Кіріспе

Синапсидтердің жойылған туысы Сфенакодон (мағынасы "қанатты тіс") - бұл 300-280 миллион жыл бұрын (Ma) Карбон және Пермь дәуірлерінің басында өмір сүрген, жойылған синпсидтер туысы. Дмитродон сияқты, Сфенакодон да Eupelycosauria Sphenacodontidae тұқымдасының етқоректі мүшесі болды. Алайда, Сфенакодонның арқасында төменгі жотасы болды, ол Диметродонның жоғарғы желкенінің орнына омыртқаларындағы (нейрологиялық тікендер) бесік тәрізді сүйектерден құрылған. Сфенакодонның қалдықтары Нью-Мексико мен Солтүстік Америкадағы Юта-Аризона шекара аймағында табылған. Қазіргі уақытта зерттеушілер екі түрді таниды: Sphenacodon ferox (типтік түрі) және Sphenacodon ferocior. Sphenacodon ferocior жалпы көлемі бойынша Sphenacodon ferox-пен салыстырғанда (шамамен) 40% -ға дейін үлкен болуы мүмкін. Сонымен қатар, Sphenacodon ferocior-тің арқалық тікендері Sphenacodon ferox-ке қарағанда пропорционалды түрде 45% жоғары. Жақында табылған Sphenacodon ferox құрттың толықтай дерлік бас сүйегі екі түрдің арасындағы басқа да айырмашылықтарды, соның ішінде жаактың кейбір бөліктеріндегі тістердің санын және жоғарғы жаактағы жоғарғы және алдыңғы жаак сүйектерінің арасындағы тесіктің мөлшерін анықтауға көмектесті. Екі түр кейбір формацияларда бірге кездеседі, бірақ Sphenacodon ferox кейіннен ерте пермге дейін аман қалған көрінеді. Сфенакодон мен Диметродон әдетте әр түрлі географиялық аймақтарда кездесті, олар ерте перм дәуірінде экваторлық Пангеяға енген және "жаңа Мексиканың оңтүстігін және Батыс Техастың кейбір бөліктерін қамтыған" ежелгі Хуэко теңіз жолымен бөлінген. Сфенакодон батыста Нью-Мексико, Аризона және Юта штаттарында, ал Диметродон негізінен шығыста Техас пен Оклахома штаттарында дельталық ортада белгілі. Алайда, Dimetrodon occidentalis түрі Нью-Мексикода кездеседі. Әр тұқым өз аймағындағы ең жоғарғы құрлық жыртқыш болған және екіжүзділер, диадектидтер, ертедегі синапсидтер мен диапсидтермен жем болған. Сфенакодон 280 миллион жыл бұрын, вольфкампиан кезеңінде жойылып кеткен көрінеді.

Сипаттама

Сфенакодонның бас сүйегі Диметродонның бас сүйегіне өте ұқсас. Ол жақтан-жаққа тар және тік терең, жоғарғы жақ сүйегінің алдыңғы жағында тесілген ойығы бар. Жоғарғы және төменгі жақ сүйектері бір-біріне қатты тістермен жабдықталған. Олар өткір, тік тістерге бөлінген. Орбита жоғары және артқа қарай орнатылған, артында және ішінара көздің астында бір ғана саңылау (темпоральді терезе) бар, бұл синапсидтердің ерекшелігі. Дене пропорциялары Диметродонға ұқсас, өте үлкен басы, қысқа мойны, мықты сүйегі, салыстырмалы түрде қысқа алдыңғы және артқы аяқтары және жануардың бүкіл ұзындығының жартысын құрайтын құйрығы бар. Алайда, бұл тірек сүйектері бойындағы жүйке тікенегінің ұшы әр тұқымның ерекшелігімен ерекшеленеді. Диметродонның жүйке тікенектері ұзын, тар, цилиндр тәрізді шығыршықтар болып қалыптасады, олар құйрықтың түбінде аяқталатын биік тік арқалық желкенді қолдайды. Сфенакодонның жүйке тікенектері ұлғайған, бірақ тікенегі жалпақ, арқасы мен құйрығы бойымен бесік тәрізді пішінді сақтайды және биік желкеннің орнына қыртысты құрайды. (Сфенакодонтидтер тұқымдасы Ctenospondylus те жүйке тікенектеріне ұқсас, бірақ оның арқалық қыртысы Сфенакодоннан биік, бірақ Диметродонның желкеніндей емес.) Сфенакодон мен Диметродонның жоғарылатылған жүйке тікенектерінің түбінде мықты эпаксиалдық бұлшық еттер бар екендігі дәлелденген, бұл тірек сүйегін жүріп-тұру үшін және олжаға қарай иілу қозғалысын шектеп, жүруге және секіруге көмектеседі. Сфенакодонның жүйке тікенегінің құрылымын зерттеудің соңғы нәтижелері жоғары бөліктерінің қалың бұлшықетті дөңеспен қамтылмағанын және бұлшықет қабаттарынан жоғары шығып, төменгі арқалық қыртысты құрайтынын растайды. Денедегі өлімнен кейінгі бұрмалану арқалық тікендердің бір-біріне жабысып кетуіне себеп болған сфенокодонтид үлгілерінің табылған жерлері тікендер қатты немесе ерекше қатты тінмен байланыспағанын көрсетеді. Сфенакодонның төменгі, терімен жабылған қыртысының мүмкін қызметі талқылануда. Терморегуляциялық рөлдің болуы мүмкін емес, бірақ Sphenacodon ferocior-дегі биік шыңы S. ferox-ке қарағанда аллометриялық жағынан үлкен. Соңғы зерттеулер Диметродон мен Эдафозаврдағы биік желкендердің көрнекі рөлін қолдады. Сфенакодон мен Диметродонның қысқа аяқтары денесінен 90 градусқа сыртқа қарай кең жаю күйінде және құйрығы (әлде құрсағы) жермен сүйреле отырып, қазіргі кеміргіштер мен крокодилдерге ұқсас етіп суреттелген. Сонымен қатар, қазіргі уақытта мұражайларда орнатылған Сфенакодон мен Диметродон скелеттерінің кең таралған ұстанымы да ерекше. Алайда, Диметроп ("Диметродонның аяғы") деп аталатын жолдар үлкен сфенокодонтидтердің аяқ конфигурациясына сәйкес келеді. Бұл жануарлар дене астына тар, жартылай тік жүріс үшін, құйрық немесе құрсақ сүйреу белгілерісіз, аяқ-қолдарын алып жүріп жүргенін көрсетеді. Бұл дәлелденгендей, Сфенакодон мен Диметродонның анатомиясы мен қозғалыс жолдары туралы маңызды мәліметтер толық түсініксіз. Нью-Мексикодағы Тарихқа дейінгі жолдар ұлттық ескерткішінің кейбір бөліктерінде табылған жақсы сақталған тар Диметроп іздері штаттағы скелеттік қалдықтардан белгілі Сфенакодонның кішігірім өлшемдеріне сәйкес келеді, бірақ ол кішкентай Диметродоннан да болуы мүмкін.

Ашу және жіктеу

Америкалық палеонтолог О. К. Марш 1878 жылы Sphenacodon деп атады (грекше сфен "қана" + аке "нокта" + odous (одон) "тіс") - бұл төменгі жақ сүйегінің бөлігіне негізделген (тіс) жаңа Мексиканың солтүстігіндегі қызыл төсектерден табылған. Шалдың қысқаша сипаттамасында Марш артқы тістерін сипаттама ретінде келтірді ("таждары қатты сығымдалған және кренулацияларсыз өте өткір кескіш жиектері бар") және жануарды "ұзындығы шамамен алты фут, және әдеттегі етқоректі" деп бағалады, бірақ қаңқаның қалған бөлігі белгісіз. Ол бұл үлгіге қатысты сурет ұсынған жоқ. Марш бұл тұқымдасқа латынша атауды берді ferox "жұрттық" және жаңа отбасы Sphenacodontidae тұрғызды, ол "Rhynchocephala" (= Rhynchocephalia) примитивті рептилиялық тәртіпке орналастырылды, содан кейін тірі туатарадан басқа ертедегі рептилиялардың барлық топтарын қамтыды. Басқа палеонтологтар Марштың Sphenacodon туралы қысқаша сөзін үш онжылдыққа жуық уақыт бойы елемеді. Бұл аралықта 1878 жылы атаандасы палеонтолог Эдвард Дринкер Коуп есімін қойған Диметродон көптеген окаменелі қалдықтардан белгілі ғылыми маңызды тұқымға айналды. Сфенакодонды Диметродоннан ерекшеленетін төмен омыртқалы етқоректі "пеликозавр" ретінде тану 20 ғасырдың басында Нью-Мексикода көбірек қалдықтар табылған кезде пайда болды. Ол Нью-Мексикодағы Sphenacodon ferocior ("ажырауырақ") деп аталатын, үлкенірек және мықты, пропорционалды түрде ұзын жүйке тікендері бар екінші түрін сипаттады. Ромер мен Прайс (1940) үшінші түрі, Sphenacodon britannicus, әдебиетте кейде келтірілген. 1908 жылы неміс палеонтологы Ф. фон Хуэн Англияда табылған жоғарғы жақ сүйегінің бір бөлігіне негізделген Oxyodon britannicus сипаттады. (Оксиодонның жалпы атауы балықпен қамтылған (Оксиодон Баур, 1906) және сондықтан жарамсыз.) Бұрын бұл үлгіні триас дәуіріндегі динозавр деп таныған болатын, бірақ фон Хюне оны "пеликозавр" деп таныды. Патон бұл түрді 1974 жылы Sphenacodon ferox-тің өлшемдері бойынша жануар болатынын атап, Sphenacodon түріне көшірді. Алайда, соңғы зерттеулер осындай шектеулі қазба материалдарды Диметродон мен Сфенакодонды немесе оның өз туысын ажырату үшін қолдануға бола ма деген сұрақ туды. "Оксиодон" британиялық (немесе Sphenacodon (?) britannicus) қазір жалпы Sphenacodontidae incertae sedis (қалыптасуы белгісіз) болып саналады.