Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Татар халқының асханасы Татар асханасы - негізінен Ресейдің Татарстанда және оның маңындағы аймақтарда тұратын Волга татарларының асханасы.
Cuisine of the Tatar people
Tatar cuisine is primarily the cuisine of the Volga Tatars, who live in Tatarstan, Russia, and surrounding areas.
Тарих
Волга татарларының асханасы бір кездері көшпелі болған, бірақ 1500 жыл бұрын ауыл шаруашылығына бет бұрған және жергілікті ауыл шаруашылығы қоғамдарына сіңірілген Волга болгарларының асханасынан бастау алады. Татар асханасына айналадағы халықтар орыс, мари, удмурт, сондай-ақ Орталық Азия халықтары, әсіресе өзбектер ықпал етті. Пилаф, халва, шербет сияқты тағамдар татар мәдениетіне бұрыннан енген. Тарихта татарлар орыс асханасының көптеген элементтерімен ерте танысты. Алайда, тағамның түрлілігі мен түрлілігі татар асханасының негізгі этникалық ерекшеліктерін өзгертпей, оны әртүрлі етіп жасады. Татар асханасының қалыптасуына география мен табиғат та ықпал етті. Татарлардың екі географиялық аймақтың шекарасында - солтүстік ормандар мен оңтүстік далада, сондай-ақ екі үлкен өзеннің алабында - Волга мен Кама сауданы көтермелеп, ұлттық тағамды едәуір байытты. Тарихта татарлар күріш, шай, құрғақ жеміс, жаңғақ, дәмдеуіш және дәмдеуіштермен ерте танысты. Татар асханасы аймақтың негізгі ауыл шаруашылығы өнімдеріне - астық пен мал шаруашылығына қатты сүйенеді. Жеміс-жидек пен көкөніс аймақтың ауыл шаруашылығында нашар дамыған, бірақ картоптың салыстырмалы маңызы 19 ғасырдың соңынан бастап өсе бастады. Жергілікті көкөністердің қатарына пияз, морковь, қарақұмық, репа, құрғаққұмық, қызылша және аз мөлшерде қызанақ пен кәбіз кіреді. Жемістер негізінен Волганың оң жағалауындағы бау-бақшаларда өсірілетін. Орманнан жабайы жидектер, жаңғақ, хмель, сиырдың пашнипі, шырша, мінді және жабайы қарақұмық өсірілетін. Бұл салтқа сай татарлардың тамақтануына жат, оны тек жақында ғана, әсіресе қала тұрғындары арасында, қолдануға бастады. Татарлар ірі қара мен қой етін жақсы көретін. Аттың етін қайнатып, тұздап, дәмді етіп жеген. Сүт негізінен сүт өнімдері, мысалы, қазық, қышқыл қаймақ және т.б. Жергілікті шаруашылықтарда құс еті (тауық, қаз) кең таралған, ал жұмыртқа әр түрлі формада желетін танымал тағам болды. Орман даласының белдеуіндегі ара шаруашылығы жергілікті тұтыну үшін мол бал өндірді.
The cuisine of the Volga Tatars takes its origin from the cuisine of the Volga Bulgars, who once were nomads, but nearly 1500 years ago turned to agriculture and assimilated into local agricultural societies. Tatar cuisine was influenced by the surrounding peoples – Russians, Mari, Udmurts, and also peoples of Central Asia, especially Uzbeks. Dishes such as pilaw (pilaf), halvah (xälwä), and sherbet entered long ago into the Tatar culture. Tatars became familiar with many elements of Russian cuisine early in their history. However, culinary influences and greater variety of products have not changed the basic ethnic features of Tatar cuisine but have instead made it more diverse. Geography and nature were also instrumental in the shaping of the Tatar cuisine. The location of the Tatars at the border of two geographical zones—the northern forests and the southern steppe—and also in the basin of two large rivers—the Volga and the Kama—encouraged trade and considerably enriched the national cuisine. The Tatars became acquainted early in their history with rice, tea, dried fruits, walnuts, seasonings, and spices. The Tatar cuisine relies heavily on the main agricultural products of the region—cereals and livestock. Fruits and vegetables were much less developed in the region's agriculture, although the relative importance of the potato began to increase from the end of the 19th century. Local vegetables included onions, carrot, horseradish, turnips, pumpkins, beets and, in small quantities, also cucumbers and cabbage. Fruits were mainly grown in orchards on the right bank of the Volga, including local apple, cherries, raspberries, and currants. The forests were a source for wild berries, walnuts, hops, cow parsnip, sorrel, mint, and common wild leeks. Mushrooms were not typical in traditional Tatar cooking, and they began to be used only recently, especially among the urban population. Cattle and sheep provided beef and mutton, both equally popular among the Tatars. Horse meat was eaten boiled, salted, and cured. Milk was used primarily in dairy products, such as curds, sour cream, etc. Poultry was widespread in local farms (chickens, geese), and eggs were a popular dish, eaten in various forms. Beekeeping in the forest steppe belt produced an abundance of honey for local consumption.
Шұпылар
Шұпаның негізін құрайтын шұпаға (şulpa) байланысты шұпалар ет, тауық, балық, көкөніс, саңырауқұлақ және т.б. болып бөлінеді. Шұбаға тағамды тағамдық тағамдармен, дәнді дақылдармен немесе көкөністермен жеке-жеке немесе біріктіріп қоюластыруға болады. Әсіресе, тоқмач (үйде дайындалған лапша) қосылған, қайнатылған ет немесе тауық етімен байытылған лапша шұпасы өте танымал. Шұбалар көбінесе ет торымен немесе толған нанмен (öçpoçmaq, pärämäç, bawırsaq) ұсынылады. Татарлар үшін мерекелік және белгілі бір дәрежеде салтанатты тағам - бұл пілман (орысша - пельмени), етпен толтырылған және әрқашан ашық шұбатпен ұсынылатын кнедликтер.
Depending on the broth (şulpa) used as the soup base, soups are divided into meat, chicken, fish, vegetable, mushroom, etc. The soup may be thickened with noodles, grains, or vegetables – separately or in combination. Particularly popular is noodle soup served with toqmaç (homemade noodles) and enriched with pieces of boiled meat or chicken from the broth. Soups are often served with meat balls or stuffed buns (öçpoçmaq, pärämäç, bawırsaq). A festive and to a certain extent ceremonial dish for the Tatar is pilmän (pelmeni in Russian), a kind of dumpling filled with meat and always served in a clear soup.
Негізгі тағамдар
Негізгі тағамдар әдетте ет, дәнді дақылдар мен картоптан тұрады. Қозының етін немесе тауығын қайнатып, ұсақ-түйек етіп турап, басты тағам ретінде береді. Кейде оны майымен, пияз, сәбіз және қырыққабатпен тез қуырады. Тамаққа пісірілген картоп, жармаланған қарақұмық қосылады. Сүтпен толғанған жұмыртқа (tutırğan tawıq) - мерекелік арнайы тағам. Bäliş - ет пен дәнді дақылдарды біріктіретін ең көне дәстүрлі тағам. Майлы ет (қозы, сиыр, қаз, қаз және қаз ішектері) дәндермен (шелек, көк шел, күріш) қосылады және ыдыста пісіріледі. Тұтырма - ұсақ кесілген немесе ұсақталған бауыр мен тары немесе күрішпен толтырылған ішек, бұл ет пен дәнді дақылдардың басқа бірігуі. Пилаф, әсіресе қалада, кешкі ас кезінде ұсынылады. Оның жергілікті нұсқасы - пісірілген етпен дайындалған "Казан пилавы". Пісірілген ет пен лақтаны біріктіретін тағамдарға құлма немесе бишбармақ жатады, бұл көптеген түркі халықтарында кең тараған. Ет қыста табиғи түрде мұздатылып сақталады; оны тұздау немесе дәнекерлеу арқылы көктемге және жазға сақтау керек. Жылқы еті шұжық (qazılıq) жасауға қолданылады; құрғақ қаз және қаздың пісірілген еті деликатес болып саналады. Татар асханасында құс жұмыртқасы, әсіресе тауық жұмыртқасы өте танымал тағам. Олар қайнатылған, қуырылған және пісірілген күйінде желеді. Астықтан әр түрлі қамырды: қарақұмық, қара бидай, сұлы, күріш, бұршақ, т.б.
Main dishes are usually based on meat, grains, and potatoes. Meat or chicken boiled in the broth is cut into small pieces and served as a main course, sometimes quickly fried in oil with onions, carrots, and bell peppers. Boiled potatoes are a favorite side dish, with grated horseradish served as an accompaniment. A chicken stuffed with eggs in milk (tutırğan tawıq) is a special dish for holidays. Bäliş is the oldest traditional dish combining meat and grains. Pieces of fat meat (mutton, beef, goose, or goose and duck innards) are combined with grains (millet, spelt, rice) and baked in a crock. Tutırma, an intestine filled with finely cut or chopped liver and millet or rice, is another combination of meat and grains. Pilaw (pilaf) is served at dinner parties, especially in the city. A popular local version is the so called Kazan pilaw prepared with boiled meat. Dishes combining boiled meat with noodles include qullama or bişbarmaq, common for many Turkic peoples. Meat is stored in the winter naturally frozen; it is preserved for the spring and the summer by salting or curing. Horse meat is used to make sausages (qazılıq); cured goose and duck are considered a delicacy. Poultry eggs, primarily those of chickens, are a very popular dish in Tatar cuisine. They are eaten boiled, fried, and baked. Grains are made into a variety of porridges: millet, buckwheat, oatmeal, rice, peas, etc.
Пісірілген тағамдар
Татариялық дәстүрлі тамақтануға қамырдан дайындалатын тағамдардың көп түрін қосу жатады. Ашымаған қамыр әдетте тәтті де, дәмді де нан, пісірілген нан және бисквитке қолданылады. Ашытқы қосылған ашытқыдан нан (икмак, ипи) жасалады, ол әрқашан тамақтануға беріледі. Нанды дәстүрлі түрде қара бидай ұнынан пісірген, ал бидай нанын тек байлар ғана сатып ала алатын. Бүгінде дүкендерде бидай мен қара нан бар. Қабартма - ашытқыдан жасалған қамырдан жасалған, әр түрлі пісірілетін, ашық пештің алдында табада пісірілетін немесе қазанда қайнап тұрған майда қуырылатын нан. Қабартма ыстық күйінде маймен қалың етіп жайып жейді. Сұйық қамырды ашытқымен немесе ашытқысыз да дайындауға болады. Қамыр (qoymaq) - бидай ұнынан жасалған ашытқысыз қамырдан жасалады. Блинни стилідегі блинкилер әр түрлі ұн түрлерін (овсянка, бұршақ, қара бидай, қарақұмық, бидай немесе аралас) пайдалана отырып, ашытқы қамырынан жасалады. Қоймақ ашытқысы орыс блинниінен қалың. Ол әдетте ертеңгі тамақта, кішкентай ыдыста балқытылған сары маймен бірге беріледі. Татар асханасына тән пісірілген тағамдар. Ең көне және қарапайым - qıstıbí, ол küzikmäk деп те аталады. Бұл - екіге бүлінген және пісірілген тарымен толтырылған ашытқысыз бәліш. XIX ғасырдың соңынан бастап qıstıbí картоп пюресімен дайындалады. Ашымаған немесе ашытқыдан жасалған бәлеске майлы ет (қозы, сиыр, қаз, үйрек, т.б.) бөлшектері салынады. Бәлестің пішіні төмен, үстіне саңылау салынған, қысқартылған конус түрінде арнайы жағдайларда жасалатын. Кейіннен бұл атау орыс пирогына ұқсас әр түрлі толымы бар қарапайым пирогтарға қолданыла бастады. Татар халқының тағы бір дәстүрлі пірігі - очпочмак. Кейіннен картоптың бөлшектері қосыла бастады. Pärämäç (peremech) - дөңгелек пішінді ұсақталған ет пішіні, қуырылған және ыстықтай қыздырылған, балқыған сары маймен шашылған. Дөңгелек пішіннен басқа, ол Қырым татарларының чиборегіне (чебурегіне) ұқсас. Bäkkän (немесе täkä), әсіресе ауылдық жерлерде кең таралған, бұл жеке овал немесе жарты ай пішінді пирог (үлкен пирожкі сияқты), әр түрлі көкөністермен (негізінен сабиз, сондай-ақ сәбіз немесе кәбіз) толтырылған. Сумса - бұл ұқсас пирог, әдетте ет пен күрішпен толтырылады. Қалалық татарлардың ерекше мерекелік тағамдары - бұл көп қабатты толытылған биік дөңгелек пирог, оған күріш, құрғақ жеміс және қорт (құрғақ тұщы ірімшік) кіреді.
A wide variety of dough dishes is a feature of the traditional Tatar cuisine. Unleavened dough is traditionally used for buns, both sweet and savory, flatbreads, and biscuits. Leavened yeast dough is used to make bread (ikmäk, ipi), which is always served with meals. Bread was traditionally baked from rye flour, and only the wealthy could afford wheat bread. Today, both wheat and rye bread are found in stores. Qabartma is a kind of yeast dough pancake that may be prepared in different ways: baked in a pan in front of an open oven fire, or fried in boiling oil in a cauldron. Qabartma is eaten hot, thickly spread with butter. Liquid batter is also prepared with and without yeast. Pancakes (qoymaq) are made from unleavened batter using wheat flour. Bliny style pancakes are made from yeast batter using different types of flour (oats, peas, buckwheat, millet, wheat, or mixed). Yeast batter qoymaq is thicker than the Russian bliny. It is usually served for breakfast, accompanied by melted butter in a small dish. Various baked items with a savory filling are specific for the Tatar cuisine. The oldest and simplest is qıstıbí, also called küzikmäk. This is an unleavened pancake folded into two and filled with cooked millet. Since the end of the 19th century, qıstıbí has been made with mashed potatoes. Bäleş made from unleavened or fermented dough is filled with pieces of fatty meat (mutton, beef, goose, duck, etc.) mixed with grains or potatoes. Bäleş used to be made for special occasions in the shape of a low truncated cone with an opening on top. Subsequently, the name began to be used for ordinary pies with different fillings, similar to the Russian pirog. Another traditional Tatar pie is öçpoçmaq, a triangular shell originally filled with a mixture of fatty meat and onions. Later pieces of potato began to be added to the filling. Pärämäç (peremech) is a round shaped minced meat pie, fried and served hot sprinkled with melted butter. Except for the round shape, it is similar to the çibörek (cheburek) of the Crimean Tatars. Bäkkän (or täkä), particularly widespread in rural areas, is an individual oval or crescent shaped pie (like large pirozhki), filled with various vegetables (mainly pumpkin, also carrots or cabbage). Sumsa is a similar pie, usually with a meat and rice filling. A special festive dish among urban Kazan Tatars is göbädiä, a tall round pie with a multilayer filling, which includes rice, dried fruits, and qort (a kind of dried salty cheese).
Сәкендер
Татар асханасы әр түрлі пісірілген тәттілерді ұсынады, әдетте шаймен бірге беріледі: çelpek (қалың қуырылған пирожки), qatlama (көп түрлі толтырғыштармен пісірілген орама мака тұқымы, кунжут тұқымы, корт, жаңғақ), qoş tele ("құс тілі", ашытқысыз қамырдан терең қуырылған квадраттар немесе алмастар), lawaş (түйе тұздықпен толтырылған қуырылған кнедлингтер), paştet (кептірілген жемістермен немесе джеммен толтырылған тәтті пирождар) және т.б. Çäkçäk (шахчак, шахчак, немесе шах-шах) - барлық түркі халықтарында таралған балға батырылған тәтті кондитерлік шарлар үйіндісі. Бұрын бұл тамақты күйеу жігіттің үйіне келген қалыңдық әкелетін. Бүгінде бұл өте кең тараған тәтті. Бал пісіруде және өздігінен шаймен бірге өте танымал.
The Tatar cuisine offers a variety of baked sweets, usually served with tea: çelpek (deep fried pancakes), qatlama (a baked roll with a variety of fillings – poppy seeds, sesame seeds, qort, nuts), qoş tele ("bird's tongue", deep fried squares or diamonds of unleavened dough), lawaş (fried dumplings filled with raisins), paştet (sweet pies filled with jam or dried fruits) etc. Çäkçäk (chakchak, chak chak, or chek chek) is a mound of honey drenched sweet pastry balls, common among all Turkic peoples. It used to be a ceremonial food brought by the bride to the reception at the bridegroom's home. Today it is a common sweet. Honey is very popular in baking and on its own, served with tea.
Ішкіштер
Айран - қатықты суық сумен сұйытып дайындалатын сүт сусыны. Квас - татарлар орыстардан алған қара бидай ұны мен балшықтан жасалған сусын. Құрғақ әбзелден жасалған компот кешкі ас кезінде көп таралған десерт болып табылады. Алкогольсіз тәтті сусындардың тағы бірі - балдан жасалған шербет. XIX ғасырдың басында бұл сусын тек той-томалақ кезінде ғана ішуге болатын. Чай - татарлардың қонақжайлылық шарасының бір түрі. Олар ыстық, күшті шай ішеді, әдетте сүтпен. Кейде таңғы ас дайындалғанның орнына пісірілген тәттілер (қабартма, пирожки) бар шай ішуге болады.
Äyrän (ayran) is a dairy drink made by diluting qatıq (katyk, sour milk) with cold water. Quas (kvass) is a beverage made from rye flour and malt that the Tatars have borrowed from the Russians. A kompot of dried apricots is a popular dessert at dinner parties. Another non alcoholic sweet beverage is sherbet made from honey. In the 19th and early 20th century it was a purely ceremonial drink, served to wedding guests as the "bride's sherbet" in the bridegroom's home. Tea is a typical hospitality beverage among the Tatars. They drink hot, strong tea, usually with milk. Tea with baked sweets (qabartma, pancakes) sometimes replaces cooked breakfast.
Пісіру әдістері мен ыдыстары
Татарлардың дәстүрлі тағамдары негізінен қайнату, қуыру және пісіру арқылы дайындалады. Қамыр негізінен қамырдан жасалған тағамдар үшін қолданылады, әдетте қайнатылған ет үшін (тез қалауды талап ететін пілау үшін еттен басқа). Ыстық қайнату мен қуыру дәстүрлі түрде үлкен ас үй пешінің жағына салынған құйма темір қазанда жасалатын. Оларды пісіру пеште жасалатын. От үстінде тамақ пісіру әдеттегі нәрсе емес еді. Бұл әдіспен қымыз пісіру (täçe qoymaq) және қуырылған жұмыртқа (täbä) жасалды. Ондағы ыдыстар мен құмыралар көбінесе құйма темірден жасалған. Үлкен, терең құйма темір табалар bäleş және göbädiä пісіру үшін пайдаланылды. Ағаштан жасалған ыдыстар әр түрлі жұмыстарда кеңінен қолданылған. Нан қамыры ағаштан жасалған ыдыстарда қапталып, ағаштан немесе талдан жасалған ыдыстарда пісірілетін. Май ағаштан жасалған ыдыстарда жасалатын. Бал мен касик ағаш ыдыстарда сақталатын. Коммерциялық өндірістегі ас үй ыдыстары, соның ішінде металлдан жасалған және эмальдан жасалған ыдыстар мен табалар, қытай және шыны ыдыстар 19-ғасырдың ортасынан бастап кеңінен таныла бастады. Татарлар арасында шай ішу әрқашан ерекше көңіл бөлінген. Чайды кішкентай тостағаннан ішеді (осылайша ол ыстық болып қалады). Татарлар үшін кәдімгі тостаған - кішкентай, төменгі, түбірлі түбі бар, табаны да кішкене. Татарлар дәстүрлі түрде шай ішетін кезде, тамаққа да самавар қосылады. Қазіргі заманғы газды пештер мен микротолқынды пештердің пайда болуы жаңа пісіру әдістерін қабылдауға әкелді, негізінен, жармалаудың (ет, балық, көкөністер) танымалдылығы артты. Ашхана бұйымдарының жаңғыруы қазандарды, құйма темір табаларды және көптеген ағаш ыдыстарды дәстүрлі рөлінен айырды. Қазіргі кезде үй-бүленің көбі алюминийден жасалған және эмальдан жасалған ыдыстардың кең ауқымын пайдаланады.
Food is prepared in traditional Tatar cuisine mainly by boiling, frying, and baking. Frying is primarily used for dough based foods, much less for meats, which are typically boiled (except meat for pilaw, which requires quick frying). Both boiling and frying were traditionally done in a cast iron cauldron built into the side of the large kitchen stove. Baking was done in an oven. Cooking over an open fire was not common. This method was used for making pancakes (täçe qoymaq) and fried eggs (täbä). Cast iron utensils and crock pots were commonly used in the oven. Large deep cast iron pans served to bake bäleş and göbädiä. Wooden utensils were widely used for various tasks. Bread dough was kneaded in wooden troughs and then allowed to rise in wooden or wicker bowls. Butter was made in wooden churns. Honey and qatiq were stored in wooden containers. Commercially manufactured kitchen utensils, including metallic and enameled pots and pans, china, and glassware, became increasingly accepted starting in the middle of the 19th century. Tea service has always been the subject of special attention among the Tatar. Tea is drunk from small cups (so that it remains hot). Typical Tatar cups are small and low, with a rounded bottom and a saucer. The traditional Tatar tea service invariably includes a samovar. The introduction of modern gas stoves and microwave ovens has led to the adoption of new cooking techniques, mainly increasing the popularity of frying (meat, fish, vegetables). The modernization of kitchenware has deprived cauldrons, cast iron pans, and many wooden utensils of their traditional role. The average family now uses a wide range of aluminum and enameled cookware.
Қазіргі заманғы асхана
Татар асханасы ұлттық дәстүрлерді сақтап, елеулі өзгерістерге ұшырады. Экономикалық және мәдени өзгерістер көптеген жаңа тағамдарды енгізді, дәстүрлі тағамдарды байытты. Қазіргі кезде әдеттегіден көбірек жеміс-жидек пен көкөніс қолданылады, балық көбірек танымал болды, саңырауқұлақтар, қызанақтар мен қымыздар кең таралған. Халықаралық сауданың ашылуы бұрын экзотикалық деп саналған жеміс-жидек пен көкөністерге, соның ішінде бананға, кивиге, манго мен баклажанға қол жеткізуге мүмкіндік берді.
The Tatar cuisine, while preserving the national traditions, has undergone substantial changes. Economic and cultural changes have introduced many new dishes, enriching the traditional cuisine. More fruits and vegetables are now used than traditionally, fish has become more popular, mushrooms, tomatoes, and pickles are in common use. The opening up of international trade has given access to fruits and vegetables that were previously regarded as exotic, including bananas, kiwi, mangoes, and eggplant.