Кіріспе

Эстонияда үкімет сайлауында Интернет арқылы дауыс беру жүйесі Эстонияда электрондық дауыс беру 2001 жылы "электронды" коалициялық үкімет кезінде танымал болды. 2005 жылы ол жергілікті сайлаудың пилоттық жобасы арқылы заңды түрде міндетті жалпы сайлауды Интернет арқылы өткізген алғашқы ел болды. Эстонияның сайлау қызметкерлері электрондық дауыс беру жүйесін табысты деп жариялады және оның нақты әлемдегі қолданылу сынағына төтеп бергенін анықтады. Интернет арқылы дауыс беру 2007 жылғы Эстониядағы парламенттік сайлауда да қолданылды. 2023 жылы парламент сайлауында алғаш рет жалпы дауыс берудің жартысынан астамы интернет арқылы өткізілді.

Интернет арқылы дауыс беру

Электрлік дауыс беру (немесе электрондық дауыс беру) термині тұрақты дауыс беру орындарына (шеберханаларда) және қашықтан (Интернет арқылы) электрондық дауыс беруге қатысты болуы мүмкін. Екі арадағы шатастықты азайту үшін Эстонияда электрондық дауыс беру i Voting деп аталады. Қауіпсіздік моделі алдын ала және пошта арқылы дауыс беруді басқаруға ұқсас.

Эстониядағы интернет арқылы дауыс берудің жалпы сипаттамасы

Эстонияның интернет арқылы дауыс беру жүйесі Эстонияның жеке куәлігі негізінде құрылған. Карта - бұл тұрақты және міндетті ұлттық жеке басын куәландыратын құжат, сондай-ақ смарт-карта, Эстония мемлекетінің қолдауымен ашық кілт инфрақұрылымын пайдалана отырып, қауіпсіз қашықтан аутентификациялауды және заңды түрде міндетті цифрлық қолтаңбаларды жасауға мүмкіндік береді. 2007 жылдың наурызында 1,08 миллионнан астам карта шығарылды (Эстония халқының 1,32 миллионнан). Интернет арқылы дауыс беру ерте дауыс беру кезеңінде (сайлау күніне дейін төрт-алты күн бұрын) қол жетімді. Сайлаушылар электрондық дауыс беруді шексіз рет өзгерте алады, ал соңғы дауыс кестеде жазылады. Интернет арқылы дауыс берген кез келген адам сайлау учаскесінде дауыс бере алады, бұл олардың Интернет арқылы берген дауысын жарамсыз етеді. 2021 жылдан бастап сайлау күні электрондық дауыс беруді өзгерту мүмкін. Сайлау күні дауыс беру орындары жабылып, дауыс жиналатын құралдар жойылғаннан кейін барлық сайлау шағымдары шешілгеннен кейін, кем дегенде сайлаудан кейін бір ай өткен соң, дауыс саналады. Эстонияның 2017 жылғы муниципалды сайлауында ұсынылатын әртүрлі дауыс беру арналарының шығын тиімділігін салыстыру нәтижесінде Интернет арқылы дауыс беру Эстонияның сайлау жүйесінде ұсынылатын ең тиімді дауыс беру арнасы болып табылады. "Бір адам, бір дауыс" қағидаты сақталады, өйткені сайлаушы бірден көп дауыс бере алады, бірақ ақыр соңында бір дауыс ғана тіркеледі. Бұл пікірді 2005 жылы тамызда Эстонияның сол кездегі президенті Арнольд Рюйтель даулап, жергілікті билік кеңестерін сайлау туралы заңдағы жаңа электрондық дауыс беру ережелерін дауыс беру теңдігі қағидатының бұзылуы деп тапты. Президент Эстонияның Жоғарғы сотына электронды дауыс беру туралы ережеге қарсы арыз жазды, бірақ жеңіліске ұшырады.

Ашықдық және тексеру

ЕҚЫҰ/ДИАҚБ сайлау бақылаушыларының ұсыныстары бойынша және 2011 жылы Жоғарғы Сотқа берілген дауыс беруші клиенттің хакерлік ісі салдарынан Эстония 2013 жылы жеке сайлаушылар үшін дауыс беруді тексеруді жүзеге асырды. Сайлаушылар дауыс берген кандидатты көрсету үшін үстелдік дауыс беру клиенті көрсететін QR-кодты пайдаланатын смартфон қосымшасын пайдалану арқылы өздерінің бюллетеньдерін тексереді. Жеке тексеру дауыс жинақтау серверінде 30 немесе 60 минуттан аспайтын уақытқа, сайлауға байланысты, дауыс берілгенін тексереді. Сайлаушы дауыс берудің өткізілгендей есептелгенін тікелей тексеріп ала алмайды. Электрондық дауыс беру туралы 2001 жылғы ғылыми-зерттеу жұмыстарының авторлары арасында болған компьютерші ғалым Танель Тамет бастаған әлеуметтік қысымның нәтижесінде дауыс беру жүйесінің серверлік бастапқы коды 2013 жылдың маусым айында жарияланды. Бұл код GitHub-та жарияланды және барлық сайлауларда қол жетімді болды. Дауыс беру клиенттің бастапқы коды да, анықтамалық коды да жарияланбады, өйткені сайлау қызметкерлері бұның зиянды актерлерге жалған дауыс беру клиенттерін жасауға мүмкіндік беретінін анықтады. Дауыс беру протоколы ашық болғандықтан, кез келген дауыс беретін клиент құра алады. 2015 жылы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ сайлау бақылаушыларының және 2015 жылы J Alex Halderman бастаған тәуелсіз бақылау тобының кең көлемді баяндамалары, сондай-ақ жергілікті белсенділердің қоғамдық қысымы 2017 жылы жалпыға бірдей дауыс санаудың тексерілуін жүзеге асыруға себеп болды. Есепті тексеруді mixnet жасайды, ол гомоморфты қасиеттерді және elGamal шифрлауын қолданады. Жалпыға бірдей есептеуді тексеру процесінің міндетті бөлігі емес, оны арнайы деректерді тексеруші жүргізеді. Mixnet арқылы дауыс беруді есептеу, шифрланған конверттерден дауыс берудің жай мәтінін алумен қатар жүргізіледі, олар дауыс беру комиссиясының құпия кілтімен шифрланған және сайлаушылардың цифрлық қолтаңбалары алынып тасталған. Эстонияның 2017-2019 жылдардағы электрондық дауыс беру жүйесін енгізу туралы ақ кітапта жүйе аяғына дейін тексеруге мүмкіндік береді деп айтылса да, тәуелсіз зерттеушілер мұны жоққа шығарды. Сыртқы сауда және ақпараттық технологиялар министрі Керт Кинго электрондық дауыс берудің "тексеруі, қауіпсіздігі және ашықтығын" бағалау үшін жұмыс тобын құрды. Топ 25 жақсарту ұсыныстары бар есеп шығарды, оның ішінде үкіметтік коалициялық келісімде жүйені тәуелсіз халықаралық аудит жүргізу қажеттілігі де айтылған.

Сын

Эстонияның сайлаушыларының мақтауына қарамастан, елден тыс компьютерлік қауіпсіздік сарапшылары бұл жүйені сынға алып, электронды түрде бюллетеньдерді тарататын кез келген дауыс беру жүйесі қауіпсіз бола алмайтынын ескертті. Бұл сын 2014 жылдың мамыр айында халықаралық компьютерлік қауіпсіздік сарапшылары тобы жүйеге сараптама жасап, егер олар Эстонияның сайлау серверлеріне зиянды бағдарламаны орнатса, жүйеге кіре алады, дауыс беруді және дауыс берудің барлық санын өзгерте алады және өз әрекеттерінің барлық дәлелін жоя алады деп мәлімдеді. Команда Эстония үкіметін барлық онлайн дауыс беруді тоқтатуға кеңес берді, себебі бұл олардың үкіметтеріне төнген қауіп. Эстонияның Ұлттық сайлау комитеті бұл мәселелерді қарастырып, жауап жариялады, онда "бізге онлайн дауыс беруді тоқтатуға ешқандай себеп жоқ" деп жазылған. Бұл осалдықтар нақты іске асырылмайды немесе электронды дауыс беру жүйесін жобалауда ескерілген. Эстонияның ақпараттық жүйелер басқармасы да бұл талаптарға жауап беріп, оларды техникалық емес, саяси шабуыл ретінде сипаттады және электрондық дауыс беру жүйесіне шабуыл жасады және жариялау әдісін сынға алды. Зерттеушілердің Эстонияның Орталық партиясымен байланысы бар, ол ұзақ уақыттан бері электронды дауыс беруге қарсы болды. 2001 жылы Эстонияда электронды дауыс беру туралы ақ қағаздың басты авторы Хелгер Липмаэ [et] жүйеге сын көзбен қарады және өз дауысын қағаз бюллетеньдер арқылы береді. 2001 жылы Эстонияда электронды дауыс беру туралы екінші ақ кітаптың авторы Танель Тамет жүйеге сенім артуды қамтамасыз ету үшін оның бастапқы кодын ашу және тәуелсіз қатар жүйелерді енгізу үшін науқан жүргізді. Сервердегі код 2013 жылдың шілдесінде GitHub-та Creative Commons BY NC ND лицензиясы бойынша жарияланды. ЕҚЫҰ/ДИАҚБ сайлауды бақылау миссиясы әр парламенттік сайлау кезінде Эстонияның электронды дауыс беруіне қатысты алаңдаушылық білдірді, бастапқыда 2007 жылы егер проблемалар шешілмесе, электронды дауыс беруді тоқтатуды ұсынды, содан кейін 2011 жылы сайлау комиссиясы электронды дауыс беруді жақсарту үшін инклюзивті жұмыс тобын құруды және дауыс беруді бақылауға болатындығын қамтамасыз ету үшін криптографиялық шараларды енгізуді ұсынды және 2015 жылғы сайлауда енгізілген тексеру функциялары олардың бұрынғы ұсыныстарын тек ішінара қана қарастыратынын атап өтті. 2012 жылы халықаралық электронды дауыс беруді жүзеге асыруды шолу барысында IFES тәуелсіз зерттеушілері "Интернет арқылы дауыс беруге қатысты халықаралық сайлау стандарттарының қалыптасуы" жағдайында Эстонияның сайлау жүйесі "жақсы заңнама, ашық саясат және ресми рәсімдер" үшін қажетті жақсартуларға тап болғанына қарамастан, "азаматтық қатысуды арттыру сияқты кең демократиялық мақсаттарды" ескеру қажет екенін анықтады. 2013 жылы Еуропалық еркін бағдарламалық қамтамасыз ету қоры электрондық дауыс беру жүйесінің бастапқы кодын ішінара жариялауды және бағдарламалық қамтамасыз етуден басқа лицензияларды жариялау үшін пайдалануды сынға алды. FSFE сондай-ақ жүйе әкімшілеріне деген тәуелділікті азайтып, оның орнына сенімділіктің криптографиялық модельдеріне жүйе құруға мүмкіндік беретін шешімдерді зерттеуді ұсынады. Дауыс беру инфрақұрылымының ең әлсіз бөлігі сайлаушының компьютері болғандықтан, FSFE Эстонияға клиенттік машиналарда байқаусыз дауыс берудің қауіпін азайтуды және "қауіптерді барынша кеңінен жариялауды, сондай-ақ тәуекелді азайту және тәуекел туындаған жағдайда жағдайды түзету туралы нұсқауларды ұсынуды" ұсынады. Сонымен қатар, тұжырымдаманың дәлелдемесі арқылы дауыс беру жүйесінің проблемаларын ашуға тырысулар болды. 2011 жылы Пааво Пихельгас теориялық тұрғыдан пайдаланушының байқамауымен сайлаушының таңдауын өзгерте алатын троянды жасады. Ол мұны сайлауға қатысты шағымдану үшін негіз ретінде пайдаланып, Жоғарғы Соттан сайлау нәтижелерін жарамсыз деп тануды талап етті. Сот бұл істі қараудан бас тартты, өйткені Пихельгас "өзін өзі осы жағдайға салғандықтан, сайлау құқығының бұзылуы болған жоқ". 2015 жылы Эстониялық Пираттар партиясының белсендісі Март Пуддер "Linux IVCA-да кандидат нөмірі сақталатын және оны жарамсыз кандидат нөмірімен алмастыратын тоқтам нүктесін табу үшін GNU дебьюгерін қолдана отырып" жарамсыз дауыс беруді жүзеге асырды. 176,491 сайлаушының арасында жалғыз болып, белсенді бұқаралық ақпарат құралдарына клиент бағдарламасының бастапқы кодын ашып, оны жалпы білім берудің бір бөлігі ретінде оқыту керек�...

2023 жылғы сайлау

Бұл сайлауда дауыс берудің жартысынан астамы интернет арқылы жүргізілген алғашқы сайлау болды. 312 181 электрондық дауыспен бұл сайлауда дауыс берудің жартысынан астамы онлайн режимінде жүргізілген алғашқы сайлау болды. Электрондық дауыс беру нәтижелері жарияланғаннан кейін EKRE партиясының басшысы Мартин Хельме "есептің нәтижесіне сенбей" жатқанын айтып, қайта санауды талап етті.

2017 жылғы сайлау

2017 жылғы жергілікті муниципалдық сайлауда 186 034 адам интернет арқылы дауыс берді. Бұл сайлауға қатысқандардың шамамен 31,7%-ы Интернет арқылы дауыс бергенін білдіреді.

2015 жылғы сайлау

2015 жылғы парламент сайлауында 176 491 адам, яғни барлық қатысушылардың 30,5% интернет арқылы дауыс берді.

2014 жылғы сайлау

Еуропалық парламент сайлауында 103 151 адам интернет арқылы дауыс берді. Бұл сайлауға қатысқандардың шамамен 31,3%-ы Интернет арқылы дауыс бергенін білдіреді. Бұл сайлауға қатысқандардың шамамен 21,2% интернет арқылы дауыс бергенін білдіреді.

2011 жылғы сайлау

2011 жылғы парламент сайлауында 140 846 адам интернет арқылы дауыс берді. Бұл сайлауға қатысқандардың шамамен 15,4% және қатысқандардың 24,3% Интернет арқылы дауыс бергенін білдіреді.

2005 жылғы сайлау

2005 жылы Эстония жергілікті сайлауда интернет арқылы дауыс беруді ұсынған алғашқы ел болды. Онлайн түрде 9 317 адам дауыс берді (1,9 пайыз).