Кіріспе

1893 жылы Франция мен Сиам арасындағы қақтығыс Франко-Сиам дағдарысы, Таиландта Раттанакосин дәуірі 112 оқиғасы (วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112, ,) - Француз Үшінші Республикасы мен Сиам Корольдігі арасындағы қақтығыс. Аугуст Пави, француз вице-консулы Луанг Прабанг 1886 жылы, Лаоста француз мүдделерін алға жылжытуда басты агент болды. Оның Сиамның әлсіздігін пайдаланып, Тонкиннен Вьетнамның бас көтергендерінің мерзімді шабуылдарын пайдаланған интригалары Бангкок пен Париж арасындағы шиеленісті арттырды. Конфликт Пакнам оқиғасымен аяқталды, онда француздық канонерлік қайықтар Бангкокты блокадалау үшін Чао-Фрая өзенінен жоғарылай жөнелді. Сиамдықтар кейіннен қазіргі Лаостың көп бөлігін құрайтын аумақты Францияға беруге келісті, бұл іс Француз Индокитайының елеулі кеңеюіне әкелді. Бұл қақтығыс Сиамның солтүстік Сиам мен Тонкинді бейбіт етуге тырысқан Хау соғыстарының (1865-1890) салдарынан болды.

Контекст

Конфликт Француз Индокитайының генерал-губернаторы Жан де Ланессан Лаосты француз билігіне алу үшін Аугуст Павиді Бангкокка консул ретінде жіберген кезде басталды. Бангкоктағы үкімет оларды британ үкіметі қолдайтынына қате сеніп, Меконг өзенінің шығысындағы аумақты беруден бас тартты және оның орнына әскери және әкімшілік қатысуын күшейтті. 1892 жылы қыркүйекте Камуан мен Нонг-Хайдағы сиамдық губернаторлар үш француз саудагерін, олардың екеуі Шампеной мен Эсквилотты опий контрабандасына күдікті деп, Меконгтың ортасынан қуып шығарды. Көп ұзамай Луанг Прабангтағы француз консулы Виктор Альфонс Массие қызбаланып, ұнжырғасы түскен Саигонға қайтып бара жатқанда өзін-өзі өлтірді. Массидің өлімі Аугуст Павиді жаңа француз консулы етіп қалдырды. 1893 жылы наурыз айында Пави Сиамдықтардан Меконг өзенінің шығыс жағындағы барлық әскери бекеттерді Хамуанның оңтүстігінде эвакуациялауды талап етті. Осы талаптарды растау үшін француздар "Лутин" атты канонерлік қайықты Бангкокка жіберді, онда ол француз делегациясының жанында Чао-Фраяға бекіді.

Қақтығыстар

Сиам француз талаптарын қабылдамағанда, Ланессан 1893 жылы сәуірде даулы аймаққа француз бақылауын нығайту үшін үш әскери колонна жіберді. Меконг өзенінің батысындағы сегіз сиамдық гарнизон орталық колоннаның келуіне қарай кері шегінді, бірақ басқа колонналардың ілгерілеуі қарсылық көрсетті. Солтүстікке қарай француздар Хоунг аралын қоршап алды, офицер Торео тұтқындалды. Оңтүстік аймақта Сиамдықтардың Кэнг Керт ауылына шабуылынан француз полиция инспекторы Гросгуриннің қаза табуына дейін оккупация бірқалыпты жүрді.

Инспектор Гросгуриннің өлтірілуі

Инспектор Гросгурин Лаостағы вьетнамдық милицияның француз инспекторы және қолбасшысы болды. Аугуст Пави сияқты ол да осы аймаққа бірнеше рет экспедиция жасаған. Ол 1893 жылы сәуір айында Ласенанның Лаос аймағындағы Хамуан (қазіргі Тахек) аймағына Анамит жотасын кесіп өту үшін жіберген француз қарулы колонналарының бірінің мүшесі болды. Гросгуриннің оқиғасы мен өлімі "Хамуан ісі (Кин Чек) " деп аталып, ақыр соңында француздардың күшті араласуына сылтау ретінде пайдаланылды.

Пакнам оқиғасы

Нәтижесінде Франция өтемақы талап етті және Сиамды басқаруға байланысты британдықтармен арадағы шиеленістер шыңына шықты. Британдықтар британдық азаматтарды эвакуациялау қажет болған жағдайда, үш әскери кемеді Чао-Фрая өзенінің сағасына жіберді. Француздар соғыс басталып, Бангкокка қарай бет алды. Кейін 1894 жылдың маусым айында "Франко-сиам аралас соты" шақырылды. Сиамдықтар мен француздардың бірлескен келісімі бойынша Фра Йот 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Таиланд пен Лаос шекарасындағы Нахон-Фаном провинциясындағы Таиланд Корольдік армиясының форты Пхра-Йот Муанг-Кван Пхра-Йотты еске алады.

Салдарлар

Сиамдықтар Лаосты Францияға беруге келісті, бұл Француз Индокитайын едәуір кеңейтті. 1896 жылы Франция Ұлыбританиямен Лаос пен Жоғарғы Бирмадағы британдық аумақ арасындағы шекараны айқындайтын келісімге қол қойды. Лаос Корольдігі бастапқыда Ханойдағы Индокитай генерал-губернаторының қарамағына берілген протекторатқа айналды. Лаосты француз билігіне бір өзі жеткізген Пави Ханойда ресми түрде тіркелуін қадағалады. Француздар мен ағылшындар Индокитайдың кейбір бөліктерін бақылауға қатты мүдделі болды. 1890 жылдары екі рет олар Юньнаньға апаратын екі түрлі жолға байланысты соғысқа жақын болды. Бірақ бірнеше қиындықтар оларды соғыстан жігерлендірді. Еліміздің географиялық орналасуы әскерлерді тасымалдауды қиындатты, содан соғыс қиынырақ және тиімділігі төмен болды. Екі ел де өздерінің отарлары арасында қиын-қыстау қақтығыстарда болды. Бұл ауру кең тараған әрі өлімге әкелген. Ақырында, ойдағыдай сауда жолдары ешқашан пайдаланбады. 1904 жылы француздар мен британдықтар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы осы дауды аяқтап, Entente Cordiale-мен көптеген келіспеушіліктерін бір жағына қалдырды. Франция Чантабури мен Тратты 1907 жылға дейін басып алды, онда Сиам оған Баттамбанг, Сием Рип және Бантей-Мянчи провинцияларын берді.