Кіріспе

Елік сүтінен жасалған ашытылған сүт өнімі. Кумис (кейде кумис, кумис немесе кумыс деп те жазылады, терминология мен этимологияға қатысты басқа транслитерациялар мен туыс сөздер төменде келтірілген – , qymyz, äärаg) – дәстүрлі түрде елік сүтінен немесе есек сүтінен дайындалатын ашытылған сүт өнімі. Бұл сусын Орталық Азия даласындағы түркі және моңғол тайпалары үшін маңызды болып табылады: қазақтар, башқұрттар, калмықтар, қырғыздар, моңғолдар және якуттар. Кумис тарихи тұрғыдан хитандар, журчендер, венгрлер және Солтүстік Қытайдың хань этникалық тобы да тұтынған. Кумис кефирге ұқсас сүт өнімі, бірақ ол қатты кефир "дәнді" емес, сұйық қоздырғыш культурадан жасалады. Елік сүтінде сиыр немесе ешкі сүтіне қарағанда қанттың мөлшері көп болғандықтан, ашыту кезінде кумисте кефирге қарағанда алкогольдің құрамы жоғарырақ, бірақ бәрібір аз. Кумис кең таралған аймақтарда да елік сүті сирек кездеседі. Сондықтан, өнеркәсіптік өндірісте көбінесе сиыр сүті қолданылады, ол май және белокқа бай, бірақ жылқы сүтіне қарағанда лактозасы аз. Ашыту алдында сиыр сүтіне бірнеше тәсілмен қосымшалар қосылады. Сахарозаны салыстыру үшін ферментацияға қосуға болады. Тағы бір әдіс – елік сүтінің құрамын жақындату үшін модификацияланған сарысу қосу.

Терминология және этимология

Кумис түркі тіліндегі kımız сөзінен шыққан. Клаусон kımız түркі тілдер тобының барлық тілдерінде кездесетінін айтады және 11 ғасырда Махмуд әл-Қашғаридың Қарахан тілінде жазған «Dīwān Lughāt al Turk» еңбегінде осы сөздің қолданылғанын келтіреді. Моңғолияда бұл сусынды айраг ( ) деп, ал кейбір аймақтарда – цэцэг деп атайды. Уильям Рубрук 13 ғасырдағы саяхатында осы сусынды космос деп атап, монғолдар арасында оның қалай дайындалатынын сипаттаған.

Елік сүтін өндіру

1982 жылы бір дереккөзде 230 мың бие Кеңес Одағында қымыз жасау үшін сүт беру мақсатында ұсталғаны айтылған. Моңғол шаруашылығы туралы жазған Ринчингiin Индра "биені сүту үшін көп шеберлік керек" дейді және техниканы былай сипаттайды: сүтші бір тізесімен тізе бүгіп, екінші тізесіне қап қойып, қолына байланған арқанмен бекітеді. Бір қолы биенің артқы аяғының артына, екіншісі алдыңғы аяғының алдына оралады. Биенің баласы сүт ағынын қозғайды, сосын оны басқа адам тартып алады, бірақ ол бүкіл процеске қарай биенің қабырғасына тиіп тұрады. Моңғолияда жылқы сүту маусымы дәстүрлі түрде маусымның ортасынан қазан айының басына дейін жалғасады. Бір маусымда бие шамамен 1000-1200 литр сүт береді, оның жартысы баласына қалдырылады.

Құмыс өндіру

Кумис – шикі сүтті (яғни пастеризацияланбаған сүтті) бірнеше сағат немесе күндер бойы ашыту арқылы жасалады, көбінесе араластырып немесе қозғалтып тұрып. (Физикалық араласу сары май жасауға ұқсас.) Ашыту кезінде лактобацилла бактериялары сүтті қышқылдырады, ал ашытқылар оны көмірқышқылды және аз дәрежеде алкогольді сусынға айналдырады. Дәстүр бойынша, бұл ашыту ат терісінен жасалған ыдыстарда жүргізілген, оларды киіз үйдің үстіне қойып, кейде аударып тастаған, немесе жалауға байлап, күндізгі сапар барысында шайқаған. Бүгінде тері ыдыстың орнына ағаш бөшке немесе пластик шелек қолданылуы мүмкін. Қазіргі заманғы, бақыланатын өндірісте алғашқы ашыту шамамен 2-5 сағатқа созылады, одан кейін салқындатып пісіру кезеңі болуы мүмкін. Кумистің спирт мөлшері өте төмен, 0,7-2,5% аралығында, бұл ортағасырлық Еуропаның танымал сусыны – шағын сыраға (кішкентай сыра) ұқсас, сондай-ақ, ластанған су ішуден сақтануға көмектеседі. Дегенмен, кумисті тоңдырып дистилляциялау арқылы күшейте беруге болады, осы әдісті орталық Азия көшпенділері қолданғандығы айтылады. Одан арақа немесе архи деп аталатын дистилляцияланған сусын да жасауға болады.

Тарих

Ботай мәдениетінің археологиялық зерттеулері Ботай елінен табылған ыдыстардағы сүттің іздерін анықтады, бұл сүт беруші жануарларды қолға үйретуді көрсетеді. Оның ашытылуына қатысты нақты дәлелдер әлі табылмаған, бірақ Ботай мәдениетінің орналасқан жерін және бие сүтінің қоректік қасиеттерін ескере отырып, мұндай мүмкіндік жоғары. Құмыс – ежелгі сусын. Геродот б.з.д. V ғасырындағы «Тарихтарында» скифтердің бие сүтін өңдеуін былай сипаттаған: «Скифтер өздерінің барлық құлдарын соқыр етеді, оларды сүт дайындауға пайдаланады. Олардың жоспары – жылқының кілегейіне сүйектен жасалған, біздің музыкалық сыбызғыларымызға ұқсас құбырларды енгізіп, содан кейін ауыздарымен құбырларға үрлейді, біреулері сүт саяды, ал екіншілері үрлейді. Олар мұны жануардың тамырлары ауамен толғанда, оның емізік бездері төмен түседі деп түсіндіреді. Осылай алынған сүт терең ағаш шелектерге құйылады, олардың айналасына соқыр құлдар қойылады, содан кейін сүт араластырылады. Жоғарыға көтерілгені алынып, ең жақсы бөлігі саналады, ал төменгі бөлігінің құндылығы төмен. Бұл ежелгі құмыс жасаудың алғашқы сипаттамасы деп есептеледі. Бие сүтін саюдың ерекше әдісінен басқа, ол кейінгі мәліметтермен, мысалы, 13 ғасыр саяхатшысы Вильгельм Рубруктың мына есебімен үлкен сәйкестікке ие: «Бұл космос, яғни бие сүті, осылай жасалады. Олар көп мөлшерде сүт жинағаннан кейін, ол жас болғанда сиыр сүті сияқты тәтті болады, оны үлкен теріге немесе ыдысқа құйып, таяқпен араластыруға кіріседі. Оны күшпен соққаннан кейін ол жаңа шарап сияқты көпіршіктеп, қышқылданып немесе ашып бастайды, және олар майын алып шыққанға дейін араластыруды жалғастырады. Содан кейін олар одан дәм татып, дәмі біркелкі болғанда ішеді. Ішкен кезде тілге рап шарабы сияқты ащы сезім келдіреді, ал адам ішкеннен кейін тілінде бадам сүтінің дәмі қалады, ол жанды қуанттырып, әлсіздерді мас етеді және зәр шығаруды қоздырады. Рубрук сонымен қатар моңғолдардың «үлкендерге» арналған қарақомос («қара құмыс») деп аталатын құмыстың бір түрін бағалайтынын айтады. 19 ғасырда «құмыс» асқазан-ішек ауруларын емдеу үшін қолданылған.»

Тұтыну

Құмыс – алкогольді сусындардың жеке бір түрі, себебі ол жемістен де, дәннен де жасалмайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, ол сыраға қарағанда шарапқа жақын, өйткені ашыту процесі тікелей қанттардан жүреді (шарап көбінесе жемістен ашытылады, ал сыра дәннен алынған крахмалға тәуелді, ол қышқылдау арқылы қантқа айналады). Дегенмен, тәжірибе және дәстүрлі ішу әдісі бойынша, ол сыраға көбірек ұқсайды және тіпті сырадан да аз алкогольдік құрамына ие. Оны аймақтың сыраға баламасы деп санауға болады. Құмыс көптеген сүт өнімдерімен салыстырғанда өте жеңіл. Оның ерекше, сәл қышқыл дәмі, аз мөлшердегі алкогольдің әсерінен туындайды. Нақты дәмі әртүрлі өндірушілерде әлдеқайда өзгеше болуы мүмкін. Құмыс әдетте суық немесе салқындатылған күйінде ұсынылады. Дәстүрлі түрде оны кішкентай, тұтқасы жоқ, ойыс піалаларда ішеді. Оны ұсыну – қырғыз қонақжайлылығының маңызды бөлігі, оны жайлауда (ат, мал, қой) мал өсітетін кезеңде ұсынады.

Мәдени рөл

Қытайдың Юань әулеті тұсында кумис көбінесе шайдың орнына дайындалған. Монғол империясының төртінші Ұлы ханы Мунге хан өзінің астанасы Қарақорумда қытай күріш шарабымен, скандинавиялық балқомесімен және парсы жүзім шарабымен қатар кумис салынған су тартатын бұлақ жасатып, империяның әртүрлілігі мен зорлығын көрсетеді. Қырғызстанның астанасы Бишкек аңыз бойынша, ашытылған сүтті араластыруға қолданылатын қасықпен аталған. Ресейдің белгілі жазушысы Лев Толстой "Өз мойындауымда" кумис ішіп, өмірінің қиындықтарынан қашу туралы айтқан. Ресей композиторы Александр Скрябинге оның дәрігері жиырма жасында жүйке ауруы мен оң қолының жарақаты үшін кумис диетасы мен "су емдеуін" ұсынған. Жапонның Calpis сусындағы дәмі кумистің дәміне ұқсас етіп жасалған.