Кіріспе
Вьетнамдық ғалым және ақын (13801442) Нгуен Трай (), псевдоним Ức Trai (抑齋); (13801442) - әйгілі вьетнамдық конфуцийшіл ғалым, белгілі ақын, білікті саясаткер және шебер стратег. Кейде оған Мың әулетіне қарсы күрескен Ле Лойдың басты кеңесшісі ретінде тағайындалған қабілетімен керемет немесе мифтік іс-әрекеттерге қабілетті деп саналған. Ол Ле Лойдың маңызды саяси мәлімдемелерін жазған және Вьетнам халқына Минг әулеті билеушілеріне қарсы ашық көтерілісті қолдауға ықпал еткен. Ол сондай-ақ "У-ды бейбіт ету туралы ұлы жарлық" (Бình Ngô đại cáo) авторы.
Nguyễn Trãi (阮廌), pen name Ức Trai (抑齋); (1380–1442) was an illustrious Vietnamese Confucian scholar, a noted poet, a skilled politician and a master strategist. He was at times attributed with being capable of almost miraculous or mythical deeds in his designated capacity as a principal advisor of Lê Lợi, who fought against the Ming dynasty. He is credited with writing the important political statements of Lê Lợi and inspiring the Vietnamese populace to support open rebellion against the Ming dynasty rulers. He is also the author of "Great Proclamation upon the Pacification of the Wu" (Bình Ngô đại cáo).
Ерте өмір
Нгуен Трай 1380 жылы Трен әулетінің астанасы Тхан Лонгте (қазіргі Ханой) дүниеге келген. Қысқа уақытқа созылған Хо династиясы кезінде ол емтихан тапсырып, үкіметте бір уақыт қызмет етті. 1406 жылы Мин әскерлері Вьетнамға басып кірді. Ауғанстанның басып алуы кезінде Минь Қытай Вьетнамды Қытай провинциясына айналдыруға тырысты және барлық көтерілістерді аяусыз басады.
Тәуелсіздік соғысы
1417 жылы Нгуен Трай Ле Лой есімді көтерілісші басшыға қосылды, ол Ханойдан оңтүстікке қарай Тан Хо провинциясындағы таулы аймақтан басқыншылыққа қарсылық көрсетті. Нгуен Трай қозғалыстың бас кеңесшісі, стратегі және пропагандисі болды. Минг патшалығының жеңілісіне әкелген және Ле әулетінің тұғырнауына әкелген тәуелсіздік соғысы 1417 жылдан 1427 жылға дейін созылды. 1417 жылдан 1423 жылға дейін Ле Лой таудағы базаларынан классикалық партизандық науқан жүргізді. Келісілген бітімге сәйкес, Лэ Лợi Нгуен Чихтың кеңесіне сәйкес әскерін Нгхи Анның оңтүстік префектурасына бастап барды. Нхэ Аннан бастап вьетнамдықтар көптеген шайқастарда жеңіске жетіп, Вьетнамның Тань Хоадан оңтүстікке қарай барлық бөлігін бақылауға алды. Минг өздерінің позициясын нығайту үшін бірнеше рет әскери күшейткіштер жіберді. 1426 жылы қытайлық генерал Ван Тонгтың әскері Қызыл өзеннің дельтасына келді. Алайда вьетнамдықтар жабдықтау желілерін кесіп, ауылды бақылауға алды, бұл қытайлықтардың астана мен басқа қалаларда оқшаулануына әкелді. Осы кезеңде Нгуен Трай Мин командирлеріне бірқатар хаттар жіберіп, жаудың шешімін әлсіретуге және қолайлы бейбітшілік туралы келіссөз жүргізуге тырысты. 1427 жылы Мин императоры Сюанде Вьетнамға екі үлкен күшейту әскерін жіберді. Ле Лой өз күштерін шекараға көшірді, онда олар қытайлық күштерге қарсы шығып, қанды шайқастар сериясында, әсіресе Чи Ланг Сюнь Цзяң шайқасында жеңілді. Ван Тонг бейбітшілік орнату үшін сотқа жүгінді. Қытайдың көптеген тұтқындары азық-түлікпен қамтамасыз етіліп, Қытайға қайтуға рұқсат етілді. Нгуен Трай жеңістің атақты жарлығын жазды.
Кейінгі өмірі
Соғыстан кейін Нгуен Трайды Ле Лой жаңа соттың жоғары лауазымына көтерді, бірақ ішкі интригалар, махинациялар және кландық непотизм оның императордың өліміне қарай регент болып тағайындалмауын білдірді. Оның орнына бұл лауазым жас мұрагер Лэ Тай Тонгтың атынан регент ретінде билік жүргізген Лэ Сатаға берілді. Ле Саттың регенттік кезеңінде хан сарайындағы өмірдің қиындықтарын көріп, Нгуен Трай Ханойдан солтүстікке қарай, Чи Линь тауларының тыныш жерлеріне, өлең жазу мен ой жүгіртуге кетті. Бүгінде бұл жерге келушілер ұлттық батырдың құрметіне тау түбінен бастап, оның басына дейін ұлы ескерткіш орнатылған жерді аралап көруге болады. Нгуен Траи үйінің орны әлі де бар, бірақ тек плиткалы едендер ғана қалыпты. Жақын жерде Будданың ежелгі ғибадатханасы бар, ол осы уақытқа дейін бірнеше ғасыр бұрын тұрды.
Өлім
Нгуен Трейдің өлімі жас император Лэ Тай Тонг пен Нгуен Трейдің әйелі немесе нағашысының Нгуен Тхи Ло деген атына қатысты жанжалдан туындады. 1442 жылдың басында жас император Нгуен Ти Ломен қарым-қатынас жасай бастады. Бұл іс императордың үйіне келген кезде де жалғасты. Кетіп бара жатқаннан кейін көп ұзамай Лэ Тай Тонг кенеттен ауырып, қайтыс болды. Соттағы ақсүйектер жас императордың өліміне Нгуен Ти Лоны кінәлады, оларды патшаны өлтірген деп айыптап, екеуін де, олардың отбасы мүшелерінің көпшілігін де өлтірді. Жиырма жылдан кейін Ль Тай Тонгтың ұлы император Ль Сын Тонг Нгуен Трайды ресми түрде кешірді, ол Сын Тонгтың әкесі өлімінде мүлдем кінәсіз екенін айтты. Ол өлімнен кейін Тань Тру графтығына ие болды.
Мұра
Лорен Барицтің айтуынша ("Басқы өрттің: американдық мәдениеттің бізді Вьетнамға қалай әкелгені және бізді қалай соғысқаны туралы тарих", 1985), Трай Вьетнамның қытайларға қарсы стратегиясын эсседе жазды. Бұл эссе коммунистердің көтеріліс стратегиясына өте жақын екені дәлелденді. Әсіресе, "әскери іс-әрекетті саяси және моральдық күреспен салыстыру керек, бұл қалқаннан гөрі жүректі жеңу үшін жақсы". Вьетнамның көптеген қалалары оның есімімен негізгі көшелерді атады.