Кіріспе

Татар халқының асханасы Татар асханасы - негізінен Ресейдің Татарстанда және оның маңындағы аймақтарда тұратын Волга татарларының асханасы.

Тарих

Волга татарларының асханасы бір кездері көшпелі болған, бірақ 1500 жыл бұрын ауыл шаруашылығына бет бұрған және жергілікті ауыл шаруашылығы қоғамдарына сіңірілген Волга болгарларының асханасынан бастау алады. Татар асханасына айналадағы халықтар орыс, мари, удмурт, сондай-ақ Орталық Азия халықтары, әсіресе өзбектер ықпал етті. Пилаф, халва, шербет сияқты тағамдар татар мәдениетіне бұрыннан енген. Тарихта татарлар орыс асханасының көптеген элементтерімен ерте танысты. Алайда, тағамның түрлілігі мен түрлілігі татар асханасының негізгі этникалық ерекшеліктерін өзгертпей, оны әртүрлі етіп жасады. Татар асханасының қалыптасуына география мен табиғат та ықпал етті. Татарлардың екі географиялық аймақтың шекарасында - солтүстік ормандар мен оңтүстік далада, сондай-ақ екі үлкен өзеннің алабында - Волга мен Кама сауданы көтермелеп, ұлттық тағамды едәуір байытты. Тарихта татарлар күріш, шай, құрғақ жеміс, жаңғақ, дәмдеуіш және дәмдеуіштермен ерте танысты. Татар асханасы аймақтың негізгі ауыл шаруашылығы өнімдеріне - астық пен мал шаруашылығына қатты сүйенеді. Жеміс-жидек пен көкөніс аймақтың ауыл шаруашылығында нашар дамыған, бірақ картоптың салыстырмалы маңызы 19 ғасырдың соңынан бастап өсе бастады. Жергілікті көкөністердің қатарына пияз, морковь, қарақұмық, репа, құрғаққұмық, қызылша және аз мөлшерде қызанақ пен кәбіз кіреді. Жемістер негізінен Волганың оң жағалауындағы бау-бақшаларда өсірілетін. Орманнан жабайы жидектер, жаңғақ, хмель, сиырдың пашнипі, шырша, мінді және жабайы қарақұмық өсірілетін. Бұл салтқа сай татарлардың тамақтануына жат, оны тек жақында ғана, әсіресе қала тұрғындары арасында, қолдануға бастады. Татарлар ірі қара мен қой етін жақсы көретін. Аттың етін қайнатып, тұздап, дәмді етіп жеген. Сүт негізінен сүт өнімдері, мысалы, қазық, қышқыл қаймақ және т.б. Жергілікті шаруашылықтарда құс еті (тауық, қаз) кең таралған, ал жұмыртқа әр түрлі формада желетін танымал тағам болды. Орман даласының белдеуіндегі ара шаруашылығы жергілікті тұтыну үшін мол бал өндірді.

Шұпылар

Шұпаның негізін құрайтын шұпаға (şulpa) байланысты шұпалар ет, тауық, балық, көкөніс, саңырауқұлақ және т.б. болып бөлінеді. Шұбаға тағамды тағамдық тағамдармен, дәнді дақылдармен немесе көкөністермен жеке-жеке немесе біріктіріп қоюластыруға болады. Әсіресе, тоқмач (үйде дайындалған лапша) қосылған, қайнатылған ет немесе тауық етімен байытылған лапша шұпасы өте танымал. Шұбалар көбінесе ет торымен немесе толған нанмен (öçpoçmaq, pärämäç, bawırsaq) ұсынылады. Татарлар үшін мерекелік және белгілі бір дәрежеде салтанатты тағам - бұл пілман (орысша - пельмени), етпен толтырылған және әрқашан ашық шұбатпен ұсынылатын кнедликтер.

Негізгі тағамдар

Негізгі тағамдар әдетте ет, дәнді дақылдар мен картоптан тұрады. Қозының етін немесе тауығын қайнатып, ұсақ-түйек етіп турап, басты тағам ретінде береді. Кейде оны майымен, пияз, сәбіз және қырыққабатпен тез қуырады. Тамаққа пісірілген картоп, жармаланған қарақұмық қосылады. Сүтпен толғанған жұмыртқа (tutırğan tawıq) - мерекелік арнайы тағам. Bäliş - ет пен дәнді дақылдарды біріктіретін ең көне дәстүрлі тағам. Майлы ет (қозы, сиыр, қаз, қаз және қаз ішектері) дәндермен (шелек, көк шел, күріш) қосылады және ыдыста пісіріледі. Тұтырма - ұсақ кесілген немесе ұсақталған бауыр мен тары немесе күрішпен толтырылған ішек, бұл ет пен дәнді дақылдардың басқа бірігуі. Пилаф, әсіресе қалада, кешкі ас кезінде ұсынылады. Оның жергілікті нұсқасы - пісірілген етпен дайындалған "Казан пилавы". Пісірілген ет пен лақтаны біріктіретін тағамдарға құлма немесе бишбармақ жатады, бұл көптеген түркі халықтарында кең тараған. Ет қыста табиғи түрде мұздатылып сақталады; оны тұздау немесе дәнекерлеу арқылы көктемге және жазға сақтау керек. Жылқы еті шұжық (qazılıq) жасауға қолданылады; құрғақ қаз және қаздың пісірілген еті деликатес болып саналады. Татар асханасында құс жұмыртқасы, әсіресе тауық жұмыртқасы өте танымал тағам. Олар қайнатылған, қуырылған және пісірілген күйінде желеді. Астықтан әр түрлі қамырды: қарақұмық, қара бидай, сұлы, күріш, бұршақ, т.б.

Пісірілген тағамдар

Татариялық дәстүрлі тамақтануға қамырдан дайындалатын тағамдардың көп түрін қосу жатады. Ашымаған қамыр әдетте тәтті де, дәмді де нан, пісірілген нан және бисквитке қолданылады. Ашытқы қосылған ашытқыдан нан (икмак, ипи) жасалады, ол әрқашан тамақтануға беріледі. Нанды дәстүрлі түрде қара бидай ұнынан пісірген, ал бидай нанын тек байлар ғана сатып ала алатын. Бүгінде дүкендерде бидай мен қара нан бар. Қабартма - ашытқыдан жасалған қамырдан жасалған, әр түрлі пісірілетін, ашық пештің алдында табада пісірілетін немесе қазанда қайнап тұрған майда қуырылатын нан. Қабартма ыстық күйінде маймен қалың етіп жайып жейді. Сұйық қамырды ашытқымен немесе ашытқысыз да дайындауға болады. Қамыр (qoymaq) - бидай ұнынан жасалған ашытқысыз қамырдан жасалады. Блинни стилідегі блинкилер әр түрлі ұн түрлерін (овсянка, бұршақ, қара бидай, қарақұмық, бидай немесе аралас) пайдалана отырып, ашытқы қамырынан жасалады. Қоймақ ашытқысы орыс блинниінен қалың. Ол әдетте ертеңгі тамақта, кішкентай ыдыста балқытылған сары маймен бірге беріледі. Татар асханасына тән пісірілген тағамдар. Ең көне және қарапайым - qıstıbí, ол küzikmäk деп те аталады. Бұл - екіге бүлінген және пісірілген тарымен толтырылған ашытқысыз бәліш. XIX ғасырдың соңынан бастап qıstıbí картоп пюресімен дайындалады. Ашымаған немесе ашытқыдан жасалған бәлеске майлы ет (қозы, сиыр, қаз, үйрек, т.б.) бөлшектері салынады. Бәлестің пішіні төмен, үстіне саңылау салынған, қысқартылған конус түрінде арнайы жағдайларда жасалатын. Кейіннен бұл атау орыс пирогына ұқсас әр түрлі толымы бар қарапайым пирогтарға қолданыла бастады. Татар халқының тағы бір дәстүрлі пірігі - очпочмак. Кейіннен картоптың бөлшектері қосыла бастады. Pärämäç (peremech) - дөңгелек пішінді ұсақталған ет пішіні, қуырылған және ыстықтай қыздырылған, балқыған сары маймен шашылған. Дөңгелек пішіннен басқа, ол Қырым татарларының чиборегіне (чебурегіне) ұқсас. Bäkkän (немесе täkä), әсіресе ауылдық жерлерде кең таралған, бұл жеке овал немесе жарты ай пішінді пирог (үлкен пирожкі сияқты), әр түрлі көкөністермен (негізінен сабиз, сондай-ақ сәбіз немесе кәбіз) толтырылған. Сумса - бұл ұқсас пирог, әдетте ет пен күрішпен толтырылады. Қалалық татарлардың ерекше мерекелік тағамдары - бұл көп қабатты толытылған биік дөңгелек пирог, оған күріш, құрғақ жеміс және қорт (құрғақ тұщы ірімшік) кіреді.

Сәкендер

Татар асханасы әр түрлі пісірілген тәттілерді ұсынады, әдетте шаймен бірге беріледі: çelpek (қалың қуырылған пирожки), qatlama (көп түрлі толтырғыштармен пісірілген орама мака тұқымы, кунжут тұқымы, корт, жаңғақ), qoş tele ("құс тілі", ашытқысыз қамырдан терең қуырылған квадраттар немесе алмастар), lawaş (түйе тұздықпен толтырылған қуырылған кнедлингтер), paştet (кептірілген жемістермен немесе джеммен толтырылған тәтті пирождар) және т.б. Çäkçäk (шахчак, шахчак, немесе шах-шах) - барлық түркі халықтарында таралған балға батырылған тәтті кондитерлік шарлар үйіндісі. Бұрын бұл тамақты күйеу жігіттің үйіне келген қалыңдық әкелетін. Бүгінде бұл өте кең тараған тәтті. Бал пісіруде және өздігінен шаймен бірге өте танымал.

Ішкіштер

Айран - қатықты суық сумен сұйытып дайындалатын сүт сусыны. Квас - татарлар орыстардан алған қара бидай ұны мен балшықтан жасалған сусын. Құрғақ әбзелден жасалған компот кешкі ас кезінде көп таралған десерт болып табылады. Алкогольсіз тәтті сусындардың тағы бірі - балдан жасалған шербет. XIX ғасырдың басында бұл сусын тек той-томалақ кезінде ғана ішуге болатын. Чай - татарлардың қонақжайлылық шарасының бір түрі. Олар ыстық, күшті шай ішеді, әдетте сүтпен. Кейде таңғы ас дайындалғанның орнына пісірілген тәттілер (қабартма, пирожки) бар шай ішуге болады.

Пісіру әдістері мен ыдыстары

Татарлардың дәстүрлі тағамдары негізінен қайнату, қуыру және пісіру арқылы дайындалады. Қамыр негізінен қамырдан жасалған тағамдар үшін қолданылады, әдетте қайнатылған ет үшін (тез қалауды талап ететін пілау үшін еттен басқа). Ыстық қайнату мен қуыру дәстүрлі түрде үлкен ас үй пешінің жағына салынған құйма темір қазанда жасалатын. Оларды пісіру пеште жасалатын. От үстінде тамақ пісіру әдеттегі нәрсе емес еді. Бұл әдіспен қымыз пісіру (täçe qoymaq) және қуырылған жұмыртқа (täbä) жасалды. Ондағы ыдыстар мен құмыралар көбінесе құйма темірден жасалған. Үлкен, терең құйма темір табалар bäleş және göbädiä пісіру үшін пайдаланылды. Ағаштан жасалған ыдыстар әр түрлі жұмыстарда кеңінен қолданылған. Нан қамыры ағаштан жасалған ыдыстарда қапталып, ағаштан немесе талдан жасалған ыдыстарда пісірілетін. Май ағаштан жасалған ыдыстарда жасалатын. Бал мен касик ағаш ыдыстарда сақталатын. Коммерциялық өндірістегі ас үй ыдыстары, соның ішінде металлдан жасалған және эмальдан жасалған ыдыстар мен табалар, қытай және шыны ыдыстар 19-ғасырдың ортасынан бастап кеңінен таныла бастады. Татарлар арасында шай ішу әрқашан ерекше көңіл бөлінген. Чайды кішкентай тостағаннан ішеді (осылайша ол ыстық болып қалады). Татарлар үшін кәдімгі тостаған - кішкентай, төменгі, түбірлі түбі бар, табаны да кішкене. Татарлар дәстүрлі түрде шай ішетін кезде, тамаққа да самавар қосылады. Қазіргі заманғы газды пештер мен микротолқынды пештердің пайда болуы жаңа пісіру әдістерін қабылдауға әкелді, негізінен, жармалаудың (ет, балық, көкөністер) танымалдылығы артты. Ашхана бұйымдарының жаңғыруы қазандарды, құйма темір табаларды және көптеген ағаш ыдыстарды дәстүрлі рөлінен айырды. Қазіргі кезде үй-бүленің көбі алюминийден жасалған және эмальдан жасалған ыдыстардың кең ауқымын пайдаланады.

Қазіргі заманғы асхана

Татар асханасы ұлттық дәстүрлерді сақтап, елеулі өзгерістерге ұшырады. Экономикалық және мәдени өзгерістер көптеген жаңа тағамдарды енгізді, дәстүрлі тағамдарды байытты. Қазіргі кезде әдеттегіден көбірек жеміс-жидек пен көкөніс қолданылады, балық көбірек танымал болды, саңырауқұлақтар, қызанақтар мен қымыздар кең таралған. Халықаралық сауданың ашылуы бұрын экзотикалық деп саналған жеміс-жидек пен көкөністерге, соның ішінде бананға, кивиге, манго мен баклажанға қол жеткізуге мүмкіндік берді.