Кіріспе
Елік сүтінен жасалған ашытылған сүт өнімі. Кумис (кейде кумис, кумис немесе кумыс деп те жазылады, терминология мен этимологияға қатысты басқа транслитерациялар мен туыс сөздер төменде келтірілген – , qymyz, äärаg) – дәстүрлі түрде елік сүтінен немесе есек сүтінен дайындалатын ашытылған сүт өнімі. Бұл сусын Орталық Азия даласындағы түркі және моңғол тайпалары үшін маңызды болып табылады: қазақтар, башқұрттар, калмықтар, қырғыздар, моңғолдар және якуттар. Кумис тарихи тұрғыдан хитандар, журчендер, венгрлер және Солтүстік Қытайдың хань этникалық тобы да тұтынған. Кумис кефирге ұқсас сүт өнімі, бірақ ол қатты кефир "дәнді" емес, сұйық қоздырғыш культурадан жасалады. Елік сүтінде сиыр немесе ешкі сүтіне қарағанда қанттың мөлшері көп болғандықтан, ашыту кезінде кумисте кефирге қарағанда алкогольдің құрамы жоғарырақ, бірақ бәрібір аз. Кумис кең таралған аймақтарда да елік сүті сирек кездеседі. Сондықтан, өнеркәсіптік өндірісте көбінесе сиыр сүті қолданылады, ол май және белокқа бай, бірақ жылқы сүтіне қарағанда лактозасы аз. Ашыту алдында сиыр сүтіне бірнеше тәсілмен қосымшалар қосылады. Сахарозаны салыстыру үшін ферментацияға қосуға болады. Тағы бір әдіс – елік сүтінің құрамын жақындату үшін модификацияланған сарысу қосу.
Kumis (also spelled kumiss or koumiss or kumys, see other transliterations and cognate words below under terminology and etymology – , qymyz , äärаg) is a fermented dairy product traditionally made from mare milk or donkey milk. The drink remains important to the peoples of the Central Asian steppes, of Turkic and Mongol origin: Kazakhs, Bashkirs, Kalmyks, Kyrgyz, Mongols, and Yakuts. Kumis was historically consumed by the Khitans, Jurchens, Hungarians, and Han Chinese of North China as well. Kumis is a dairy product similar to kefir, but is produced from a liquid starter culture, in contrast to the solid kefir "grains". Because mare's milk contains more sugars than cow's or goat's milk, when fermented, kumis has a higher, though still mild, alcohol content compared to kefir. Even in the areas of the world where kumis is popular today, mare's milk remains a very limited commodity. Industrial scale production, therefore, generally uses cow's milk, which is richer in fat and protein, but lower in lactose than the milk from a horse. Before fermentation, the cow's milk is fortified in one of several ways. Sucrose may be added to allow a comparable fermentation. Another technique adds modified whey to better approximate the composition of mare's milk.
Терминология және этимология
Кумис түркі тіліндегі kımız сөзінен шыққан. Клаусон kımız түркі тілдер тобының барлық тілдерінде кездесетінін айтады және 11 ғасырда Махмуд әл-Қашғаридың Қарахан тілінде жазған «Dīwān Lughāt al Turk» еңбегінде осы сөздің қолданылғанын келтіреді. Моңғолияда бұл сусынды айраг ( ) деп, ал кейбір аймақтарда – цэцэг деп атайды. Уильям Рубрук 13 ғасырдағы саяхатында осы сусынды космос деп атап, монғолдар арасында оның қалай дайындалатынын сипаттаған.
Елік сүтін өндіру
1982 жылы бір дереккөзде 230 мың бие Кеңес Одағында қымыз жасау үшін сүт беру мақсатында ұсталғаны айтылған. Моңғол шаруашылығы туралы жазған Ринчингiin Индра "биені сүту үшін көп шеберлік керек" дейді және техниканы былай сипаттайды: сүтші бір тізесімен тізе бүгіп, екінші тізесіне қап қойып, қолына байланған арқанмен бекітеді. Бір қолы биенің артқы аяғының артына, екіншісі алдыңғы аяғының алдына оралады. Биенің баласы сүт ағынын қозғайды, сосын оны басқа адам тартып алады, бірақ ол бүкіл процеске қарай биенің қабырғасына тиіп тұрады. Моңғолияда жылқы сүту маусымы дәстүрлі түрде маусымның ортасынан қазан айының басына дейін жалғасады. Бір маусымда бие шамамен 1000-1200 литр сүт береді, оның жартысы баласына қалдырылады.
Құмыс өндіру
Кумис – шикі сүтті (яғни пастеризацияланбаған сүтті) бірнеше сағат немесе күндер бойы ашыту арқылы жасалады, көбінесе араластырып немесе қозғалтып тұрып. (Физикалық араласу сары май жасауға ұқсас.) Ашыту кезінде лактобацилла бактериялары сүтті қышқылдырады, ал ашытқылар оны көмірқышқылды және аз дәрежеде алкогольді сусынға айналдырады. Дәстүр бойынша, бұл ашыту ат терісінен жасалған ыдыстарда жүргізілген, оларды киіз үйдің үстіне қойып, кейде аударып тастаған, немесе жалауға байлап, күндізгі сапар барысында шайқаған. Бүгінде тері ыдыстың орнына ағаш бөшке немесе пластик шелек қолданылуы мүмкін. Қазіргі заманғы, бақыланатын өндірісте алғашқы ашыту шамамен 2-5 сағатқа созылады, одан кейін салқындатып пісіру кезеңі болуы мүмкін. Кумистің спирт мөлшері өте төмен, 0,7-2,5% аралығында, бұл ортағасырлық Еуропаның танымал сусыны – шағын сыраға (кішкентай сыра) ұқсас, сондай-ақ, ластанған су ішуден сақтануға көмектеседі. Дегенмен, кумисті тоңдырып дистилляциялау арқылы күшейте беруге болады, осы әдісті орталық Азия көшпенділері қолданғандығы айтылады. Одан арақа немесе архи деп аталатын дистилляцияланған сусын да жасауға болады.
Тарих
Ботай мәдениетінің археологиялық зерттеулері Ботай елінен табылған ыдыстардағы сүттің іздерін анықтады, бұл сүт беруші жануарларды қолға үйретуді көрсетеді. Оның ашытылуына қатысты нақты дәлелдер әлі табылмаған, бірақ Ботай мәдениетінің орналасқан жерін және бие сүтінің қоректік қасиеттерін ескере отырып, мұндай мүмкіндік жоғары. Құмыс – ежелгі сусын. Геродот б.з.д. V ғасырындағы «Тарихтарында» скифтердің бие сүтін өңдеуін былай сипаттаған: «Скифтер өздерінің барлық құлдарын соқыр етеді, оларды сүт дайындауға пайдаланады. Олардың жоспары – жылқының кілегейіне сүйектен жасалған, біздің музыкалық сыбызғыларымызға ұқсас құбырларды енгізіп, содан кейін ауыздарымен құбырларға үрлейді, біреулері сүт саяды, ал екіншілері үрлейді. Олар мұны жануардың тамырлары ауамен толғанда, оның емізік бездері төмен түседі деп түсіндіреді. Осылай алынған сүт терең ағаш шелектерге құйылады, олардың айналасына соқыр құлдар қойылады, содан кейін сүт араластырылады. Жоғарыға көтерілгені алынып, ең жақсы бөлігі саналады, ал төменгі бөлігінің құндылығы төмен. Бұл ежелгі құмыс жасаудың алғашқы сипаттамасы деп есептеледі. Бие сүтін саюдың ерекше әдісінен басқа, ол кейінгі мәліметтермен, мысалы, 13 ғасыр саяхатшысы Вильгельм Рубруктың мына есебімен үлкен сәйкестікке ие: «Бұл космос, яғни бие сүті, осылай жасалады. Олар көп мөлшерде сүт жинағаннан кейін, ол жас болғанда сиыр сүті сияқты тәтті болады, оны үлкен теріге немесе ыдысқа құйып, таяқпен араластыруға кіріседі. Оны күшпен соққаннан кейін ол жаңа шарап сияқты көпіршіктеп, қышқылданып немесе ашып бастайды, және олар майын алып шыққанға дейін араластыруды жалғастырады. Содан кейін олар одан дәм татып, дәмі біркелкі болғанда ішеді. Ішкен кезде тілге рап шарабы сияқты ащы сезім келдіреді, ал адам ішкеннен кейін тілінде бадам сүтінің дәмі қалады, ол жанды қуанттырып, әлсіздерді мас етеді және зәр шығаруды қоздырады. Рубрук сонымен қатар моңғолдардың «үлкендерге» арналған қарақомос («қара құмыс») деп аталатын құмыстың бір түрін бағалайтынын айтады. 19 ғасырда «құмыс» асқазан-ішек ауруларын емдеу үшін қолданылған.»
Now the Scythians blind all their slaves, to use them in preparing their milk. The plan they follow is to thrust tubes made of bone, not unlike our musical pipes, up the vulva of the mare, and then to blow into the tubes with their mouths, some milking while the others blow. They say that they do this because when the veins of the animal are full of air, the udder is forced down. The milk thus obtained is poured into deep wooden casks, about which the blind slaves are placed, and then the milk is stirred round. That which rises to the top is drawn off, and considered the best part; the under portion is of less account. This is widely believed to be the first description of ancient kumis making. Apart from the idiosyncratic method of mare milking, it matches up well enough with later accounts, such as this one given by 13th century traveller William of Rubruck:
This cosmos, which is mare's milk, is made in this wise. [ ] When they have got together a great quantity of milk, which is as sweet as cow's as long as it is fresh, they pour it into a big skin or bottle, and they set to churning it with a stick [ ] and when they have beaten it sharply it begins to boil up like new wine and to sour or ferment, and they continue to churn it until they have extracted the butter. Then they taste it, and when it is mildly pungent, they drink it. It is pungent on the tongue like rapé wine when drunk, and when a man has finished drinking, it leaves a taste of milk of almonds on the tongue, and it makes the inner man most joyful and also intoxicates weak heads, and greatly provokes urine. Rubruk also mentions that the Mongols prized a variety of kumis he calls caracomos ("black comos"), which was reserved for "great lords". In the 19th century, "kumyss" was used to treat gastrointestinal disorders.
Тұтыну
Құмыс – алкогольді сусындардың жеке бір түрі, себебі ол жемістен де, дәннен де жасалмайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, ол сыраға қарағанда шарапқа жақын, өйткені ашыту процесі тікелей қанттардан жүреді (шарап көбінесе жемістен ашытылады, ал сыра дәннен алынған крахмалға тәуелді, ол қышқылдау арқылы қантқа айналады). Дегенмен, тәжірибе және дәстүрлі ішу әдісі бойынша, ол сыраға көбірек ұқсайды және тіпті сырадан да аз алкогольдік құрамына ие. Оны аймақтың сыраға баламасы деп санауға болады. Құмыс көптеген сүт өнімдерімен салыстырғанда өте жеңіл. Оның ерекше, сәл қышқыл дәмі, аз мөлшердегі алкогольдің әсерінен туындайды. Нақты дәмі әртүрлі өндірушілерде әлдеқайда өзгеше болуы мүмкін. Құмыс әдетте суық немесе салқындатылған күйінде ұсынылады. Дәстүрлі түрде оны кішкентай, тұтқасы жоқ, ойыс піалаларда ішеді. Оны ұсыну – қырғыз қонақжайлылығының маңызды бөлігі, оны жайлауда (ат, мал, қой) мал өсітетін кезеңде ұсынады.
Мәдени рөл
Қытайдың Юань әулеті тұсында кумис көбінесе шайдың орнына дайындалған. Монғол империясының төртінші Ұлы ханы Мунге хан өзінің астанасы Қарақорумда қытай күріш шарабымен, скандинавиялық балқомесімен және парсы жүзім шарабымен қатар кумис салынған су тартатын бұлақ жасатып, империяның әртүрлілігі мен зорлығын көрсетеді. Қырғызстанның астанасы Бишкек аңыз бойынша, ашытылған сүтті араластыруға қолданылатын қасықпен аталған. Ресейдің белгілі жазушысы Лев Толстой "Өз мойындауымда" кумис ішіп, өмірінің қиындықтарынан қашу туралы айтқан. Ресей композиторы Александр Скрябинге оның дәрігері жиырма жасында жүйке ауруы мен оң қолының жарақаты үшін кумис диетасы мен "су емдеуін" ұсынған. Жапонның Calpis сусындағы дәмі кумистің дәміне ұқсас етіп жасалған.