Кіріспе

Қытай мұсылмандарының аспаздық дәстүрлері – қытай ислам тағамы, Хан қытай тағамына тән, аймақтық тұрғыда танымал тағамдардың халал етуге бейімделген нұсқаларынан тұрады. Тағамдардың құрамына Таяу Шығыс, түркі және Оңтүстік Азия тағамдарынан, әсіресе қой еті мен дәмдеуіштерден алынған ингредиенттер кіреді. Басқа солтүстік қытай тағамдары сияқты, қытай ислам тағамы негізгі тағам ретінде күріштен гөрі бидай жармасын пайдаланады. Қытай ислам тағамдарының ішінде мөлдір сорпалы сиыр етімен кеспе, және шашлык (чуанр) бар. Қытайдағы хуэй (этникалық қытай мұсылмандары), бонан, донсян, салар және ұйғырлар, сондай-ақ Орталық Азиядағы дунган және Бирмадағы пантайлар бірлесіп қытай ислам тағамын дамытуға үлес қосады.

Тарих

Батыс Қытайда мұсылман халқының көптігіне байланысты көптеген қытайлық мейрамханалар мұсылмандарға қызмет көрсетеді немесе олармен басқарылады. Солтүстік Қытай ислам тағамы Қытайдың ішінде пайда болған. Ол Пекин тағамының күшті ықпалында, пісіру әдістері дерлік толықтай бірдей, ал діни шектеулерге байланысты ингредиенттерде ғана ерекшеленеді. Сондықтан, Солтүстік Қытай ислам тағамы жиі Пекин тағамының құрамына кіреді, бірақ Шығыс жағалауындағы мейрамханаларда сирек кездеседі. Юань әулеті кезінде жануарларды союдың халал және кошер әдістеріне, сондай-ақ тағам дайындауға монғол императорлары, бастапқыда Шыңғыс хан тыйым салды. Ол мұсылмандар мен яһудилерге өздерінің әдеттегі тәсілдерімен жануар союға тыйым салып, монғол әдісін қабылдауға мәжбүрледі. Барлық [ұлт] шетелдік халықтардың ішінде тек Хуй халқы "біз монғол тағамын жемейміз" дейді. [Шыңғыс хан] "Көкпен біз сені бағындырдық, енді сен біздің құлымызсың. Бірақ біздің тағанымыз бен суымызды ішпейсіңдер. Бұл қалай дұрыс болуы мүмкін?" деп, оларға тамақ берді. "Егер қой сойсаң, қылмыс жасаған боларсың" деді. Ол осыған байланысты ереже шығарды. [1279/1280 жылы Құбилай тұсында] барлық мұсылмандар: "Егер басқа біреу сойса, біз жемейміз" деді. Кедейлердің ренжігенін ескере отырып, енді мұсылман Хуй және Яһуди Хуй, кім сойса да, жеуге міндетті, сондай-ақ қой сою және сүндеттеу рәсімін тоқтатуға тиіс. Дәстүр бойынша, қой еті мен қозу етін пайдалануға қарамастан, Солтүстік және Оңтүстік Қытай ислам тағамы арасында айырмашылық бар. Солтүстік Қытай ислам тағамы негізінен сиыр етіне тәуелді, бірақ қаз, үйрек, креветка немесе теңіз өнімдерін сирек қолданады, ал Оңтүстік Қытай ислам тағамы керісінше. Бұл айырмашылық ингредиенттердің қолжетімділігіне байланысты. Өгіздер ұзақ жылдар бойы егіс жұмысында пайдаланылып келген, ал Қытай үкіметтері азық-түлік үшін өгіздерді союға қатаң тыйым салған. Алайда, Қытайдың солтүстік бөлігі азшылықтар басым аймақтарға жақын орналасқандықтан, мұндай шектеулерге ұшырамаған, сиыр етін оңай сатып алып, Солтүстік Қытайға тасымалдауға болады. Сонымен қатар, Солтүстік Қытайдың құрғақ климатымен салыстырғанда, Оңтүстік Қытайда үйрек, қаз және креветкалар сирек кездеседі. Қытай ислам мейрамханасы мандарин мейрамханасына ұқсас болуы мүмкін, бірақ мәзірде шошқа еті болмайды және тағамдар негізінен лапша мен шұбаға негіделген. Қытайдың шығысындағы ірі қалаларында исламдық/халал мейрамханалар өте аз, оларды әдетте Батыс Қытайдан келген мигранттар (мысалы, ұйғырлар) басқарады. Олар негізінен арзан лапша шұбаларын ұсынады. Бұл мейрамханалар исламдық кілемдер мен араб жазулары сияқты исламдық мотивтермен безендірілген. Тағы бір айырмашылық - бақты және қой еті басқа қытайлық мейрамханаларға қарағанда көбірек таралған, себебі бұл ет Батыс Қытай аймақтарының тағамында кең таралған. (1-суретті қараңыз.) Бонан, Дунсян, Салар және Тибет мұсылмандары сияқты басқа да мұсылман этностық азшылықтардың да өздерінің асханалары бар. Дунсян халқы өздерінің тағамын ұсынатын өздерінің мейрамханаларын басқарады. Қытай университеттерінің көптеген асханаларында мұсылман студенттері (Хуй немесе Батыс Қытай азшылықтары) үшін бөлек бөлімдер немесе тамақтану аймақтары бар, әдетте олар "чингжен" деп аталады. Студенттік куәліктер кейде студенттің мұсылман екенін көрсетеді және осы тамақтану аймақтарына кіруге мүмкіндік береді немесе Рамазаннан кейінгі айт мейрамы сияқты арнайы жағдайларда кіруге мүмкіндік береді. Лос-Анджелесте қытайлық ислам тағамын ұсынатын бірнеше Хуй мейрамханалары бар. Сан-Францискода көптеген қытай мейрамханалары болса да, тек бір ғана халал тағамын ұсынады. Юньнаннан Бирмаға (Мьянма) көшіп келген көптеген қытайлық Хуй мұсылмандары пантайлар деп аталады, олар қытайлық ислам тағамын ұсынатын мейрамханалар мен тағамдар дүкендерін ашады. Юньнаннан Тайландқа көшіп келген қытайлық мұсылмандар Чин Хау деп аталады және олар қытайлық ислам тағамын ұсынатын мейрамханалар мен дүкендерді иеленеді. Орталық Азияда Хуй ұрпақтары дунган халқы қытай ислам тағамын ұсынатын мейрамханаларды ашады, олар дунган тағамы деп аталады. Олар қытай бизнесмендеріне қызмет көрсетеді. Дунгандықтар тақташаларды қолданады. Дунган тағамы солтүстік-батыс Қытай тағамына ұқсайды. Қытайлықтардың көпшілігі Хуй халал тағамын мұсылман еместер дайындаған тағамдарға қарағанда таза деп санайды, сондықтан олардың мейрамханалары Қытайда танымал. Чуан Гуандунға көшіп келген Хуй халқы көптеген жаңа қонақ үйлер мен мейрамханалар ашып, саяхатшыларға қызмет көрсетті, олар таза деп есептелді. Тайванға көшіп келген Хуй халқы Тайпей және басқа ірі қалаларда қытайлық ислам тағамын ұсынатын Чингжен мейрамханалары мен дүкендерін ашады. Тайландтың Экспорттық ілгерілету департаменті "Қытайдың халал тағам өндірушілері шағын кәсіпкерлер, олардың өнімдерінің қосымша құны аз және тауарларын халықаралық стандарттарға жеткізу үшін бренд пен технология жетіспейді" деп мәлімдеді, Тайландтың жеке секторлық халал өндірушілерін Қытайда өнімдерін сатуға ынталандыру үшін. 1903 жылы ашылған халал тағамын ұсынатын мейрамхана - Ханкоудағы Дун Лай Шун. Хуй мұсылмандарына тиесілі болған жақын жердегі сиыр етімен лапша ұсынатын мейрамханалардың арасында 400 метрдей қашықтық сақталуы керек, себебі Хуй халқы Нинся, Ганьсу және Шэньсиде бір-бірімен келісімге келген. Халал мейрамханаларды мешіттерден келген имамдар тексеріп тұрады. Халал тағам өндірісі Нинся Автономдық Аймағының үкіметі санкциялаған.

Ламиан

Ламиан (Ламян) – қытай тағамы, қолмен жасалған кеспе ұн, әдетте сиыр немесе қой етімен дәмі берілген сорпамен (湯麪, даңмян, tāngmiàn) беріледі, бірақ кейде қуырылып (炒麪, Чаомян, chǎomiàn) және томат негізіндегі соуспен қосылады. Сөзбе-сөз мағынасында, 拉, ла (lā) – тарту немесе созу, ал 麪, мян (miàn) – кеспе ұн дегенді білдіреді. Қолмен жасау процесі қамырдың бір бөлігін алып, оны қайталап созу арқылы бір өте ұзын кеспе ұн жасауды қамтиды. L әрпімен басталатын сөздер түркі тілдеріне тән емес – ұйғыр тілшісі Абдликімнің айтуынша, лағман қарыз сөз: ол қытай тілінен алынған, бастапқыда ұйғыр тіліне жатпайды.

Сиыр еті нан шұпасы

Сиыр етімен кеспе шұбы – буланған сиыр еті, сиыр еті сорпасы, көкөністер және бидай ұннан жасалған кеспеден тұратын шұбы тағамы. Ол Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның әртүрлі аймақтарында кездеседі. Бұл тағамды Қытайдың Цин әулеті тұсында хуй халқы ойлап тапқан. Батыс елдерінде оны көбінесе шағын порцияда сорпа ретінде ұсынады. Ал Қытайда үлкен кесе шұбыны толыққанды тамақ ретінде, қосымша тағамсыз немесе оның қасында жейді.

Құран

Чуанр (қытайша: 串儿, дунганша: Чўанр, пиньинь: chuànr ("чуан эр" сөзінен қысқартылған), "кебаб"), Қытайдың Синьцзян (新疆) провинциясында пайда болған және соңғы жылдары елдің басқа аймақтарына, әсіресе Пекинге кеңінен тарады. Бұл ұйғыр (维吾尔) халқының және басқа қытай мұсылмандарының қытайлық ислам тағамының өнімі. Қой етінен жасалған чуанр (янг ру чуан) ерекше танымал.

Суанқай

Суан кай – корей кимчиі мен неміс қымызына ұқсас, түрліше қолданылатын дәстүрлі ашытылған көкөніс тағамы. Ол қытай капустасының тұздалған түрінен тұрады. Суан кай – қолданылатын шикізат пен өндіріс әдісінің ерекшелігіне байланысты пао кайдың бірегей түрі. Суан кай тек қытай ислам тағамына ғана тән емес, бірақ қытай ислам тағамында кеспе ұйықтарының үстіне, әсіресе сиыр еті кеспесінің үстіне салынады.

Нанг

Нанг (қытайша: 馕, дунганша: Нәң) – ішінде ашытқы жоқ, үстіне күнкөйіс себілген дөңгелек нан. Ол Оңтүстік және Орталық Азияның нанына ұқсас.