Кіріспе

Dunsterforce - 1917 жылы желтоқсанда құрылған және оның қолбасшысы генерал-майор Лайонель Данстервиллдің есімімен аталған одақтас әскери күш. Бұл күште 350-ден аз австралиялық, жаңа зеландиялық, британдық және канадалық офицерлер мен NCO болды, олар Батыс және Месопотамия майдандарынан алынды. Бұл күш Солтүстік Иран (Персия) мен Оңтүстік Кавказда жергілікті бөлімшелерді ұйымдастыруға арналған, ол Арменияда Осман әскерлерімен соғысқан патша әскерін алмастыратын. Орыс әскерлері Солтүстік Иранды британ әскерлерімен бірге Оңтүстік Иранды басып алып, Германия мен Осман әскерлерінің Орталық Азия, Ауғанстан және Үндістанға жетуіне кедергі жасау үшін кордон құрды. 1918 жылдың шілдесінде капитан Стэнли Савидж, бес офицер және он бес офицерлер Дунстерфорста, Урмияға қарай жолға шықты және қала Осман әскері басып алғаннан кейін ассириялықтардың көшіп кетуіне ұшырады. Шамамен 80 000 адам қашып кетті, ал Дунстерфорс партиясы Османдықтардың қуғын-сүргінін және жергілікті күрдтердің ассириялықтардан бұрынғы талан-таражға түскендері үшін кек алуына көмектесті. Арткы бөлім Бижарға 17 тамызда жеткен кезде, Дунстерфорс партиясы өте шаршады, соғыс аяқталғанға дейін тек төрт адам ғана қалпына келді. Ассирияның аман қалған адамдарынан біріктірілген жаяу әскер мен ат әскері бригадасы жиналып, Урмияны қайтарып алды, ал қалған бейбіт тұрғындар Бағдадқа жақын Бакубадағы босқындар лагеріне жіберілді. Дунстервилл және қалған күш, 39-шы жаяу әскер бригадасының күш-жігерлерімен бірге, 500 Форд фургондары мен броньды машиналарды Хамаданнан Қажар Иран арқылы Бакуге дейін айдап келді. Дунстерфорс 1918 жылдың 26 тамызынан 14 қыркүйегіне дейін Баку шайқасында соғысты және 14/15 қыркүйек түнінде қаладан шегініп, екі күннен кейін таратылды. Солтүстік Парсия күштері (Норпер күштері, генерал-майор Уильям Томсон) солтүстік Ирандағы әскерлерге басшылықты қолға алды. Дунстерфорстен Свитт бағанасына ауыстырылған әскерлер қыркүйек айында Осман империясының Тәбризден, парсы жолында, ауытқуына қарсы болды; жағдайды Палестинадағы Мегиддо шайқасындағы Ұлыбритания жеңісі туралы хабар өзгертті (1925 қыркүйек). Кавказдағы армия Осман империясының күш-жігерінің жалғыз көзі болды және дивизиялардан бас тартуға мәжбүр болды, бұл театрдағы шабуылдық операцияларды аяқтады.

Солтүстік-Батыс шекарасы

Ұлыбритания мен Ресей ХІХ ғасырдың басында Орталық Азияға ықпал ету үшін Ұлы ойын ойнаған, бірақ 1880 жылдары жергілікті хандықтар мен әмірліктерді Ресейдің сіңіруі британдық ықпалды шектеді. 1907 жылғы Англо-Ресей конвенциясы Ауғанстан, Иран және Тибет ықпал ету сфераларын айқындай отырып, бәсекелестікті аяқтады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында британдықтар мен үндістер Үндістан армиясынан жиналған Сейстан күштерімен Шығыс Персия кордонын құрды. Бұл күш Ауғанстан мен Британдық Үндістанның Солтүстік-Батыс шекарасындағы неміс, австриялық және Османдықтардың бүлікшіл әрекеттеріне қарсы тұру үшін құрылған. 28-ші ат әскері полкінің екі эскадрильясы және жергілікті тұрғындардан құрылған Оңтүстік Персия атқыштары Белуджистан мен Персия империясының шекарасын күзетті. 1917 жылғы Ресей революциясы конвенцияның құлдырауына әкелді; 1917 жылдың наурызынан бастап патша әскерлерінің таралуы Каспий теңізін және Бакудан Красноводскке және Орталық Азиядан Орталық державаларға дейінгі жолды ашық қалдырды. 1918 жылдың көктемінде неміс және Осман әскерлері Транскавказия мен Орталық Азияға қарай алға жылды.

Иран

1914 жылы Ресейдің Иранға қатысты саясаты Иранның аумақтық тұтастығы құрметтелетіндігіне негізделген. Солтүстік Ирандағы патшалық экспансия және тұрақты заманауи мемлекеттің пайда болуына қарсылық оның саясаты Иранды тәуелділікте ұстау немесе оның солтүстік провинцияларының көбісін сіңіру деген күдікке әкелді. Ұлыбритания дәстүрлі түрде елдегі сауда мүдделерін сақтауға және Үндістанды қорғау үшін теңіз күшін пайдалануға тырысты. Иранның Еуропа мен Үндістан арасындағы географиялық орны және Иран провинциялары арқылы батыс-шығыс сауда жолдары он тоғызыншы ғасырда британдықтарды Иранды буферлік мемлекет ретінде пайдалану саясатын ұстануға итермеледі. Британдықтар іс жүзінде әрекетсіздікті ұнатты, бірақ бұл 1907 жылғы Англо-Ресейлік конвенцияға (Англо-Ресейлік Антанта) дейін ресейлік экспансионизмді мүмкін етті. Ресейлік сфера шығыстағы Мешедтен батыстағы Тәбризге дейін және оңтүстікке қарай Тегеранға дейін созылып, британдық сфера Үндістанның Солтүстік-Батыс шекарасынан батысқа қарай және Ауғанстан шекарасынан батысқа қарай Парсы шығанағындағы Бандар-Аббас маңындағы аймаққа дейін созылып кетті. Германияның дипломатиялық және экономикалық ықпалының мүмкін болатын алаңы ретінде тек Осман империясы ғана қалды. Дінге негізделген дәстүрлі Османдық жаулық Иранға Осман империясының сұлтан Абдул Хамид II-нің пан-исламизмі Ираннан көп ізбасар таба алмады, бірақ жас парсылар оны саяси құрал ретінде қолданды. Осман империясындағы жас түріктер пантурандықтарға айналды. Олар Осман империясын Транскавказияға, Түркістанға және кем дегенде Иранның солтүстік-батысына кеңейту арқылы жаңартуға тырысты. 1914 жылға қарай пантурандықтарға, негізінен Ресей империясының күш-қуатына байланысты, аз көңіл бөлінді; Осман империясының Иранға қол сұғулары Ресейге қарсы қорғаныс әрекеттері ретінде қарастырылды. 1914 жылы Үндістаннан шыққан британдықтар Иранның Шатт әл Араб су жолының шығысындағы Иран аумағын басып алды. Олар Ирандағы мұнай концессияларын күзету үшін 1915 жылы Бағдад маңындағы Тигр өзенінен Ктесифонға дейін өрлеп, Осман әскерімен жеңіліп, Кутқа кері шегінуге мәжбүр болды. Кут қоршауы кезінде (1915 жылдың 7 желтоқсанынан 1916 жылдың 29 сәуіріне дейін) Осман әскері үш рет көмекке шақыруды жеңілдетті және сәуірдің соңында беріліп, гарнизон үшін төлем ретінде 2 000 000 фунт стерлинг ұсынысынан бас тартты. Каспий теңізінен Керманшах пен Ханакин (Ханакин) арқылы Бағдадқа дейін ресейлік көмек күштерінің үміті жүзеге аспады. 1916 жылдың мамыр-қараша аралығында британдықтар Басра мен Евфрат пен Тигр өзендерінің бас сағасында Иранның батысындағы Осман территориясын нығайта түсті. 1917 жылы Месопотамиядағы британдық науқан жалғасты, Бағдадқа және Мосулдың мұнай кен орындарына қарай алға жылжумен бірге Леванттағы науқан Палестинаны басып алуға әкелді. 1915 жылы Кавказдан Ресейдің басып кіруі Решт, Казвин және Тегеранда базалар құрды және батысқа қарай, Иран мен Осман шекарасына жақын жерде ресейліктер мен османдықтар арасында қорытындысыз операцияларға әкелді.

Кавказ

1915 жылдың қаңтар айында британдық кабинет Ресей империясының қолдауы туралы өтініштерден кейін Осман империясына қарсы ықтимал диверсиялық шабуылдарды қарастырды. Британдықтар Осман империясына қарсы Эгей теңізінде, Жерорта теңізінің шығысында және Леванттың Мысырдан жер басып алуын жоспарлады, сонымен қатар Кавказдан Анатолия мен Месопотамияға қарай Ресейдің басып алуы. 1917 жылы Соғыс кабинетінің Шығыс комитеті Британдық Үндістан әскерлері сарқылып қалды деп есептеді және Грузияның астанасы Тифлисте (қазіргі Тбилиси) жергілікті рекруттарды даярлау үшін таңдалған ер адамдарды жіберіп, Еуропадан Иранға көбірек әскер жіберуден аулақ болуға шешім қабылдады. Соғыс басқармасы жергілікті күштерді ұйымдастыру және Ресей Кавказ армиясын ауыстыру үшін 150 таңдалған офицер мен 300 офицерді жіберуге міндеттенді. Тағы бір күшті Солтүстік-Батыс Иранда Месопотамиялық экспедициялық күштердің (МЭФ, генерал-лейтенант Фредерик Стэнли Мод) III (инді) корпусының командирі генерал-лейтенант В. Р. Маршалл жинады; француздар Кавказдың солтүстік аймағына жауапкершілікті алды. Арменияда жергілікті христиандар орыстарға жанашырлық танытып, Осман империясының қайта өркендеуі тағы да зорлық-зомбылыққа әкеледі деп қорқып жүрді. Лондонға олар ерікті рекруттар болатынына және Ресейдегі революцияға қарамастан, аймақтағы кейбір орыс сарбаздары жалақы үшін соғысатынына сенді. 1918 жылы 13 сәуірде Бакуде Март күндері өткеннен кейін билікке келген Степан Шахумян бастаған большевиктер мен солшыл социалистік революционерлер (СР) фракциясы Баку Совет Коммунасы құрылды. 26 шілдеде Ресей социалистік революционерлері мен меншевиктер мен Армения революциялық федерациясының (Дашнактар) антисоветтік одағы - Центрокаспийлік диктатура Баку коммунасын қансыз төңкеріспен құлатты. Барлық топтар 35000 неміс және австро-венгерлік бұрынғы тұтқындардың қолдауына ие болуға тырысты. Бұл ер адамдар соғысуға дайын болған, олар Астрахань мен Каспий арқылы өтетін темір жолдың (Орталық Азия темір жолының) аялдамасы болған Ташкентте орналасқан большевиктерге жанашырлық танытты. Шығыс Украина мен Кавказдағы неміс және Осман әскерлері Бакуға және одан да алыс жерлерге әскерлер мен дипломатиялық миссиялар жіберді. 1918 жылдың қыркүйегінде Кавказдағы Осман әскерлері 3-ші армиямен Шығыс армия тобы болды, оған 3-ші дивизия, 10-шы дивизия және 36-шы Кавказ дивизиясы, 9-шы армия 9-шы дивизиямен, 11-ші Кавказ дивизиясы, 12-ші дивизия және Тәуелсіз атқыштар бригадасы және Ислам армиясы 5-ші Кавказ дивизиясы мен 15-ші дивизиясы кірді.

Данстерфорсты көтеру

Дунстерфорс 1917 жылы желтоқсанда Ресей революциясы, большевиктердің Қазан төңкерісі (Грегориан күнтізбесінде 7-8 қараша) және 15 желтоқсандағы қарулы келісімнен кейін құлаған Ресей Кавказ армиясының жергілікті орнын алмастыру үшін құрылды. Егер жаңа әскер Бағдадтан Каспий теңізіне және Баку арқылы Тифлиске дейінгі парсы жолынан өтіп кетсе, онда жолды ашық ұстау мүмкін емес болуы мүмкін, сондықтан ерлер мен ақылды адамдар ізделді. Франциядағы әртүрлі ұлттық және Доминион контингенттерінен квота бойынша шамамен 100 офицер мен 250 NCO алынды, олардың көпшілігі австралиялықтардан келді. Бірінші Австралия императорлық күшінен (АИФ) және Канада корпусынан 12-ден 20 офицер мен әрқайсысы жиырмаға жуық офицерлер, Жаңа Зеландия экспедициялық күшінен (NZEF) он екі офицер мен онға жуық офицерлер және бірнеше Оңтүстік Африкадан сұралды. Канадалықтар 1918 жылдың 13 қаңтарына дейін Лондонға 15 офицер мен 26 офицерді жіберді. "Хуш-Хуш партиясы" 29 қаңтарда Таяу Шығысқа аттанғанға дейін Соғыс кеңсесі ер адамдарды Лондон мұнарасында жасырын ұстады, олардың қайда бара жатқанын білмеді. Он бір ресейлік және бір ирандық партиямен бірге болды және Мысырда Мысыр экспедициялық күшінен жиырма офицер мен қырық NCO қосылды, топ Басраға 4 наурызда келді. 28 наурызға қарай Тигр өзенінен Бағдадқа көтеріліп, жаттығуды бастады.

Данстервилл миссиясы

Дунстерфорс командашысы генерал-майор Лайонел Дунстервилл Бағдадқа Үндістаннан келіп, 18 қаңтарда өзінің штабымен және Үндістан мен Месопотамиядан алынған офицерлер мен NCO квотасымен бірге Транскавказ үкіметіндегі британдық өкіл ретінде Тифлиске бару туралы бұйрықпен келді. МЭФ 1917 жылдың наурызынан бастап Бағдадты басып алды және 1917 жылдың қарашасында Мод қайтыс болғаннан кейін МЭФ-ті қабылдаған Маршалл орыс әскері бос қалдырған парсы жолының бөлігін күзету үшін топтарды жіберді. Маршалл Дунстерфорске күмәнмен қарады, оны Соғыс кабинеті ойдағыдай қауіпке қарсы ойлап тапқан "ақылсыз кәсіпорын" деп атады, бұл Месопотамиядағы негізгі науқанға кедергі келтірмек. Бағдадқа келген Дунстервилл аймақтағы тұрақсыз жағдайларға байланысты Тифлистегі британдық өкілдермен жедел кеңесу керек деп шешті. 27 қаңтарда Дунстервилл 11 офицер, 4 офицер, 4 офицер, 2 клерк және 41 жүргізушімен Форд автомобильдері мен фургондармен жолды күзетіп тұрған МЭФ-тің алдыңғы топтары арқылы жолға шықты. Ресей армиясының құлдырауы Османлыларды Каспий теңізіне қарай алға жылжуға итермеледі, онда немістер мен Османлылар Бакуді басып алуға ниетті болды. Ішкі келіспеушіліктер олардың ілгерілеуін өте баяулады және сәуірден кейін оңтүстікте армяндар, ассириялықтар және кейбір орыс әскерлері парсы жолынан шамамен Иранның солтүстік батысындағы Урмия маңындағы ілгерілеуді тоқтатуға қол жеткізді. Иран саяси тұрақсыздыққа ұшырап, Орталық державалардың агенттері Үндістандағы британдық проблемаларды күшейтуге тырысты; Дунстерфорс Ирандағы "кордронның" кеңейтілуі ретінде, тәртіпсіздіктің Үндістанға таралуын болдырмау үшін жасалды. Британдық теміржолдың Месопотамиядағы теміржолдан Каспий жағалауына дейін барады және моторлы бағана Пай Тактағы (сонымен қатар Пай Так) соңғы британдық заставадан өтіп, одан кейін Керманшах арқылы, Хамаданнан, содан кейін Казвин арқылы, Эльбурз тауларына, 2255,52 м Булах асуынан және Гилан провинциясының джунглилік жазық жерлеріне, Кучик хан бастаған Гиланның джунглилік қозғалысының (Джангали) орынына (1880 2 желтоқсан 1921). Каспий жағалауындағы Решт пен Бандар-э-Анзали айналасында неміс және австриялық агенттер Жангалиге ықпал ету шараларын құрды. Дунстервиллдің айтуынша, солтүстік Ирандағы бас генерал Николай Баратовтың басшылығымен мыңдаған ресейлік әскерге еркін өту рұқсат етілді. Большевиктердің жағалаудағы кемелерін ұстап тұру үшін кеме ұрлауды ойлағаннан кейін, Дунстервилл жергілікті пікірді алаңдату қаупіне бармай, Еуропадан келген топпен кездесуге және Иранда келісім жасауға ниеттенді. Тифлиске жетудің басқа мүмкіндігін күтіп. 20 ақпанда партия жергілікті биліктен қашып, Хамаданға оралды, онда Бағдадпен байланыс орнату үшін МЭФ және Ресей әскерінің сымсыз станцияларын пайдалануға мүмкіндік алды. Баратовтың басшылығымен бұрынғы ресейліктерді қызметте қалуға итермелеудің мүмкіндігі аз екендігі және тек полковник Лазар Бичераков пен оның кейбір казактары ғана қызметте қалуға дайын екендігі айқын болды. 11 ақпанда Бичераков Бағдадқа ұшып барып, Маршаллға казактардың кетер алдында ресейліктердің арткы қорғаны ретінде әрекет етуге дайын екенін және Тифлис бастамасы сәтсіздікке ұшырағанын айтты. Маршалл Мосулдағы парсы жолын қорғау үшін алға жылжуды қалады, бірақ Палестинадағы және Хамадандағы операцияларды артық көреді. Дунстервилл Иран жұртшылығы британдық қорғанысты құптайтынын және Хамаданда күтіп, қайталап көруін өтінді. Иран халқының қолдауына ие болу үшін Дунстервилл ішінара құрғақшылықтан, ішінара Ресей мен Осман әскерлерінің Иранның солтүстік-батысындағы әскери операцияларынан туындаған ашаршылықты жеңілдетуге тырысты. Дунстервилл миссиясының ақшасы мол болды және жолдарды жөндеу үшін жергілікті жұмысшыларды жалдады. Дунстервиллдің айла-шарғысы арқылы жергілікті астық саудагерлері, көбінесе Демократиялық партияның жақтастары және немістердің ақысын төлеп, жинақтауды тоқтатты, бұл өте танымал болды. Демократтар ағылшындықтар бидайға у құйған деп айыптап, Хамадандағы ағылшындарға қарсы атқылады, бірақ аштық кезінде ағылшындықтарға қолдау көбейді. Дунстервилл миссиясы сондай-ақ миссияға қатысты барлық телеграммалар мен хаттарды көрген барлау ұйымын құруға қабілетті болды. Бичераков казактары жасағы Керманшахтан Казвинге көшіп, жангалилердің Тегеран жолын пайдалануына кедергі келтіргеннен кейін, миссия жергілікті тәртіп пен қауіпсіздік міндетт...

Данстерфорс

Дунстерфорс топтары Зенжан арқылы жолға шықты, олардың бағыты Дунстерфорстың төртінші тобы келгеннен кейін ғана жолға шыққанға дейін құпия болды. Зенжанға жіберілген топ келгеннен кейін көп ұзамай оны Тәбризден Мианеге басқа кемемен жіберді, ал Бижар тобы 1842 жылы британдық барлау қызметі соңғы рет хабарлаған жолды пайдаланып, 18 маусымда келді. Османдықтардың Бакудан солтүстікке қарай алға жылжуына шамамен 11000 армяндық және большевиктік әскер қарсы шықты. Дунстервилл ресейлік большевиктер үкіметінің британдықтардың араласуына жол бермеуіне қарамастан, барлауды ұсынды. 12 маусымда Бичераков казактары Казвиннен алға шығып, Манжил көпірінде Жангайды жеңіп, бірнеше күннен кейін Бандар-э-Анзалиге жетті. Бичераков Бакуге кемемен барып, өзін большевик деп танытты, Кавказда Қызыл Армияның қолбасшысы болып тағайындалды, содан кейін Бандар-э-Анзалиге оралды. Маусым айында генерал Уилфрид Мальсонның қол астындағы Үндістан армиясының күштері, Машхадтағы Бандар-э-Анзалидің шығысында Неміс және Осман империясының Транскаспий (қазіргі Түрікменстан) жеріне басып кіруіне қарсы тұру үшін база құрды. Дунстервилл Бакудегі Армян ұлттық кеңесімен байланыста болды және Месопотамиядағы Маршаллға жаяу әскер мен артиллерияны жіберуге шақырды, бірақ Маршалл бас тартты және маусым айында тек 1000 жаяу әскерді, әрқайсысы 1/4 Гэмпшир мен 1/2 Гуркханың екі ротасын, 21-ші батареяның екі тау пулеметін және 500 Форд фургонында керек-жарақты жіберді. әскерлер Рештке дейінгі жолды күзетуді қолға алды. Соғыс басқармасы мен Соғыс кабинеті Маршалдың шешімін күмәнге ұшыратып, Дунстервиллден Каспий теңізін бақылау және мұнай кен орындарын жою үшін не қажет екенін сұрады. Дунстервилл алға басу саясатын ұсынды, бірақ мұнайды саботажға емес, өйткені бұл ол османдықтарға қарсы жинауға тырысқан халықтың мүдделеріне қарсы еді. Маршалл содан кейін 13-ші (Батыс) дивизиясының 39-шы жаяу әскер бригадасын және артиллерияны жергілікті қамтамасыз етуді ұсынды. (Бригада 1 шілдеде бөлінді және 10 шілдеден 19 тамызға дейін кезең-кезеңмен жолға шықты, бригада штабы бес күннен кейін келді.) Дунстерфорс оқу мен басшылықпен бірге Баку мұнай кен орындарын басып алып, нефтіні және жергілікті мақта өнімін неміс пен османдықтарға беруден бас тартты. Дунстерфорс батыста Осман империясына қарсы әрекет етіп, Батумнан Тифлис, Баку және Красноводскке (Каспий теңізінің қарама-қарсы жағында) Ауғанстанға дейінгі сызықты ұстауға тиіс болды. Бичераков пен казактар Бакуға кетті және Бандар-э-Анзалиде британдық әскерлер алмасты, өйткені Дунстервилл Бакудан жергілікті фракциялардың жаңалықтарын және британдықтардың қатысуы туралы көзқарастарының өзгеруін күтті. Дунстервилл мен Бакудегі британдық консул Бандар-э-Анзалидегі большевиктерді татуластыруды қаласа да, Соғыс кабинеті оларды басуды қалады, бірақ байланыс қиын болды, большевиктер порттағы хабар таратушыны басқарады. 25 шілдеде 2500 жангалилер Решттегі 300 әскерден тұратын британдық гарнизонға шабуыл жасап, кері қайтарылды. Он күннен кейін Данстервилл большевиктердің қатысы бар екендігіне дәлел жинады, Бандар-э-Анзалидегі комитетті тұтқындады, сымсыз радионы тартып алды және австралиялық сигнализаторларды орнатты. Бакуде жағдай Осман империясының мұнай кен орындарына басып кіруі басталғанда өзгерді. Бичераков пен казактар төрт танк Dunsterforce көмегімен алға жылжуды тоқтатуға тырысты, бірақ жергілікті әскерлер қашып кетті. Сондай-ақ 25 шілдеде Бичераков және бірнеше британдық офицерлер төрт Дунстерфорс бронеавтомобильдерімен Бакуде тағы бір төңкеріс жасады. Орталық Каспий диктатурасы орнатылды, Бичераков британдықтардан көмек сұрап, алғашқы әскерлерді алу үшін Бандар-э-Анзалиге кеме жіберді. Дунстервилл өзінің барлау офицері, подполковник С. Б. Стоуксты және Бакуге барлық 44 әскерді жіберді, ол сұрап алған бригада мен артиллерияның жолға шығатынын хабарлады.

Урмия дағдарысы

1918 жылы Үрмиені жергілікті мұсылман қарсыластары қоршауға алған Үрмия ауылдарының 25 000 жергілікті христиан (несториан) ассириялықтары қорғады, ол 1915 жылы мамыр айында орыс әскері Үрмияға жеткенге дейін болды. Ван көлінің оңтүстігіндегі Хаккиари тауларынан келген тағы 35 000 ассириялық 1915 жылы Осман империясына соғыс жариялады, содан кейін орыстарға қарай шегініп кетті, өйткені олар бұзып шыға алмады. Бұл босқындар Урмияның солтүстігіндегі Салмас қаласында қоныстанды және жергілікті халыққа шабуыл жасады, олар оларды елюс деп атай бастады. Орыс әскерлері құлағаннан кейін Осман империясы Ван көлі айналасынан тағы 20 000 армянды қуып шығады, олар бұрынғы қашқындарға қосылды. Патшалық офицерлері Сальмас қаласын қорғаған екі топты маусымға дейін қайта ұйымдастырды, содан кейін олар Урмиядағы топқа шегінді. Тифлистен британдық офицер ұйым мен көмек ұсынумен жіберілді, бірақ уәделер орындалмады, бұл британдық беделді төмендетті. Жергілікті мұғалім генерал болған Ага Петросқа үш фракцияны біріктіріп, он төрт Осман шабуылдарын теріске шығаруға мүмкіндік берді. 8 шілдеде, Дунстерфорс Бакуға жолға шықпай тұрып, лейтенант К. М. Пеннингтон 5 Осман дивизиясы мен 6 Осман дивизиясы қоршап алған Урмиядағы елюстерге ұшты. Дунстервилл ақша, пулеметтер мен оқ-дәрілерді Бижардан солтүстікке жіберуге ұсынды, егер Петрос күштерді Осман қоршау сызықтары арқылы Урмия көлінің айналасына жіберсе, колоннаны қарсы алып, оны соңынан ертіп кетеді. Колонна Бижардан 19 шілдеде майор Дж. С. Мордың қолбасшылығымен 45 000 фунт стерлинг Иран күміс динарында, он екі Льюис пішіні мен 100 000 оқ-дәрімен бірге капитан Стэнли Савидж, бес Данстерфорс офицері және он бес NCO ертіп жүрді. Британдықтар 23 шілдеде Саин-Каладағы кездесуге жетті, бірақ оларды қарсы алушылар жоқ еді. Бір-екі күннен кейін Бриджес аттар үшін астық бітіп қалғанша қайтып келуге шешім қабылдады. Савидж пен Данстерфорс партиясы, колонна Такан-Тепеге қайтқаннан кейін, жалғыз өзі жүруге рұқсат алды, онда оның партиясы мен конвойына ат әскерінің эскадрильясымен бірге қалуға рұқсат берілді. Савиге ассириялықтар әлі де оларға жетуі мүмкін деп есептеді және сол арада олар қажет болса, Үрмияға жету үшін жергілікті күштерді көтереді. Жауынгерлерді қабылдау басталды және 1 тамызда Урмия көлінің оңтүстігіндегі шайқас туралы хабар келді, бұл Савиге ассириялықтардың қашып кету әрекеті деп қабылдады және партия келесі күні солтүстікке қарай жылды. Ага Петрос пен ассириялықтар 3 тамызда келді және келесі күні Урмияға қарай шеру басталды; Сан-Калаға жақын жерде күн батқанда Петрос жол бойында ассириялық әйелдерді көріп, қорқып қалды. Османдықтар оның жоқтығында Урмияны басып алды және 80 000 тұрғыны қашып кетті. 5 тамызда британдықтар Үрмиядан келген жолда көптеген адамдарды көрді, олар алыс жағы бірнеше шақырым артта екенін айтты, американдық миссионер доктор В. А. Шеддтің командалық жасағы босқындарды жергілікті күрдтер мен ирандықтардың шабуылдарынан қорғауға тырысты. Дунстерфорс тобы арткы қатарға қосылды, ал ат әскері негізгі корпусты қорғады. Петростың уәде еткен жүз адамы 6 тамызда таңертең арткы бөлім қозғалғанда өз отбасыларын іздеуге кеткен болатын. Савидж тобы (екі офицер мен алты офицер) жолдың арғы жағында босқындар колоннасын тапты, Шедд ханым жарақаттанған босқындарды әрі қарай жүруге шақырды, ал Доктор мен 24 қарулы адам қырқада келесі шабуылды күтті. Савидж босқындарды күзетуді өз мойнына алып, жергілікті ат үстіндегі тәртіпсіздер тонаған ауылға қарай бет алды. Савиге мен оның аз күштері аттыларды ауылдан қуып шығып, оларды келесі күнге дейін ұстап, кейін кері шегінді. Ассириялықтардың ауылдарды бұрын да тонағанын, аман қалғандардың Үрмиядан қашып кетіп, оларға қарсы кек алуын көрген соң, олар да аяусыз болды. Келесі күні таң атқаннан кейін 150 ат жол бойымен алға жылжи бастады, ал қалғандары екі жақтан өтіп кетті. Савидж және оның тобы ауылдың артындағы жотаға асығып барып, кейбір босқындармен арткы күзет іс-қимылын бастады, ал қалғандары қашып кетті. Көптеген жақсы қаруланған ассириялықтар бағананың басына қарай жылжып, ең жақсы аттарды тартып алып, әйелдер мен балаларды қарақшыларға қалдырды; Урмияны қорғауда шайқасқаннан кейін, Петрос оларды британдықтардың қорғауында болғаннан кейін бақылаудан айырылды. Бірінші күні Савиге мен жергілікті басшы бірнеше ассириялықтарды (пистолетпен) қуғыншыларды айыптау үшін алды, өйткені гусарларға қолдау сұраған ха�...

Үрмия бригадасы

Бижарда подполковник Маккарти Аға Петросқа ассириялықтардан Урмияны қайтарып алу үшін күш жинауға тырысты, бірақ ең жақсы адамдар кері шегінуді бастап, тоқтамайтынын анықтады. Маккарти Хамаданға оралды, қажет болса, оларды автоматпен тоқтатуға дайын болды және ең жақсы адамдары 1/4-Хэмпширдің взводымен штыкпен бауыздалды. "Жаңадан шақырылғандар" Абшинейде құрылды, 2000 атлы және 3000 жаяу әскерден тұратын Урмия бригадасына (майор Г. С. Хендерсон) кірді, олар шағын Данстерфорс жасағы арқылы оқытылды және командаланды. Қалған ассириялықтар Бағдадқа жақын Бакубадағы босқындар лагеріне жіберілді және Дунстерфорс қызметкерлері ассириялықтардың Бағдадқа кіруіне және жергілікті ирандықтарды тонауына жол бермеуге тырысты. Дунстерфорс офицерлері мен NCO-лар "құс үстінде жаттығу жасап жатқан жас қойшы иттер" сияқты оқу әдістерін қолдана отырып, адалдық танытпады, бірақ екі жаңа батальон Осман империясының парсы жолына қарай алға жылжу қаупіне қарсы тұру үшін жіберілген кезде аз жетістіктерге жетті; үшінші батальон қазан айында Бижарға көшті. (Соңында Урмия бригадасы Месопотамияға оралып, Урмияны қайтаруға дайындалды, өйткені соғыс бітісімен бұл әрекетті қажетсіз етті және бригада таратылды)

Тәбриз

Бакудегі Османдықтардың негізгі күш-жігеріне оңтүстік флангтағы операциялар көмектесті, онда 9-армия Тәбризді басып алу үшін алты дивизиямен Иранға шабуыл жасады. 1918 жылдың маусым айының соңында екі дивизияны кері қайтаруға тура келді, бірақ 12-ші дивизия оңтүстікке қарай шабуыл жасап, 18 маусымда Дилманды басып алды; 27 шілдеде дивизия Урмияға жетті. Тамыз айының соңында өрлеу Үрмия көлінен әрі қарай солтүстікке қарай өтті, тағы екі Осман дивизиясы Ереваннан өтіп, Нахчиванға қарай тікелей жүріп кетті, ол 19 шілдеде қолға түсті. 11-ші дивизия темір жол бойында алға басып, 23 тамызда Тәбризді басып алды, содан кейін 5 қыркүйекте шамамен 2000 адамнан тұратын күш алға басып, Мианеден тыс Дунстерфорстің заставаларын кері қайтарып, қаланы басып алды, содан кейін Казвинге жақын парсы жолына қарай жылжыды. 39-шы жаяу әскер бригадасының элементтері тамыз айында Бакудегі Данстерфорстан Бижарға ауыстырылды, олар Свитт колоннасына (лейтенант-полковник Э. Х. Свит) ұйымдастырылды және 14 қыркүйекте Хамаданнан Зенжанға австралиялық сымсыз командамен бірге жолға шықты. Британдық күшейтулер 9-армияның одан әрі алға жылжуына жол бермеді және қыркүйекте Османдықтар Иранның солтүстігінде Каспий теңізіндегі Астарадан Бакудің оңтүстігінде Иранның Мианеге дейін Тәбриздің оңтүстік-шығысына дейін, одан Курдистанның Сулейманиге дейін.

Талдау

Орталық Каспий диктатурасы 15 қыркүйекте Осман Әзербайжан әскерлері Бакуді басып алғаннан кейін құлады. 1937 жылы RAF ресми тарихшысы Х. А. Джонс Дунстерфорстің Тифлиске жетуі немесе Батум, Тифлис және Баку арасындағы сызықты ұстауға арналған кавказдық әскери күш құруы мүмкін емес екенін, бірақ бау-шаға дақылдары мен Баку мұнайы немістерге берілмеді деп жазды. Османдықтар мұнай кен орындарын қыркүйекте басып алды, бірақ бірнеше аптаға ғана. 30 қазанда Осман империясымен жасалған қарулы келісім бойынша олар Бакуді тастап, одақтастарға қайтадан басып алуға мүмкіндік берді. Дунстерфорстың күш-қуаты туралы ашылған аңыздар Күрдістанда Осман әскерлерін байлап, Месопотамиядағы британдық флангты қорғады. Сол жылы Австралияның ресми тарихшысы Чарльз Бин Дунстерфорс таратылғаннан кейін офицерлерге бұрынғы бөлімшелеріне оралуға, үнді батальондарына қосылуға немесе Норперфорспен бірге қалуға рұқсат етілгенін жазды. Дунстервилл миссиясы өзінің бастапқы мақсатында сәтсіз аяқталды, бірақ Орталық державалардың Иранға кіруіне кедергі жасады. Гиланның (Джангали) Джунгли қозғалысына кедергі жасау Бичераковтың қолынан келді, бірақ бұл Дунстервиллдің өзімен орнаған қарым-қатынасы болмаса, орын алмас еді. Дунстерфорстың операциялары британдықтарға үлкен жергілікті бедел берді, өйткені Дунстервилл миссиясының қалған бөлігі ашаршылыққа қарсы көмек пен жабдықтауды ұйымдастырды, бұл үшін жергілікті білім аз болды, бірақ күш бейімделіп, Саин-Кала мен Бакудағы шайқаста өзінің әскери сапасын көрсетті. 1987 жылы совет архившісі Василий Митрохин "Данстерфорс" әскери күштерінің басты мақсаты - Британдық Үндістанды қорғау деген маңайда Кавказда өздерін нығайту екенін жазды. Бұл күштер контрреволюциялық күштермен бірлесіп, Баку кеңесін құлатып, Кавказ мен Каспий теңізі аймағын бақылауға алады. Митрохин генерал Данстервиллдің операцияны төлеу үшін "алтын мен күміске толы қырық Ford Model T фургоны" бар екенін мәлімдеді.

Шығындар

"Данстерфорс" тобының бір канадалық мүшесі жараланды. 1918 жылы Осман әскері Иранда 500 адамнан қаза тауып, 1000 адам жараланды, ал Армения мен Әзірбайжанда 1500 адамнан қаза тауып, 3000 адам жараланды.

Кейінгі операциялар

Салоника маңындағы Добро Поле шайқасында (15-18 қыркүйек) және Мегиддо шайқасында (19-25 қыркүйек) британдықтардың жеңісінен кейін Кавказдағы армия Осман күшейткіштерінің жалғыз көзі болды және ол барған сайын көп дивизиялардан бас тартуға мәжбүр болды, бұл ақырында театрдағы шабуылдық операцияларды аяқтады. Тыныққаннан кейін Осман әскері Кавказда 15-дивизиямен бірге Каспий жағалауымен Дербентке қарай солтүстікке қарай алға жылды, бірақ 7 қазанда большевиктер флотының теңіз атысымен қолдалған әскерлер тосқауылға алды. Османдықтар 20-26 қазанда қайтадан шабуыл жасады және 15-дивизия 28 қазанда Петровскке жетті. Бірнеше шабуылдан кейін қала 8 қарашада соғыстың соңғы Осман шабуыл операциясы кезінде құлады және Осман империясының Кавказ тауларына аттануының солтүстік шегін белгіледі. 17 қыркүйекте Дунстер-Форс таратылды және Солтүстік Персия күштері (генерал-майор В. М. Томсон) сол аймақтағы әскерлердің командалығын қабылдады. Дунстерфорс офицерлеріне өз полктарына оралуға, үнді батальондарына қосылуға немесе Норперфорста қалуға рұқсат етілді. Маршаллға 2 қазанда Соғыс кеңсесі Осман империясының қарулы күштердің келісімін күтіп тұрғанын және ол Сириядағы британдықтарға Алеппоға қарай ілгерілеуге көмектесу үшін Тигр өзенінен мүмкіндігінше көп жерді алу керектігін айтты. Маршалл Тигр өзенінен жоғары қарай ілгерілеуді жоспарлады, көліктердің көпшілігі Иранда болғанына қарамастан, Алеппоға ілгерілеуді сөзсіз етеді. Оттамалықтардың қарулы келісім туралы өтінішімен 24 қазанда әскерлер кері шегінуді бастады, бірақ Тигр тобы (Дикл Грубу) 29 қазанда Шарқат шайқасында (23-30 қазан) қоршауға алынып, берілуге мәжбүр болды. Ұшатын колонна Мосулдың оңтүстігіне қарай жылжыды, бірақ 1 қарашада Османдық делегациямен кездесті. Солтүстік Персия әскері мен Бичераков казактары 17 қарашада Бакуге қайта кірді. 1921 жылы большевиктер Орталық Азиядағы жауларын жеңді, бірақ басмашыларды бірнеше жыл бойы жергілікті операциялармен күресті. Британдық интервенция британдықтардың, француздардың, американдықтардың және жапондықтардың әскери базалар мен порттардағы одақтас әскери материалдардың Орталық державалардың қолына түсуіне жол бермеу үшін жасаған кең ауқымды әрекеттің бөлігі болды. Бастапқыда одақтастар большевиктер режимінен жігер алды, бірақ 1918 жылдың жазында одақтастар большевиктердің ішкі жауларымен интригалар жасай бастады, бұл ондаған жылдар бойы КСРО-мен қарым-қатынасты бұзды.