Кіріспе
1913 жылғы Осман төңкерісі (қазан айының 23, 1913), сонымен қатар Ұлы қақпаға шабуыл (Баб ı Âlî Baskını) деп аталады, Осман империясында Исмаил Энвер Бей мен Мехмед Талаат Бей бастаған бірқатар Одақ және прогресс комитетінің (CUP) мүшелері жүргізген төңкеріс болды. Бұл топ Осман үкіметінің орталық ғимараттарына, Ұлы қақпаға (link=no) күтпеген шабуыл жасады. Төңкеріс кезінде соғыс министрі Назым-паша өлтірілді, ал Ұлы везир Камил-паша отставкаға кетуге мәжбүр болды. Төңкерістен кейін көп ұзамай үкімет CUP-тің қолына түсті, енді "Үш паша" деп аталатын триумвираттың басшылығымен, Энвер, Талат және Джемаль-пашадан тұрады. 1911 жылы КПК-ға қарсы "Азаттық және келісім партиясы" құрылды және Константинополде (қазіргі Стамбул) өткен сайлауда жеңіске жетті. Үрейленгеннен кейін CUP 1912 жылғы жалпы сайлауды сайлау алаяқтықтарымен және "Азаттық пен келісімге" қарсы зорлық-зомбылықпен бұзды, оларға "Клубтар сайлауы" деген лақап ат берді. Бұған жауап ретінде, армияның құтқарушы офицерлері (link=no), еркіндік пен келісімнің жақтастары CUP-тің құлауын көргісі келді, ашуланып көтерілді және CUP-тің сайлаудан кейінгі Мехмед Саид Паша үкіметінің құлауына себеп болды. Ахмет Мухтар-пашаның басшылығымен жаңа үкімет құрылды, бірақ бірнеше айдан кейін ол да 1912 жылдың қазан айында Бірінші Балқан соғысының кенеттен басталуынан және әскери жеңілістен кейін таратылды. 1912 жылдың қазан айының соңында Сұлтан Мехмед V-ден жаңа үкімет құруға рұқсат алғаннан кейін, "Азаттық және келісім" көшбасшысы Камил Паша сәтсіз өткен Бірінші Балқан соғысынан кейін Болгариямен дипломатиялық келіссөздерге отырды. Болгарияның бұрынғы Осман әскерінің астанасы Адрианопольді (бүгінгі және сол кездегі түрік тілінде Эдирне) беру талабымен және түрік халқының және КОП басшылығының ашуымен КОП 1913 жылы 23 қаңтарда төңкеріс жасады. Төңкерістен кейін оппозициялық партиялар, мысалы, "Азаттық" және "Келісім" қатты қуғын-сүргінге ұшырады. Махмуд Шевкет-паша бастаған жаңа үкімет Одақшылдардың қолдауымен Осман империясын Лондон бейбітшілік конференциясынан шығарып, Балқан мемлекеттеріне қарсы соғысты қайта бастады. Оның маусымда өлтірілгенінен кейін CUP империяны толықтай қолға алады, ал оппозициялық көшбасшылар тұтқындалады немесе Еуропаға жер аударылады. Екінші Балқан соғысындағы Осман жеңісі және Антанта державаларының қысымынан кейін Эдирненді қайта қалпына келтіру КПК-ні Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында Германияға жақындатты.
The 1913 Ottoman coup d'état (January 23, 1913), also known as the Raid on the Sublime Porte (Bâb ı Âlî Baskını), was a coup d'état carried out in the Ottoman Empire by a number of Committee of Union and Progress (CUP) members led by Ismail Enver Bey and Mehmed Talaat Bey, in which the group made a surprise raid on the central Ottoman government buildings, the Sublime Porte (links=no). During the coup, the Minister of War, Nazım Pasha, was assassinated and the Grand Vizier, Kâmil Pasha, was forced to resign. Soon after the coup, the government fell into the hands of the CUP, now under the leadership of the triumvirate known as the "Three Pashas", made up of Enver, Talaat, and Cemal Pasha. In 1911, the Freedom and Accord Party, Kâmil Pasha's party, was formed in opposition to the CUP and almost immediately won the by elections in Constantinople (now Istanbul). Alarmed, the CUP rigged the general elections of 1912 with electoral fraud and violence against Freedom and Accord, earning them the nickname "Election of Clubs" (links=no). In response, the Savior Officers (links=no) of the army, partisans of Freedom and Accord determined to see the CUP fall, rose up in anger and caused the fall of the CUP's post election Mehmed Said Pasha government. A new government was formed under Ahmed Muhtar Pasha, but after a few months it too was dissolved in October 1912 after the sudden outbreak of the First Balkan War and military defeat. After receiving the permission of Sultan Mehmed V to form a new government in late October 1912, Freedom and Accord leader Kâmil Pasha sat down to diplomatic talks with Bulgaria after the unsuccessful First Balkan War. With the Bulgarian demand for the cession of the former Ottoman capital city of Adrianople (today, and in Turkish at the time, known as Edirne) looming and the outrage among the Turkish populace as well as the CUP leadership, the CUP carried out the coup on January 23, 1913. After the coup, opposition parties like Freedom and Accord were subject to heavy repression. The new government led by Mahmud Şevket Pasha with Unionist support withdrew the Ottoman Empire from the ongoing London Peace Conference and resumed the war against the Balkan states to recover Edirne and the rest of Rumelia, but to no avail. After his assassination in June, the CUP would take full control of the empire, and opposition leaders would be arrested or exiled to Europe. Ottoman victory in the Second Balkan War and the recovery of Edirne in the face of pressure by the Entente powers moved the CUP closer to Germany ahead of World War I.
Тез арада пайда болған сылтау
CUP-тің ішкі тобы ертеректе Бостандық және келісім партиясынан билікті қайтарып алу үшін төңкеріс жасауға шешім қабылдаған болса да, жақын арада CUP үкіметі Ұлы державалардың Адрианополь қаласын (бұрынғы Осман астанасы 1365 жылдан 1453 жылға дейін) Болгарияға тапсыру талабына билік мойынсұнады деп қорқады.
1912 жылғы сәуірдегі сайлау және оның салдары
1908 жылғы сайлауда Одақ және прогресс комитеті (CUP) 288 орынның 60-ын ғана жеңіп алды. Дегенмен, ол палатадағы ең үлкен партия болды. "Азаттық және келісім партиясы" (Либералды одақ/Антанта) 1911 жылы 21 қарашада CUP-ке қарсы болғандар құрды және дереу оның қатарына 70 депутат тартты. Құрылғанынан кейін 20 күн өткен соң, 1911 жылдың желтоқсанында Константинополде өткен сайлауда бір дауыспен "Азаттық және келісім" жеңіп алды. Билік басындағы CUP партиясы "Азаттық пен келісім" партиясының келесі жылғы жалпы сайлауда жеңіске жету мүмкіндігін көріп, бірнеше сақтық шараларын қабылдады. Жаңадан пайда болған "Азаттық пен келісімнің" өз қатарын кеңейту және өзін жақсы ұйымдастыруға деген күш-жігерін тежеу үшін CUP Сұлтан Мехмед V-ден палатаны таратуды сұрады және 1912 жылдың қаңтарында ерте жалпы сайлау өткізу туралы мәлімдеді. 1912 жылдың сәуір айының басында өткен жалпы сайлаулар оппозиция (Азаттық және келісім) кандидаттарын депутаттар палатасына ұрып-соғудан кейін "Клубтар сайлауы" (link=no) ретінде танылды. Алдамшылыққа ерте дауыс беру, жасырын санау және дауыс беру, бюллетеньдерді толтыру, сайлау округтерін қайта бөлу және тағы басқалар кірді, бірақ CUP қалалардан тыс жерде шынайы қолдау тапты. Құтқарушы офицерлер тез арада бостандық пен келісімнің жақтастары болып, көп ұзамай астана Константинополде тәртіпсіздік тудырды. Сапагерлер тағы бір оппозициялық көшбасшы - принц Сабахаддиннің қолдауына ие болғаннан кейін газеттерде жария мәлімдеме жариялады. Ақырында, әскери кеңеске меморандум бергеннен кейін құтқарушы офицерлер ұлы везир Мехмед Саид Пашаны (олар КПП-ның палатаға үстемдік етуіне әкелген мерзімінен бұрын сайлауға жол бергені үшін кінәлады) министрлік құрамын жасады. Бұрынғы әскери батыр Ахмет Мухтар Паша "Ұлы министрлік" деп аталды, өйткені ол үш бұрынғы ұлы везирді министрлер ретінде және кейде "Әке-балалар кабинеті" ретінде (Ахмет Мухтар Пашаның ұлы Махмуд Мухтар Паша Әскери-теңіз министрі ретінде). Құтқарушы офицерлер Ұлы кабинеттің CUP мүшелерінен бос екеніне көз жеткізгенімен, CUP-тің депутаттар палатасындағы үстемдігі өзгерген жоқ. Алайда көп ұзамай үкімет депутаттар палатасын таратып, жаңа сайлау өткізуге дайын екендігі туралы хабарлар тарай бастады. Ахмед Мұхтар пашаның билікке келгенінен бірнеше күн өткен соң құтқарушылар тағы бір меморандум жіберді, бұл жолы Депутаттар палатасының президенті (және CUP мүшесі) Халил Бейге, палатаны 48 сағат ішінде жаңа сайлау үшін таратуды талап етті. CUP мүшелері осы қорқынышты айыптап, сынға алды. Алайда, Сенаттан өткен заңның арқасында Ахмет Мухтар-паша 5 тамызда сұлтанның қолдауымен палатаны оңай таратып жіберді, содан кейін сұлтан Мехмед V императорлық жарлықпен жаңа сайлауды шақырды. Болгария әскері жақын арада қазіргі Стамбулдың батыс ауданындағы Чаталкаға дейін жетті. Осы кезде Камил Паша үкіметі 1912 жылдың желтоқсанында Болгариямен қарулы келісімге қол қойды және Лондон бейбітшілік конференциясында соғысты аяқтау туралы келісім жасасты. Ұлы державалар - Ұлыбритания империясы, Франция, Италия және Ресей - 1878 жылғы Берлин шартына сүйене отырып, Болгарияның Осман империясымен қарым-қатынасына кірісе бастады. Ұлы державалар Жоғарғы Портаға (Осман үкіметіне) Осман империясының Адрианопольді (Эдирне) Болгарияға және Эгей теңізіндегі аралдарды оған тапсыруын талап еткенін, олардың көпшілігі сол кезде грек теңіз флотымен қолға алынған еді. Соғыста армияның алған шығындарынан кейін Камил-паша үкіметі батысқа қарай "Орталық Енез сызығын" шекара ретінде қабылдауға бейім болды және Эдирнеді Болгарияға тікелей бермегенмен, оны халықаралық комиссияға беруді жақтырады. 1912 жылы қарашада Грекия Салониканы (Салоники) басып алғаннан кейін, көптеген прогрессивті саяси көшбасшылар мен қозғалыстардың туған жері, көптеген CUP мүшелерін грек күштері тұтқындап, Анатолияға жер аударылды. Сонымен қатар, "Азаттық және келісім" партиясы партияаралық қақтығыстардан кейін ыдырауға жақын болды. Саяси билігі мен икемділігі аз қалған CUP Камил Пашаның "Азаттық және келісім" үкіметіне қарсы төңкеріс жасауды жоспарлай бастады. Сонымен қатар, 1908 жылғы Жас түрік революциясынан бастап Камил Паша мен CUP арасында екінші конституциялық дәуір басталғаннан бері қастық қалыптасып келеді. Содан бері төрт жылдан астам уақыт бойы Камил Паша КПК мүшелерін үкіметтен алыстату және өз қатарында көптеген КПК мүшелері бар армияны саясаттан тыс ұстау үшін бірқатар күш-жігер жұмсады. 1913 жылдың қа�...
"Құрметке бөленген қақпаға қарай жүріп барыңдар!"
1913 жылы 23 қаңтарда сағат 14:30-да "Одақ және прогресс" комитетінің жетекшілерінің бірі, подполковник Энвер Бей (кейіннен Энвер Паша ретінде белгілі) Нұруосмания мешітінің маңында әскери жабдықтау станциясының инспекциясы (мензил мюфеттишлики) ғимаратында күтіп тұрған кезде, ТРК мүшесі оған шабуылға дайын екендігі туралы хабарлаған. Бұл хабарды алғаннан кейін, Энвер Бей оны күтіп тұрған ақ атына мініп, Нұруосманиеден бірнеше блокқа дейін Ұлы Портаға қарай жүруге кірісті. Бұл Ұлы Везирдің, оның императорлық үкіметінің және басқа да мемлекеттік кеңселердің кеңселері орналасқан үкімет ғимараттарының тобына қатысты метаним болды. Осы уақытта Талаат би (кейін Талаат паша ретінде белгілі) да CUP адалдарының тобымен бірге Жоғарғы қақпаға қарай жол тарта бастады. Энвер Бей қоғамдық жұмыстар министрлігінің ғимаратына келгенде, КПК мүшелері Тр және Өмер Сейфеттин жиналған көпшілікті қаскүнемдікке ұшыратып, Камил Паша Адрианопольді болгарларға беруге дайын екенін қатты жариялады. Өмір Наси мен Өмір Сейфетдиннің баяндамалары тиімді болды, ал Ұлы қақпаның алдыңғы жағы көп ұзамай Камил Паша үкіметінің қарсылығына қарсы ұрандар айқайлаған қалың топпен толтырылды. Сонымен қатар, CUP-тің 60 мүшесі Sublime Porte ғимараттарының айналасына орналастырылды.
"Әсем" қақпадан кіру
Енвер бей, оның серіктері Талаат бей, Сапаншалы Хаки, Якуб Джемил, Мустафа Нечип және тағы 50-ге жуық адам үкімет ғимараттарының Ұлы Портасына кірді және Камил паша мен оның кабинеті отырыста болған Ұлы везирдің ғимаратына кірді. Ұлы везирдің көмекшісі Охрили Нафиз Бей шатастықты естіп, шабуыл жасағына оқ ашты, бірақ олардың ешқайсысына тиісе алмады. Өзін-өзі жарақаттаған Охрили Нафиз бей лагерьдің кеңсесіне жасырынды; Мұстафа Нечип кеңсеге кірген кезде Охрили Нафиз бей оны атып өлтірді, бірақ өзі Мұстафа Нечиптен алған жарақаттарынан қайтыс болды. Назым-пашаның көмекшісі және немере інісі Кіпрiслi Тевфик бек де револьверiн тартып, рейдке атқан топқа атқан, оның пулясы Мұстафа Нечипке де тиген. Ұрысқа түскендер атысқа жауап бергеннен кейін, Кибрисли Тевфик бей бірден қаза тапты. Атыс кезінде құпия полиция агенті мен шейх әл-Исламның қызметшісі де қаза тапты. Франциядағы L'Illustration журналында оның "жұмысы таңғаларлық болды: бұрынғы режим [Камил Пашаның "Азаттық және келісім партиясы" партиясы] оны қудалады, содан кейін оның кабинетіне кірді, ал жаңа режим [CUP] оны мақтады және жеңіске қол жеткізді, содан кейін оны өлтірді". Шейхул Исламның (Şeyhülislam) көлігімен сарайға бара жатыр.
Ұзақ мерзімді мұра
Төңкеріс негізінде "Үш паша" деп аталатын диктаторлық триумвираттың құрылуына әкелді: жақын арада соғыс министрі Энвер Паша, жақын арада ішкі істер министрі Талат Паша және жақын арада теңіз министрі Джемаль Паша. Үш паша, КУП-ты автократиялық жолмен басқарып, Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында елден қашып кеткенге дейін империяны басқаратын. Ол CUP-ті империядағы жас түріктердің басым партиясы ретінде бекітті; бәсекелес жас түрік партиясы, "Азаттық және келісім" соғыстың соңына дейін билікті қайта ала алмады. Төңкеріс Түркия Республикасының қазіргі тарихында орын алған алғашқы күшті төңкеріс деп саналады. Кейбіреулер оны Түркия Республикасындағы болашақ төңкеріс үшін прецедент ретінде қарастырады. Төңкерістен кейін CUP азаттық және келісім сияқты либералды Осман партияларының айтарлықтай қарсылығын көргеннен кейін ұлтаралық және төзімсіздікке ұшырады. Сонымен қатар империядағы мұсылман емес ұлттардан Осман үкіметіне қарсы көтерілістер мен соғыстар болды. Алғашында жергілікті автономияны провинцияларға кеңейтуге қарсы болғанымен, CUP енді Осман мұсылмандарының бірлігін қамтамасыз ету үшін тары жүйесін кеңейтуді жақтағандармен татуласуға бейім көрінді. CUP үкіметі империяға бірнеше саяси және әскери реформалар енгізді, соның ішінде орталықтандыруды арттыру және әскери жаңғырту жұмыстарын жүргізу. Төңкеріс көшбасшысы Энвер Бей (кейінгі Паша) тұсында Осман империясы Германия империясымен тығыз қарым-қатынасқа қарай жылжыды, бұл 1914 жылы ресми түрде Осман-Германия одағының бекітілуіне әкелді. Энвер империяны Бірінші дүниежүзілік соғысқа сол жылы Орталық державалардың құрамында Германия жағында, британдықтарға жағымды болған құлатылған Камил-пашаға қарама-қайшы түрде кіргізді. CUP армяндармен бірге Абдул Хамид II-ге қарсы конституциялық монархияны қайта орнату үшін жұмыс істесе де, CUP фракциялары Арменияны Осман империясына сатқындық жасайтын бесінші колонна ретінде қарастыра бастады. Бірінші дүниежүзілік соғыста түріктердің алғашқы ірі шабуылы - 1877 жылғы орыс-түрік соғысында қолға алған Батыс Арменияның бөлігінен ресейліктерді қуып шығарудың сәтсіз әрекеті. Бұл экспедиция сәтсіз аяқталғаннан кейін, КҮП басшылары Энвер, Джемал және Талаат 1915-1916 жылдары әрмендердің геноциді деп аталатын 1 және 1,5 миллион әрмендердің жер аударылуы мен қырғынға ұшырауына қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Мудрос келісімін жасасқаннан кейін Одақ және прогресс комитетінің басшылығы және таңдалған бұрынғы лауазымды адамдар әскери соттың алдында конституцияны бұзу, соғыс кезіндегі пайда табу және әрмендер мен гректерді қырғынға ұшыру деген айыптармен сотталды. Сот үкім шығарып, қырғынның ұйымдастырушылары Талат, Энвер, Джемал және басқаларды өлім жазасына кесіп отырды.
Халықтық сұраныс
Талдаушылар сол кезде төңкеріске қолдау көрсету туралы сұрақ қойды, олардың кейбіреулері CUP-ті CUP мүшелерінің провокациялық баяндамалары арқылы бір сағат ішінде жиналған азаматтардың шағын тобы ғана қолдағанын хабарлады. Куәгерлер мен газеттер төңкеріске немесе онымен байланысты оқиғаларға халықтың қатысы өте аз екенін хабарлады. Журналист Жорж Ремонд: "Бұл төңкеріс өте танымал болды ма? Мен күмәнданамын, [жаңа] Бас уәзірдің [Махмуд Шевкет Паша] және шейх-ул-Исламның [төңкерістен кейін] инаугурациясында жиналған халықтың қошеметтеуі менің күмәндануымды жеңілдетпейді. Барлығын төңкеріс жасауды ойлап тапқан, тәжірибелі саясатшы Талат бей мен энергикалық солдат Энвер, адал офицерлер мен бірнеше жүздеген наразылық білдірушілер қосылған ондаған патриоттар қолға алды. Ремонд минималистік төңкерістің алдын алу үшін ең көп дегенде 50 күзетші қажет болар еді, ал Ұлы қақпаның қорғанышсыз қалуының жалғыз себебі - Камил Паша өзінің үкіметіне CUP-тің саяси жағынан шеттеткен кез келген шынайы қауіп-қатерін блеф деп атағысы келгені. Ремонт түңкерістен кейін елорданың тыныш екенін және қоғамдық пікірдің болмауын, түңкеріске немесе жалғасып жатқан Бірінші Балқан соғысына қатысты емес екенін айтты.
This revolution is profoundly popular? I doubt it, and the lean applause of the crowd at the inauguration of the [new] Grand Vizier [Mahmud Shevket Pasha] and the Sheik ul Islam [after the coup] has done nothing to soothe my uncertainty. Everything was done and carried out by a skilled politician, Talaat Bey, who masterminded the coup, and the energetic soldier, Enver, aided by some officers of unfailing dedication and some dozens of patriots who were joined gradually few hundred protesters. Rémond said that preventing the minimalist coup would have taken at most 50 guards, and that the only reason that the Sublime Porte had been defenseless was because Kâmil Pasha wanted to call the bluff of any real threat the CUP, which he had sidelined politically, posed to his government. After the coup, Rémond said, he found the capital Constantinople to be quiet and devoid of public opinion, whether about the coup or the ongoing First Balkan War, noting an air of "indifference" among not only the populace, but the statesmen involved themselves.