Кіріспе

Майкл Дони (англ. Michael Doheny; 22 мамыр 1805 - 1 сәуір 1862) - ирланд жазушысы, заңгер, Жас Ирландия қозғалысының мүшесі және Ирландиялық Республикалық Бауырластықтың негізін қалаушы, Ирландияның құпия қоғамы, ол Канадаға фениандық шабуылдарды, 1867 жылғы фениандық көтерілісті және 1916 жылғы Пасхалық көтерілісті бастады. Олардың әрқайсысы Ирландияның Ұлыбританиядан тәуелсіздігін алуға тырысты.

Ерте өмір

Майкл Донидің үшінші ұлы, ол Брукхилл қаласында, Типперри округіне жақын Фетхард қаласында дүниеге келген. Балалық шағында ол әкесімен бірге фермада жұмыс істеп жүріп, көшпелі ұстаздан негізгі білім алады. Ол өзінің ресми білімін ересек өмірінде жалғастырып, сонымен бірге жергілікті балалардың мұғалімі ретінде қызмет етті. Доенидің мақсаты - заңгерлік білім алып, қоғамның кедей мүшесін құтқару үшін заңгер болу еді. Дохенидің ата-анасы екеуі де оның жасөспірім шағында қайтыс болды, Дохенидің үлкен ағасы, өзі жасөспірім шағында ғана, үй шаруашылығының басшысы болды. Доени 14 жасында тифпен күресті. 20 жасында Дохенидің үлкен ағасы қайтыс болады, ал отбасылық ферма оның мұрасына айналады. Кейін оны сатып, білім алуына көңіл бөлді. Доени 1834 жылы қарашада Грейдің қонақүйіне, ал 1835 жылы Корольдің қонақүйіне қабылданды. Доени Кашельде, Типперри округіне бизнес құрып, 1840 жылғы Муниципаль корпорациялар туралы заңға сәйкес Кашель ауданына заңгер болып тағайындалады. Бұл оған бұрынғы округ қызметкерлерін сыбайлас жемқорлық үшін, соның ішінде қаражатты заңсыз игеру және мүлікті алаяқтықпен беру үшін соттауға мүмкіндік берді, бұл Дохенидің кеңінен танылуына әкелді.

Саясатта

1830 жылы Дони Томас Уайздың Типперридің депутаты болу үшін сәтті науқанында сайлау күзетшісі ретінде қызмет етті. Доени Уайстың адамдары арқылы Дэниел О'Коннеллдің "Артық" қауымдастығына араласты. Repeal Association Ирландиядағы қозғалыстың бір бөлігі болды, ол Ирландия Парламентін таратып жіберген Одақ актісін жоюға тырысты. 1841 жылы ол ресми түрде Жою қауымдастығына қосылды. 1841 жылдың мамыр айында Дони қауымдастықтың жалпы комитетіне орналастырылды. О'Коннелл Доениді бақылау қиын деп тапты және Доенидің қауымдастықтың қаржылық басқаруына қатысты сұрақтарынан алаңдады. 1842 жылы Дони Кашельде және оның айналасында өзінің заңгерлік орнын иеленді. Сол жылы ол Мэри Джейн О'Двайерге үйленді және олар Мэри Джейннің анасымен бірге Кашельдегі жаңа үйге көшіп барды. Келесі жылдары Майкл мен Мэри Джейннің бірге төрт баласы болады; Морган, Майкл, Эдмонд және Джейн Доуни. 1842 жылы Дони Томас Дэвис сияқты күшін жою қозғалысының белсенді мүшелерімен араласа бастады. Ауылдық Дохени мен Дэвис кликасының арасында жас пен таптың айырмашылығы болды, олардың көбі Дохениге қарады. Алайда, басқалар оны құмарлығы үшін мойындады, оның әріптестерінің бірі Дохени туралы "қате, жомарт, батыл, топырақтың ұлы, киім киюі, қызыл шашы және қызыл ерекшелігі, бірақ халықтың үміттерінің, құмарлықтарының және дәстүрлерінің шынайы тұлғасы" деп атап өтті. Дони "The Nation" газетінің шығуына көмектесті, ол жас ирландиялықтардың ойларын жариялады. Доени редакторлар оның мақалаларының едәуір бөлігін қабылдамағанда тез ашуланды. Осы кезеңде Дони "The Nation" журналында "Америкалық революцияның тарихы" атты еңбегін жариялады. Тарихшылар Джеймс Куинн мен Десмонд Маккейб Дони жазушыдан гөрі жақсы оратор болған болуы мүмкін деп болжады және ол Типперри мен Дублиндегі жою қозғалысының қоғамдық кездесулерінде көбірек көрінеді. 1843 жылы осы "жарағай" жиналыстарға келетін үлкен қалың топтарды көріп, Дони сол адамдардың әскери әлеуетке ие екеніне сенді. Кейінірек Дони Томас Дэвис пен Джон Блейк Диллонмен бірге ирланд шаруаларын ағылшындармен болашақ соғысқа дайындау үшін әскерлік мәнді қайтару кездесулерін әдейі өткізді деп мәлімдеді. Алайда тарихшылар бұл мәлімдеменің сенімділігіне күмән келтіріп, оны ревизионисттік мәлімдеме деп санайды. 1845 жылы Доениден заңгерлік білімін қолданып, Ирландия парламенті мүшелерінің Қоғамдық палатадан шығуға заңды құқығы бар ма, жоқ па ("Отстанушылық") деген сұрақ қойды. Дони өзінің заңдық пікірі бойынша бұл әрекет депутаттарға қарсы заңдық іс-қимылға әкелуі мүмкін деп қарсылық білдірді. Бұл Дэниел О'Коннеллдің естігісі келмеген нәрсе, бұл екеуінің арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына әкелді. Екі арасындағы шиеленістер О'Коннелл Доенидің 1845 жылғы Мейнут колледжі туралы заң бойынша қоғамдық пікірталастар кезінде Ирландиядағы университет білім беруі дінсіз / конфессиялық емес болуы керек деген пікірін қабылдады. Сондай-ақ 1845 жылы Типперриде парламенттік орын бос қалды. Доени сол орынға үміткер болу үшін жақсы кандидат болар еді, алайда оны О'Коннеллдің "Қалпына келтіру" партиясы таңдады. 1846 жылдың сәуірінде Уильям Смит О'Брайен парламенттік комитетте қызмет етуден бас тартқаны үшін бір айға түрмеге жабылды. Бұл дау жаңадан пайда болған Жас Ирландия қозғалысы мен О'Коннеллдің күшін жоюшылар арасында айтарлықтай бөлінуге әкелді. Доени мен Жас Ирландия қозғалысы О'Брайеннің мінез-құлқын қолдады және өздерінің радикалды көзқарастарын айқын білдірді. Екі топ 1846 жылдың шілдесінде ресми түрде бөлінді, ал Доени татуласуға тырысқандардың бірі болды. Кейіннен Дони 1847 жылы 13 қаңтарда Ирландия Конфедерациясының негізін қалаушылардың бірі болды.

1848 жылғы көтеріліс

1847 жылдың жазында Дони Типперридің айналасында "Конфедерациялық клубтар" құрып, Джеймс Финтан Лалордың Холикроста жалға алушы лигасының бөлімшесін құруға көмектесті. Дони Лалордың революциялық аграрлық философиясына тартылған жас ирландтардың кішкене бөлігі болды. Алайда, ол 1848 жылы қаңтарда Джон Митчел революция шақырған кезде Джон Митчелге қарағанда Смит О'Брайенді қолдады. Доенидің ұстанымы Митчеллдің мамыр айында елге опасыздық жасағаны үшін сотталғаннан кейін өзгерді, Доени енді тікелей бүлік шығаруға дайын болды. Өз кезегінде Дохени 12 шілдеде Кашельде бүлікшіл сөйлегені үшін тұтқындалды. Ол 20 шілдеде, Янг Ирландия көтерілісінің басталуына 9 күн қалғанда кепілдікпен босатылды. Дони Типперриде ер адамдар жинауға тырысты, бірақ оның күш-жігерін Уильям Смит О'Брайеннің шешімсіздігі тоқтатты. 31 шілдеде Баллингридегі іс-қимыл құлдырағаннан кейін Дони Сливенамон тауына қашты. Келесі екі ай бойы Дони Джеймс Стивенспен бірге Мюнстердің арғы жағында билік органдарынан қашып жүрді. Дони ақырында Ирландиядан діни қызметкер болып киініп, Корктан Бристольге бара жатқан мал кемесіне отырды. Сол жерден Дони Францияның Париж қаласына барып, Стивенспен қайта танысады. Екі топқа қарсы шыққан Джон О'Махони де қосылды. Үш адам Нью-Йоркке кетер алдында екі ай Парижде болды.

АҚШ-тағы өмір

АҚШ-қа көшіп келгеннен кейін Дони өзін қамтамасыз ету үшін заңгерлікпен айналысты. Алайда ол Ирландия Республикашыларының шеңберлерінде белсенді болды, бұл қалада басқа жас ирландтармен бірге өсіп келе жатқан кезде кең тараған. Нью-Йоркте консервативті және радикалды жас ирландтар арасында шиеленістер болды, оны Доуни мен Томас Д'Арси МакГи қатысқан оқиға дәлелдейді. Бұл оқиғаның себептері әртүрлі. Бір нұсқада МакГи Доениді мақтану, мас болу және қабілетсіздікке кінәлады және жауап ретінде Доени МакГиді олар жүріп жатқан көшедегі ашық жертөледен итермелеуге тырысты. Тарихшылар Джеймс Куинн мен Десмонд Маккейб Джон Блейк Диллонның Доениге қатысты осындай айыптаулар жасағанын және сондықтан олардың негізсіз болмауы мүмкін екенін атап өтті. Доени мен МакГи арасындағы дау-дамайдың тағы бір есебіне сәйкес, Доени МакГиді дуэльге шақырды, бірақ МакГи бас тартты. Ашулы Дони МакГиге шабуыл жасады. МакГи тұтқындалған, бірақ оған айып тағылмаған. Өкінішке қарай, Доени Америкада тұңғыш жылы болған жалғыз қақтығыстан қайтпады. Доени Дэниел О'Коннеллдің саясаты туралы қоғамдық пікірталасқа О'Коннеллдің адалдығы Патрик Х. О'Коннермен қатысты. Оқиғадан кейін Дони мен О'Коннер көшеде бір-бірімен бетпе-бет келіп, ұрыс-керіс болды. Екі ойыншы арасында жекпе-жек ұйымдастырылды, бірақ О'Коннер Ирландияға кетті. 1849 жылы Дони "Қылмыскердің жолы" атты кітап жазды, онда 1848 жылғы көтеріліс және оны жою қозғалысының тарихы өте сын көзбен қаралады. Доени О'Коннеллдің қатысы туралы айрықша сынға алды. Кітап өте табысты болды және бірнеше рет қайта басылды. Өз кезегінде Дони ирландтық америкалық қоғамдарда спикер ретінде сұранысқа ие болды. Дохени сондай-ақ 17 ғасырдағы Ирландияның Типперриден шыққан тарихшысы Джеффри Китинг туралы естеліктерді және Джон О'Махонидің бірнеше жыл бойы жұмыс істеп жүрген Foras Feasa ar Éirinn аудармасын жазды. Нью-Йоркке алғашқы келгеннен бастап Дони қаладағы ирландтық отаршылдарға араласты. 1851 жылдың қарашасында Дони 69-шы Нью-Йорк жаяу әскер полкының подполковнигі болып сайланды, ал 1852 жылдың қыркүйегінде ол жаңа полк - Ирланд республикалық мылтық әскерінің полковнигі болды. Бұл ирландтық бақылаудағы отаршылар, әдетте, Ирландияның тәуелсіздігін мақсат етіп қойған, бірақ стратегия мен басшылыққа қатысты жанжалдарға жиі ұшыраған. 1856 жылдың ақпан айында Дони мен О'Махони "Эммет монумент қауымдастығын" құрды, бұл ұйым ашық түрде ирландтық бүлікші көшбасшы Роберт Эмметке ескерткіш салуды қаржыландыруды мақсат етті, бірақ жеке мақсат Америкадағы ирланд республикашыларын бір жалау астына біріктіру болды. 1857 жылдың наурыз айында Қырым соғысы басталған кезде Дони мен О'Махони Нью-Йорктегі орыс консулымен кездесіп, Ирландиядағы тағы бір көтеріліске Ресей империясынан қолдау табуға тырысты. Олар консулды Ирландияның түрлі әскерлерімен бірге 2000 адам мен 5000 қаруды Ирландияға жеткізу туралы өтінішпен таныстырды. Бұл өтініш Ресейге жіберілді, онда жоспарға қызығушылық бар деп болжалды. Алайда, ақыр соңында Ресейге бұл жерді сатып алу мүмкін емес деп саналды. Орыстардың қолдауына қол жеткізе алмау көптеген ирландтық-американдық ұйымдарды қинады, олардың кейбіреулері ыдырап кетті. Дони мен О'Махони 1857 жылдың күзінде Джеймс Стивенске хабарласты. Стивенс оларға көмектесуге келісті, бірақ керісінше кез-келген ұсынылған топтың даусыз басшылығын сұрады. Стивенс 17 наурызда 1858 жылы Ирландиялық республикалық бауырластықты құрды, ал Дони мен О'Махони 1859 жылдың басында оның американдық әріптесі - Фениан бауырластығын ұйымдастыруға келісті. Сонымен қатар, Дони жаңа фениандық қозғалыстың идеяларын тарату үшін қысқа өмір сүрген The Phoenix газетін құрды. Дони Ирландиядағы Теренс Беллоу Макманның жерлеу рәсіміне қатысқан және Нью-Йорктегі рәсімде оның қобдишасының бірі болды. Дони 1861 жылдың қазан айында денені үйге алып бару үшін Ирландияға барды, онда оның рухын Макманның денесіне құрмет көрсету үшін ғана емес, сонымен қатар "полковник" Дониді құттықтаған көпшілік көтерілді. Доенидің моральдық деңгейі жоғары болды, ол Ирландияда тағы бір бүлік үшін тағы да таласа бастады, бірақ бұл ойды Джеймс Стивенс жоққа шығарды. Жерлеу рәсімінен кейін Дони Типперридегі Кашельге барып, оны ерлікпен қарсы алды.

Өлім

Макманның жерлеуінен көп ұзамай Дони 1862 жылы 1 сәуірде кенеттен қайтыс болды. Ол Нью-Йорк штатының Куинс қаласында орналасқан Кальварий қорымында жерленген.