын үйлер мен қалалық саябақ салынған. 1892 жылы – көптеген азаматтардың қайырымдылықтарының арқасында – қазіргі Боманн мұражайы, маңызды фольклорлық және қала тарихы коллекцияларымен құрылды. 1913 жылы қала шіркеуіне 74 метрлік сағат мұнарасы салынды және оның сағат механизмі 2008 жылы күрделі жөндеуден өтті. 1920 жылдары жібек фабрикасы салынды. 1932 жылы Пейнедегі фабрикамен бірігіп, Seidenwerk Spinnhütte AG құрылды. Бұл компания нацистік кезеңде Seidenwerk Spinnhütte AG деген атпен қару-жарақ өндіретін орталыққа айналды. 1936 жылы құрылған Mitteldeutsche Spinnhütte AG компаниясы Германияның орталық қалалары Апольда, Плауэн, Остероде, Пирна және Ванфридтегі филиалдары арқылы соғысқа дайындық жүргізді. Оның жалғыз өнімі – Вермахттың әуе десантшыларына қажетті парашют жібі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия Целледе екі әскери тұтқын лагерін ұстады, онда британдық, поляк, румын, француз және орыс әскери тұтқындары мен азаматтық адамдар болды. 1916-1917 жылдары немістер лагерьлердің бірінде поляк тұтқындары үшін арнайы бөлім құрды, оларға үгіт-насихат жасау және оларды Ресейге қарсы күресу үшін неміс бақылауындағы поляк армиясына қосу мақсатында. 1929 жылдың қыркүйегінде Рудольф Карштадт Целле қаласының орталығында Карштадт универмагын ашты, оның фасады Берлиннің Германплацтағы Карштадт дүкенінің фасадымен бірдей болды. Целледегі филиал 1960 жылдары бұзылып, оның орнына дау тудырған жаңа ғимарат салынды, оның алюминийден жасалған фасады Целледегі ағаштан жасалған үйлерді бейнелеуге арналған.

Нацистік дәуір

1938 жылы 9-10 қарашада нацистік Германиядағы яһудилерге қарсы жасалған Кристалл түнінде Цельдегі синагог толық құрылудан тек өте тар көшеде орналасқандықтан ғана құтқарылды. Бұл жақын маңдағы былғары фабрикасына және ескі ағаш үйлері бар тарихи қаланың басқа бөліктеріне қауіп төндіретін еді. 1939 жылдың 1 сәуірінде Алтенхаузен, Кляйн-Хелен, Нойенхаузен, Ворверк және Виценбрух Цель қаласына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалаға жасалған одақтастардың жалғыз ауыр бомбалау шабуылы 1945 жылдың 8 сәуірінде болды, нәтижесінде қаланың 2,2 пайызы, әсіресе өнеркәсіптік аймақтар мен теміржол жүк терминалы қирады. Сол шабуылда шамамен 4000 тұтқынды жақын маңдағы Берген-Бельзен концлагеріне апап бара жатқан пойыз да зардап шекті. Оқиға жүздеген адамның қаза болуына әкелді, бірақ тұтқындардың бір бөлігі жақын орманға қашып құтылды. СС күзетшілері мен Цель тұрғындары «Цельдегі қоян ауы» (Celler Hasenjagd) деп аталатын қысымға қатысты. Бұл «аң аулау» бірнеше жүз адамның өмірін қиды және 1945 жылдың 10 сәуіріне дейін жалғасты, бұл Цель тарихындағы ең қаралы бет болды. Құрбандардың нақты саны әлі анықталған жоқ. Кейіннен бірнеше кінәлілер осы соғыс қылмысы үшін сотталып, жазаланды. 1992 жылдың 8 сәуірінде Трифтанлаген саябағында ақпараттық тақтасы мен мыс бук ағашы бар ескерткіш ашылды. Мыс бук ағашы неміс тілінде «Blutbuche» деп аталады, яғни «қан бук» деген мағынаны білдіреді. Екінші дүниежүзілік соғыста Цельдің шамамен 2,2 пайызы (67 үй) қирады. 550 үй ауыр зақымдалды, ал 614 үй жеңіл зақымдар алды. Цель 1945 жылдың 12 сәуірінде одақтас әскерлеріне қарсылық көрсетпей берілгендіктен, тарихи қала орталығы мен сарай соғыстан мүлдем зардап шекпеді.

Әскери

Нацистік Германияда Цельде маңызды гарнизондық қала болды. Қалада 17-ші және 73-ші жаяу әскер полктерінің, сондай-ақ 19-шы артиллерия полкінің бөлімдері дислокацияланған. Цельде әскери округ басшылығы мен әскери тіркеме кеңсесі де орналасқан. Неміс армиясының әртүрлі казармалары (оның ішінде Шёуэндегі Фрайхерр фон Фрич казармасы және қаладағы Кембридж драгундары казармасы) 1990 жылға дейін неміс 33-ші бронетанктік бригадасының тұрақты орны болды. Витценбрух ауданындағы Цельде әуе базасы (Иммельман казармасы) қазір Армия авиация мектебінің оқу орталығына айналды, ал Кембридж драгундары казармасы жастар мәдени орталығына (CD Kaserne) трансформацияланды. Celle станциясы ретінде Берген-Хон гарнизонының құрамына кірген британдық армияның казармалары 2012 жылдың 5 қарашасында неміс билігіне берілді. Германияның қайта бірігуінен кейін Цельде ірі гарнизондық қала статусын жоғалтты.

Соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейін Celle, Бонн мен Франкфурт қалаларымен бірге, Германиядағы соғыстан кейінгі үкіметтік орган – Парламент кеңесі (Parlamentarischer Rat) орналасуы үшін үміткерлік білдірді, кейіннен ол Батыс Германияның Бундестагымен алмастырылды. Ақырында, бұл мәртебе Боннға бұйырды. Celle қаласындағы Тренчард казармасы соғыс жылдары Германиядағы ең заманауи казарма болып есептелді, оның екі қабатты терезелерінің арасында қараңғылық тудыратын жалюзилер және кейіннен кең таралған басқа да мүмкіндіктері болды. Қамалдағы есіктер Белсендегі тұтқындардың қаншасы газбен улануы мүмкін екенін анықтау үшін сынақ залдары ретінде пайдаланылды. Белсен концлагері азат етілгеннен кейін Тренчард казармасы емдеуді қажет ететін аман қалған тұтқындарға арналған аурухана ретінде қолданылды. Кейін ол Жылқы бригадасының 1-ші батальонының казармасына айналды. 1973 жылдың 1 қаңтарында Celle өздігінен қала (Kreisfreie Stadt) мәртебесін жоғалтып, жаңа округтің (Kreis) ең ірі муниципалитетіне айналды. Сонымен қатар, ол жаңа аймақтың (Regierungsbezirk) ең ірі қаласы болды. Осымен қатар, Умерн, Поллхёфен және Ханенхорн елді мекендері Гифхорн округіне қосылды. Содан бері Хоне еншісіндегі алты ауыл (Хоне, Хельмеркамп, Спехтсхорн, Умерн, Поллхёфен және Ханенхорн) екі ауылдық округте күтімге алынуда. Celle қаласы сонымен қатар айналасындағы бірнеше ауылдарды өз құрамына қосты. 1978 жылдың 25 шілдесінде түрменің сыртқы қабырғасына жасалған бомбалық шабуыл орын алды. Бастапқыда бұл оқиға Қызыл Армия фракциясының есімімен байланысты болды, бірақ кейіннен Төменгі Саксонияның Verfassungsschutz қызметі кінәлі екені анықталды. Бұл оқиға "Келле ойығы" деп белгілі болды. 2004 жылы Люнебург аймағы, Төменгі Саксонияның басқа да әкімшілік округтерімен бірге таратылды. Қазіргі таңда Celle Төменгі Саксониядағы он екінші ірі қала болып табылады.

Үкімет

Бундестаг сайлаулары үшін Цельль қаласы Цельль-Ульцен сайлау округіне жатады. 1983, 1987, 1990 және 1994 жылдары Клаус Юрген Хедрих (ХДС) тікелей дауыс беруде жеңіске жетті. 1998, 2002 және 2005 жылдары Пётр Струк (СДП) көпшілік дауыс жинады. 2009 жылы Хеннинг Отте (ХДС) тікелей мандатты иеленді. Төменгі Саксонияның мемлекеттік парламенті (Landtag) сайлаулары үшін Цельль қаласы және оны қоршаған аумақ Цельль-Штат сайлау округін құрайды. 2003 жылы ХДС көпшілік дауыспен жеңіске жетті.

Елтаңба

Блезонинг: Көк түс, үш мұнаралы қамал, порттың үсті қоршалған, барлығы күміс, қара, порт қара, мұнаралар қызыл шатырлы. Портта көк түсті арыстан, жеті қызыл жүрекпен, алтын түсті еңкейген қалқаншаға орналасқан. Толық елтаңбадағы қалқан былай сипатталады: Қалқанда көк және ақ түсті, сырты көк, іші ақ түсті манто және гүлдесте бар. Герб – қызыл тұтқалары бар, сыртқа қарай иілген екі орақтан тұрады. Орақтардың ұштары жоғары, жүздері ішке қарай бұрылған және сыртқы жиектері тана көздерімен әшекейленген.

Ту

Қала туы көк және ақ түстердегі екі тең бөлікке бөлінген. Оған қала гербі де қосылуы мүмкін.

Ресми мөр

Celle қаласының ресми мөрі бар, оның дизайны 1288 жылғы ең көне қала мөрінің дизайнына негізделген, сыртында "Stadt Celle" деген жазу бар. Онда екі қамал мұнарасының арасында қақпа бейнеленген. Ашық қақпаның астында, әсем шлемнің ішінде солға қарай еңкейген, Люнебург герцогтарының арыстаны бейнеленген қалқан орналасқан.

Негізгі көрікті жерлер

Celle қаласының ескі орталықтағы ғимараттары 16 ғасырға дейін салынған, олардың ішінде көптеген (және шамамен 480 қалпына келтірілген) ағаш оюлы жартылай ағаш үйлер бар. Осының арқасында Celle оңтүстік Lüneburg Heath аймағында туризм үшін маңызды қалаға айналды. Ең танымал үйлердің бірі – 1532 жылы салынған Хоппенерхаус. Ескі Латын мектебі 1602 жылы салынған. Celle қаласындағы ең әсерлі ғимарат – герцог сарайы, Schloss Celle. Ол 1530 жылы бұрынғы қамалдың орнында, жақсы күтілген саябақта салынған. 17 ғасырда барокко стилінде кеңейтілді, ал 1674 жылы Ренессанс дәуіріндегі шіркеу мен Германиядағы ең көне театр болып табылатын арнайы театр қосылды. Құмтас ою-өрнектерімен танымал Ескі қалалық әкімшілік ғимараты 1561-1579 жылдары Ренессанс стилінде салынған. Тағы бір маңызды көрікті жер – ақ мұнарасы бар Stadtkirche (қалалық шіркеу). Қала кернейшісі күніне екі рет фанфар соғады (бұл ежелгі дәстүр туристік орталық ретінде қайта жаңғыртылды). Бастапқыда ол 1380 жылы салынған шағын готикалық шапкіш үй болды, бірақ 1675 жылдан 1698 жылға дейін кеңейтіліп, әсерлі штукатурлық әшекейлермен барокко стиліндегі шіркеуге айналды. Hugenottenstrasse – 18 ғасырдың басында салынған, жақсы сақталған ағаш үйлері бар тарихи көше. Ол 17 ғасырда Людовик XV кезінде гугеноттарды қудалаудан кейін Celle қаласына паналаған француз гугеноттары үшін арнайы салынған тұрғын ауданның басты көшесі болды. Ең көне үй 1693 жылдан бері сақталған. 18 ғасырдың басында австриялық босқындар үшін салынған тағы бір тарихи көше – Emigrantenstraße бұрышында 1710 жылы лютеран шіркеуі – Neuhäuser Kirche құрылды. Ол 1852 жылдан 1866 жылға дейін кеңейтілді, ал мұнарасы да сол дәуірге жатады. Қала орталығының батысында 1710-1731 жылдары барокко стилінде үлкен түрме (Justizvollzugsanstalt, JVA) салынды. 1945 жылғы 8 сәуірдегі әуе шабуылы кезінде Celle қаласының тарихи ғимараттарының ішінде осы ғимарат ғана зақымданды. Соғыстан кейін ол жөнделді. Кейде теміржол станциясынан орталыққа қарай бетке алған туристер оның барокко стиліндегі сәулетіне байланысты оны сарай деп жаңылысады. Celle қаласында 1740 жылы салынған синагога бар. Ол 1938 жылғы нацистік погром түнінен аман қалған синагогалардың бірі. Оның орналасқан жері – маңызды былғары фабрикасының жанындағы жартылай ағаштан жасалған үйлердің тар көшелері. Бұл фабрика да зақымдануы мүмкін еді. Albrecht Thaer мектебінің негізін 1796 жылы Альбрехт Даниэль Таер қалады.

Мұражайлар

Боманн мұражайы сарайдың қарсы бетінде орналасқан. Онда суретші Эберхард Шлоттердің туындылары, сондай-ақ жергілікті фольклор мен қала тарихына арналған көрмелер бар. Мұражайда Танзи коллекциясы – портрет миниатюралары жинағы сақталған. Роберт Саймон коллекциясына ие Келле өнер мұражайы (Kunstmuseum Celle) Боманн мұражайымен байланысты. Ал сарайдың ішінде Резиденц мұражайы орналасқан, ол үй-жайларын және көрмелерін Вельф әулетінің тарихын құжаттауға пайдаланады. Гарнизон мұражайы 1866 жылдан бүгінгі күнге дейінгі Цель гарнизонының тарихын қамтиды, ал Хаус дер Штудтмауердегі Атыс мұражайы (Schützenmuseum) Цель қаласының ату клубы тарихына арналған. «Жаңа құрылыс» стиліндегі сәулетші Отто Хейслердің еңбектерін Хейслер мұражайы көрсетеді. Сонымен қатар, 1607 жылы салынған ескі астық қоймасында (Треппенспейхер) және 1677 жылы Ара шаруашылығы институты үшін салынған қышқыл апельсин үйінде ара шаруашылығына арналған көрме ұйымдастырылған.

Театр

Schlosstheater Celle 1674 жылы құрылған және Германиядағы ең көне, әлі де жұмыс істейтін театр, сондай-ақ Еуропадағы ең көне барокко театры. Онда негізгі зал мен екі кіші сахна (Malersaal және Turmbühne), сонымен қатар қосымша сыртқы алаң (Halle 19) бар. Ескі қаланың (Альтштадт) шетінде орналасқан Kunst & Bühne сахналық өнер театры қала тарапынан қолдау көрсетіледі және оның репертуары комедиядан бастап әндерге, джазға, кабареге және фильмдерге дейін жетеді.

Саябақтар

Алтштадттың оңтүстігінде әсем француз бағы орналасқан, мұнда Төменгі Саксония арық шаруашылығы институатын табуға болады. Қамал паркі, орларымен бірге, герцогтік қамалдың бұрынғы қорғаныс құрылыстарының орнында салынған. Bahnhofstraße бойында қоғамдық саябақ және ойын алаңы ретінде пайдаланылатын жалпы жайылым (Triftanlagen) бар. Аллер өзенінің оң жағалауында саяхаттар мен демалысқа танымал Даммаш шалғыны және оның жанында дәрілік өсімдіктер бағы мен кішкентай сарайы бар Таерс бағы орналасқан. Жаңа қала әкімшілігінің жанында жақында салынған қалалық саябақ бар. Басқа маңызды ашық кеңістіктерге түрлі қалалық зираттар жатады, мысалы, табиғат бағы бар әдемі орман зираты – Waldfriedhof.

Оқиғалар

Конгресс-одақ орталығы – конференциялар мен көрмелерге, сондай-ақ сахналық қойылымдарға, музыкалық кештерге және мерекелік шараларға арналған орталық. CD Kaserne ("Кембридж Драгун (CD) казармалары") – музыка, кино, өнер және қоғам тақырыптарындағы көрме залдары бар қалалық жастар мен мәдени орталық. Бұл жерде қайырымдылық мәдени орталығы болып табылатын Бунте Хаус та орналасқан. Ол мәдениет, әлеуметтік жұмыс және азаматтық білім беру салаларын қамтитын, әлеуметтік мәселелерге қатысты жобалар мен шараларға бағытталған. Ондағы қызметкерлер – еріктілер. Сонымен қатар, Целле қаласының ескі қала орталығында жыл сайын Рождество жәрмеңкесі өтеді.

Спорт

Celler Oilers – Regionalliga немесе аймақтық лигада ойнайтын хоккей командасы. 1968 жылдан 1970-жылдардың ортасына дейін Celle қаласының футбол клубы TuS Celle Германияның екінші лигасынде (кейін Regionalliga немесе "аймақтық лига" деп аталды) ойнады. Екі рет банкротқа ұшырағаннан және лигадан түскеннен кейін, 2004–2005 маусымда Төменгі Саксония лигасына көтеріліп, 2005 жылдан бері Германия футбол лигасы жүйесінің бесінші деңгейіндегі Солтүстік-Шығыс Төменгі Саксония лигасы (Oberliga Niedersachsen Nordost)нда ойнап келеді. Гандбол клубы SV Garßen Celle 1990-жылдардың ортасынан бері әйелдер екінші лигасының Солтүстік тобында ойнаған әйелдер командасын ұстап тұр. 2009 жылы бірінші орынды алып, бірінші лигаға жолдама алды. 1983 жылдан бері Celle Wasa Run (Celler Wasa Lauf) жыл сайын наурыз айының екінші жексенбісінде Celle қаласының орталығында өткізіліп келеді. Бұл марафондық емес қашықтықтағы Германиядағы ең ірі жүгіру шараларының біріне айналды және түрлі қашықтықтағы жарыстардан тұрады: балаларға арналған жүгіру және 5, 10, 15 шақырымдық және басқа қашықтықтағы жүгіру. Бірнеше жылдан бері Аллер өзені бойында жаяу серуендеу (Wandern), сондай-ақ серуендеу және скандинавиялық жүру шаралары да ұйымдастырылып келеді. 2004 жылы рекордтық 11 232 ер және әйел қатысты. Celle – Төменгі Саксония ескек клубының бес орталығының бірі. Celle Sprint Regatta жыл сайын қазан айында Ziegeninsel-дегі Upper Aller өзенінде өткізіледі және Hermann Billung Celle, Celler Ruderverein және Ruderclub Ernestinum Hölty Celle ескек клубтарымен бірлесіп ұйымдастырылады. Celle триатлоны әдетте тамыз айында өтеді. Бұл жарысты бастапқыда Германия Альпілік клубының (Deutscher Alpenverein) Celle бөлімшесі ұйымдастырған, бірақ соңғы жылдары SV Altencelle ұйымдастырып келеді. 2001 жылдан бері Celle қаласы Ганноверден Celle қаласына дейінгі In Line Skating және Handbike марафонын қабылдап келеді. Бұл Германиядағы осындай жарыстардың ең ірілерінің бірі. 2007 жылы осы шара аясында жылдам коньки тебуден Еуропа шеберлерінің чемпионаты өтті. Сонымен қатар, 2006 жылғы футбол әлем чемпионатында Анголаның ұлттық футбол командасы Celle қаласында орналасқан.

Экономика

Туризм Цель экономикасына үлкен үлес қосады, әсіресе жаз айларында мыңдаған келушілерді тартатын джаз, шарап және басқа да фестивальдер кезінде. Қала ауыр өнеркәсіппен танымал емес, бірақ Цельде көптеген кәсіпорындар ашылды, олардың кейбіреулері, мысалы Rosa Graf Cosmetics, әлемдік нарыққа жетті. Цельдің мұнай өнеркәсібімен де байланыстары бар, әсіресе бұрғылауға қажетті бөлшектерді жасаумен айналысатын компаниялар; атап айтқанда Baker Hughes (INTEQ және Hughes Christensen бөлімдері; MWD, Wireline, Drill bits, Drilling Applications Engineering және т.б. салаларында қызмет ететін, мұнай және газ өнеркәсібіне қызмет көрсететін компаниялар), Cameron (мұнай және газ және өңдеу өнеркәсібі үшін қысымды реттеу, өңдеу, ағынды басқару және сығылу жүйелерін, сондай-ақ жобаларды басқару және кейіннен қызмет көрсетуді ұсынатын жаһандық жеткізуші), және ITAG (бұрғылау мердігерлері мен өндірістік кәсіпорындар). 1919 жылы құрылған Halliburton – энергия өнеркәсібіне өнім мен қызметтерді жеткізуші ең ірі компаниялардың бірі және Цельде кеңсесі бар. Бұрғылаудың озық әдістерін оқытатын мектеп те бар. Басқа жеңіл өнеркәсіп салаларына электроника, азық-түлік өндірісі, металл, ағаш және пластик өңдеу кіреді. Сонымен қатар, сия өндіруші (бұрынғы Hostmann Steinberg, қазіргі hubergroup), қағаз фабрикасы (Werner Achilles Glanzfolien Kaschieranstalt) және музыкалық аспаптар жасаушылар (соның ішінде Moeck) бар. Цель Германияның ара институтының да орналасқан жері, ол ара түрлерін ғылыми тұрғыдан зерттейді және өз ара шаруашылығын жүргізеді. Цель көптеген мемлекеттік қызметкерлер мен заңгерлер жұмыс істейтін қала ретінде де белгілі, олар аймаққа маңызды әкімшілік және сот қызметтерін көрсетеді. Ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығы да маңызды рөл атқарады.

Тамақ өнімдері

Celle – «Barilla Wasa Deutschland» кеспе нан фабрикасының орналасқан жері. Аймақтық және белгілі бір деңгейде ұлттық жеткізушілер – Ratzeputz және Alter Provisor брендтерінің жоғары спиртті сусындарын өндірушілер. Бастапқыда Celle қаласының Altstadt ауданында жасалған Ratzeputz шөп негізіндегі спирті қазір Westercelle өнеркәсіптік аймағында дистилленеді, ал Alter Provisor әлі де Altstadt-та өндіріліп, сатылады. Бұл жерде алты түрі бар Celler сырасы да орналасқан. Тағы бір Celle ерекшелігі – Rohe Roulade, ол бастапқыда Блумлаж ауданындағы Gasthaus Krohne (қазір Dackel's Krohne) мейрамханасында танымал болды және қазір Celle қаласының көптеген мейрамханалары мен пабтарында ұсынылады.

Көлік және логистика

Шығыс Ганновер темір жолдары (Osthannoversche Eisenbahnen немесе OHE) – Солтүстік Германия аймағында жүк және жолаушы тасымалдаумен айналысатын компания. Штаб-квартирасы Celle қаласында орналасқан. Сондай-ақ Celle қаласында Deutsche Post поштасының 29 индекстік аймағына арналған пошта тарату орталығы және DTLS – Drilling Tools Logistic & Service тасымалдау компаниясы да орналасқан.

Темір жол

Celle Ганновер – Celle – Uelzen – Lüneburg – Гамбург желісінде орналасқан. Ганновер мен Гамбургқа бағытталған қалааралық (IC) пойыздар сағатына бір рет, ал жеке ICE пойыздары жұмыстың қызу уақытында тоқтайды. metronom пойыздары Celle-ді Uelzen, Ганновер және Гёттинген қалаларымен байланыстырады, бұл аймақтық көлік желісінің бір бөлігі. Celle – Ганновер S Bahn S 6 және S 7 бағыттарының соңғы стансасы. Celle мен Großburgwedel арасындағы бөлім 1920 жылдары Wietzenbruch деп аталатын саздақ дала арқылы сынақ және рекордтық сапарлар үшін жоғары жылдамдықты желі ретінде салынған. Ортасы құрдым-құрсақ болғандықтан және алғашқы күндері жолға көптеген қоян қаза болғандықтан, бұл теміржолға «Қоян теміржолы» (Hasenbahn) деген лақап ат қойылған. 1965 жылы Гамбургтен Ганноверге дейінгі TEE және IC қызметтерін қамтамасыз ету үшін Лангеген арқылы өтетін бұл бөлік электрлендірілді, бұл Лерте арқылы бағытты өзгерту қажеттілігін болдырмады. Бұрын Celle-ден Швармштедт арқылы Бременге (Аллер аңғары теміржолы) және Плокхорст арқылы Брансвикке дейін теміржол байланыстары болған, бірақ олар 1970 жылдары жабылып, көбінесе бөлшектелген. 2004 жылы Gifhorn-нан Wienhausen арқылы Celle-ге дейінгі соңғы тармақ желісі, кейбір жерлерде тасымалдау үшін пайдаланылатын, толығымен жабылды және қала аумағындағы желіні алып тастау жұмыстары басталды. Шығыс Ганновер теміржолдары Celle аймағындағы бірнеше тармақ желілерінде, соның ішінде Виттингенге, Солтауға және Мюнстерге жүк пойыздарын қатынатады. Кейде осы желілерде тарихи және арнайы пойыздар да жүреді. Lehrte–Celle теміржолы жүк пойыздары үшін маңызды бағыт болып табылады және 1998 жылы заманауи S Bahn желісіне айналдырылды. 1907 жылдан бастап Celler Straßenbahn 2 бағыттан тұратын трамвай желісін пайдаланған, бірақ ол 1954 және 1956 жылдар аралығында жабылып, бөлшектелген.

Ауа

Халықаралық рейстерді ұсынатын Ханновер Лангеген әуежайы жақын маңда орналасқан. Celle әскери әуежайы Wietzenbruch ауданының шетінде, қала орталығынан оңтүстік-батысқа қарай 4,5 шақырым қашықтықта жатыр. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін RAF Celle ретінде пайдаланылған бұл әуежайдан 1948-1949 жылдары Берлинге гуманитарлық көмек рейстері Берлин әуе көпірі аясында ұшырылды. Бүгінде әуежай негізінен Армия авиациялық мектебі (Heeresfliegerwaffenschule) тікұшақ пилоттарын даярлау үшін қолданылады. Celle Arloh әуежайы Scheuen ауданына жақын жерде орналасқан. Ол сонымен қатар Celle қаласы мен Lüneburg Heath аймағына экскурсиялық рейстер ұсынады. Scheuen ауданында планеристтерге арналған әуежай да бар.

Су

Celle порты бүгінде тек туристер ғана пайдаланады. Аллер өзенінің төмен ағысы федералдық кеме жүзу жолы ретінде белгіленген, ал жоғары ағысында бөгет кемелердің өтуіне тосқауыл қояды. Ескі заманда Celle, Окер, Аллер және (Төменгі) Везер арқылы Брансвик пен Бремен порттары арасындағы кемелермен тауар тасымалдау үшін маңызды транзиттік пункт болған. Бремен және Брауншвик саудагерлері Celle герцогтарынан, кейіннен Celle қаласынан тасымалды қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін нақты тапсырмалар алды, себебі Аллер өзенінің Celle аймағындағы жылдам ағысы портта жүк тиеу және түсіруді қажет етті. 1900 жылдан бастап Celle порты арқылы тауар айналымы тұрақты түрде төмендеді және автомобиль және теміржол көлігіне ауысты. 1970 жылға дейін Celle Rathsmühle-ге астық тасымалдау және калий тұздарын тасымалдау маңызды болып келді.

Қалалық қоғамдық көлік қызметі

CeBus фирмасы қала ішінде сегіз автобус бағытын жүзеге асырады. Аймақтық бағыттар үшін 15 автобус желісі бар, олар арқылы Селе ауданындағы ауылдарға баруға болады. Кейде қалалық және аймақтық автобус қызметтері біріктіріледі.

Медиа

Cellesche Zeitung – жергілікті күнделікті газет, тиражы 34 977 дана (2005 жылғы 2-тоқсанға сәйкес). Бұған қоса, екі апта сайын жарық көретін Celler Kurier және апталық Celler Blitz, сондай-ақ ай сайынғы қалалық Celler Scene журналы бар. Тағы бір айлық журнал – Celler Blickpunkt. Revista журналы шамамен екі айда бір рет шығады және саясат пен мәдениетке солшыл көзқарас ұстанады.

Мектептер

Целль қаласындағы гимназиялар (Gymnasien): математика, табиғат ғылымдары, испан тілі және екі тілді білім беруге (7-сыныпқа дейін ағылшын тілінде тарих) маманданған Hermann Billung гимназиясы, музыка мен еуропалық зерттеулерге бағытталған Kaiserin Auguste Viktoria гимназиясы, 1328 жылы латын мектебі ретінде негісталған латын және ежелгі грек тілдерін оқытатын Ernestinum гимназиясы, сондай-ақ орыс тілі курстары бар және математика мен табиғат ғылымдары саласы дамыған Hölty гимназиясы. Басқа да жалпы білім беретін мектептер: үш орта мектеп (Realschulen) (Westercelle, Auf der Heese, Burgstraße), алты біріктірілген бастауыш (Grundschulen) және толық емес орта мектеп (Hauptschulen) (Altstadt, Blumlage, Groß Hehlen, Heese Süd, Neustadt, Wietzenbruch), сондай-ақ тоғыз бастауыш мектеп. Одан бөлек, католик бастауыш мектебі (Katholische Schule) және Монтессори бастауыш және орта мектебі, Freie Aktive Schule Celle де бар.

Кәсіптік мектептер

Celle төрт кәсіптік білім беру мекемесіне (Berufsbildende Schulen немесе BBS) ие: BBS I – Экономика және басқару, BBS II (Axel Bruns Schule) – Технология, дизайн және АТ, BBS III – Денсаулық сақтау және әлеуметтік пәндер – және BBS IV (Albrecht Thaer Schule) – Ауыл шаруашылығы, үй шаруашылығы және тамақтану.

Басқа білім беру мекемелері

2003 жылдан бері Celle қаласында жеке Экономика колледжі (Fachhochschule der Wirtschaft немесе FHDW) орналасқан, ол мехатроника және бизнес басқару бакалавры мамандықтары бойынша оқу курстарын ұсынады. Celle қаласындағы тағы бір маңызды білім беру мекемесі – бұрғылау, кен шығару және құбыр желілері технологиясы саласындағы техникалық колледж болып табылатын Bohrmeisterschule. Celle төменгі Саксонияның екі мемлекеттік өрт сөндіру мектебінің біріне ие. 1996 жылдан 2008 жылға дейін бұл қала Celler Schule мектебіне де үйі болды, ол GEMA қорының жас авторлар дамытуға бағытталған мекемелерінің бірі еді, содан кейін ол Springe қаласына көшірілді. Сонымен қатар, Celle қаласында ересектер білімін жетілдіру орталығы бар, оның айналасындағы аудандарда көптеген бөлімшелері жұмыс істейді.

Celle айналасында

Celle туристердің Люнебурггі даласына кіретін басты қақпа ретінде танымал. Анна Франк 1945 жылы қайтыс болған Берген-Бельсен концлагері Сель ауданында орналасқан; қазіргі күні лагерь орнында ескерткіш және көрме орталығы құрылған.

Құрметті азамат

Отто Тельшов (1876–1945) – нацистік партияның шенеунігі, 1930–1945 жылдары Рейхстаг депутаты. 1936 жылы құрметті азаматтық атағы берілген, 2007 жылы алынып тасталған.