Кіріспе

Британдық фельдмаршал (1861–1936)

Эдмунд Генри Хайнман Алленби, 1-ші виконт Алленби, (23 сәуір 1861 – 14 мамыр 1936) – британдық армияның жоғары шенді офицері және Империя губернаторы. Ол Екінші Бур соғысында және Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясына қарсы Синай және Палестина науқанында Палестинаны жаулап алу кезінде Ұлыбритания империясының Мысыр экспедициялық корпусын (МЭК) басқарды. Британдықтар 1917 жылдың қазан және желтоқсан айлары аралығында Бер-Шеба, Яффа және Иерусалимді жаулап алды. Оның әскерлері 1918 жылдың жазында Иордан аңғарын басып алды, содан кейін Солтүстік Палестинаны жаулап, Мегиддо шайқасында Османдық Йылдырым армия тобының Сегізінші армиясын жеңіп, Төртінші және Жетінші армияларды Дамаскқа қарай шегінуге мәжбүр етті. Содан кейін МЭК-тің Шөлдегі атты корпусы Дамаскіні басып алып, Солтүстік Сирияға ілгеріледі. Осы іс-қимыл барысында ол Т.Э. Лоуренсқа ("Арабияның Лоуренсі") басшылық етті, оның Фейсалдың араб шерифтерімен бірлескен науқаны МЭК-тің Осман империясының аумағын жаулап алуына көмектесті және 1918 жылдың 30 қазанында аяқталған Мудрос келісіміне бес күн бұрын Алеппо шайқасына қатысты. Ол 1919 жылдан 1925 жылға дейін Мысырдағы Жоғары комиссар қызметін атқарды, бұл кезеңде ол Мысырды тиімді басқарды.

Ерте өмір

Алленби 1861 жылы Хайнман Алленби мен Кэтрин Энн Алленбидің (қыз есімі Кейн) ұлы болып дүниеге келді және Хейлибери колледжінде білім алды. Оның әкесі Норфолк округінде 2000 акр жерге ие болды, сондай-ақ Феликсстоуда, сол кезде балықшылар ауылы болған, Феликсстоу үйінде тұрды. Бұл үй 1878 жылы Хайнман Алленби қайтыс болғанға дейін жазғы үй ретінде пайдаланылды, содан кейін отбасы мұнда тұрақты қоныстанды. Алленбидің әскери қызметке деген ұмтылысы болған жоқ, ол Үндістанның әкімшілік қызметіне түсуге тырысты, бірақ емтиханды өтпеді. 1880 жылы Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжіне емтихан беріп, 1882 жылдың 10 мамырында 6-шы (Иннискиллинг) драгун полкіне лейтенант болып кірді. Ол сол жылы Оңтүстік Африкадағы полкіне қосылып, 1884–85 жылдарғы Бечуана экспедициясына қатысты. Кантерберидегі кавалериялық депода қызметтен кейін, 1888 жылдың 10 қаңтарында капитан болып тағайындалды, сосын Оңтүстік Африкаға қайта оралды. Алленби 1890 жылы Ұлыбританияға оралды және Камберлидегі штаб колледжіне түсу емтиханына қатысып, бірақ өтпеді. Еңбек етіп, келесі жылы тағы да емтихан беріп, сәтті тапсырды. 7-ші гусарлар полкінің капитаны Дуглас Хейг та сол жылы штаб колледжіне түсті, осылайша екеуінің арасындағы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасқан бәсекелестік басталды. Алленби әріптес офицерлер арасында көбірек танымал болды, тіпті Хейгке қарағанда жақсы атқа мінуші болса да, драгхаундтардың басшысы болып тағайындалды; Алленбидің полоға деген құштарлығы осы кезде қалыптасқан еді. Олардың замандасы Джеймс Эдмондс кейінірек штаб колледжінің қызметкерлері Алленбиді жай және ақымақ санағандарын, бірақ ол Фермерлер кешінде сөйлеген сөзіне таң қалғандарын айтты, шындығында бұл сөзді Эдмондс пен басқа біреу жазған болатын. Ол 1897 жылдың 19 мамырында майор болып тағайындалды және 1898 жылдың наурыз айында Ирландиядағы 3-ші кавалерия бригадасына бригада майоры болып тағайындалды.

Екінші Бура соғысы

1899 жылы қазанда Екінші Бур соғысы басталғаннан кейін Алленби өз полкіне қайта оралды, ал «Иннискиллингтер» Куинстаунда кемеге мініп, сол жылдың соңында Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласына жетті. Ол 1900 жылғы 11 қаңтарда Колесберг, 1900 жылғы 15 ақпанда Клип-Дрифт және 1900 жылғы 16 ақпанда Дронфилд Ридж шайқастарына қатысты. Алленби, қазір майор, Блумфонтейннің жанында орналасқан Австралия жеңіл атты әскерінің қасындағы Жаңа Оңтүстік Уэльс лансерлерінің эскадрильясына қолбасшылық етуге тағайындалды. Адамдар да, жылқылар да үздірімсіз жауған жаңбырдан зардап шекті, ал ішек ауруына шалдыққандарды күн сайын алып кететін. Алленби көп ұзамай қатаң тәртіпті адам ретінде танылды, А. Б. Патерсонның айтуынша, тіпті офицерлер клубына комендант сағаты да белгілеген. Алленби 1900 жылғы 10 мамырда Занд өзеніндегі, 1900 жылғы 3 маусымда Калхеввал өткеліндегі, 1900 жылғы 12 қыркүйекте Барбертондағы және 1900 жылғы 16 қазанда Твердендегі шайқастарға қатысты, онда Бур генералы Ян Смұтс жеңіліске ұшырады. 1901 жылғы 1 қаңтарда жергілікті подполковник, ал 1901 жылғы 29 сәуірде жергілікті полковник болып тағайындалды. 1902 жылғы 23 маусымдағы хабарламасында соғыстың соңғы кезеңіндегі бас қолбасшы лорд Китченер оны «халыққа танымал және қабілетті кавалерия бригадасы» деп сипаттады. Соғыс кезінде көрсеткен қызметі үшін ол 1902 жылғы 26 маусымда жарияланған Оңтүстік Африка құрметті тізімінде Бат орденінің серігі (CB) болып тағайындалды және 1902 жылғы 24 қазанда Букингем сарайында өткен салтанатты шарада король Эдуард VII-ден CB орденін алды.

Соғыс аралығында

Алленби 1902 жылы Ұлыбританияға оралып, 1902 жылғы 2 тамызда подполковник шенімен және 1902 жылғы 22 тамыздан бастап полковник шенімен Колчестердегі 5-ші Корольдік ирландтық лансерлердің командирі болды. 1905 жылғы 19 қазанда ол полковник және бригадир генерал шеніне көтерілді. 1906 жылы ол 4-ші атқыштар бригадасына қолбасшылық етті. 1909 жылғы 10 қыркүйекте ол генерал-майор шеніне тағы көтерілді және 1910 жылы кең ат әскері тәжірибесінің арқасында кавалерияның бас инспекторы болып тағайындалды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Алленби бастапқыда Батыс майданында қызмет етті. 1914 жылдың тамызында соғыс басталғанда, фельдмаршал сэр Джон Френчтің басшылығымен британдық экспедициялық корпусы (БЭК) Францияға жіберілді. Ол төрт жаяу әскер дивизиясынан және бір атты әскер дивизиясынан тұрады, соңғысына Алленби қолбасшылық етті. Атты әскер дивизиясы алғаш рет Монс шайқасынан кейін неміс армиясының Францияға басып кіруіне қарсы, шатасқан жағдайларда кері шегінуді қамтамасыз ету кезінде әрекетке кірді. Алленбидің бір бағыныштысы сол кезде: "Ол өзінің жоспарларын ешқандай түсініктілікпен сөзбен түсіндіре алмайды", - деді. Бас штаб офицері Хьюберт Гофтың атты бригадасы тиіс болған жерден шақырымдар қашықтықта болуының себебін сұрағанда, оған былай деп жауап берді: "Ол маған 'Бульден мүмкіндігінше алысқа шығып жатырмын' деді. Бұл өте жаман оқиға болды, және ол сол кезде Алленбиге ашық қарсылық көрсетіп тұрды". Дивизия Алленбидің басшылығымен, І Іпр шайқасында қолда бар азын-малын пайдаланып, өзін ерекше көзге түсірді.

Батыс майдан

Алленби 1914 жылғы 10 қазанда уақытша генерал-лейтенант болып тағайындалды. BEF екі армияға дейін кеңейтілген кезде, ол кавалерия корпусының қолбасшысы болып марапатталды. 1915 жылғы 6 мамырда Алленби ерікті түрде кавалерия корпусын тастап, сол сәтте Екінші Ипр шайқасында қызу шайқас жүріп жатқан V корпустың басшылығын қабылдады. Корпустың басшылығы Алленбидің шаршаңқы мінезін одан да нашарлатты, себебі штаб қағазындағы бөлінген инфинитивтен бастап, Алленби өз әскерлеріне киюге бұйырған қалайы шлемсіз даладағы мәйіттерді табуға дейін, Алленбиді ашуға ұшыратты. 1915 жылдың қазан айында Алленби британдық Үшінші армияны басқаруға тағайындалды және 1916 жылғы 1 қаңтарда генерал-лейтенант (толық атағы) болды. 1916 жылдың орта шенінде ол Сомма шайқасының басталуын қолдаған армия командирі болды, Гоммекур қалқасындағы бекініске жасалған сәтсіз шабуылға жауапты болды, ол операциядағы оның бағынысты бөлімшелеріне ауыр шығын әкелді. 1916 жылы Арчибальд Уэвелл, Алленбидің штаб офицерлерінің бірі және оның жақтасы, Алленбидің шаршаңқы мінезі «Бұл «Бұқа» деген лақап ашулы, жалтақ, дөңгелек ойлауға бейім генерал болған деген аңызды растайды» деген пікірді айтты. Алайда, Алленбидің ашу-ызасына және ережелерді жиі жөнсіз деп көрінетін тәсілмен қолдануға деген құштарлығына қарамастан, Алленбидің штаб офицерлері тұрақтанған жағдайды бұзудың жаңа жолдарын табуға қызығушылық танытқан зиялы генералді тапты. Ф.Ф.Фуллер Алленбиді «мен ұнатып, құрметтей бастаған адам» деп атады, ол әрқашан өзінің штабынан соғысты жеңудің жаңа идеялары бар ма деп сұрайтын.

Алленбидің көптеген офицерлері ол ашудан басқа ешқандай сезімге қабілетсіз деп санайтын, бірақ ол шын мәнінде сүйікті әке және күйеу болды, ол майданда қызмет ететін жалғыз баласы Майклға қатты алаңдады. Алленби шабуыл жасамас бұрын неміс бекіністерін бір апта бойы бомбалауды қабылдамады, оның орнына шабуылды бастамас бұрын 48 сағаттық бомбалау жоспарлады. 1917 жылғы 9 сәуірде таңғы сағат 5:30-да шабуылдың басталу уақытына жақындаған кезде, Алленби өзінің бүкіл мансабы қауіпте екенін білгендіктен ерекше алаңдады. 1917 жылғы 10 сәуірде әйеліне жазған хатында Алленби: «Кеше үлкен жетістікке жеттім. Мен барлық бағытта жеңіске жеттім, көптеген жауынгерлерді өлтірдім және 7500-ден астам тұтқынға алдым. Біз, соңғы рет, қыс бойы жұмыс істеп келген нәрсені іске асырдық. Менің штабым керемет жұмыс істеді» деп жазды. 1917 жылдың көктемінде Аррас шайқасында Үшінші армияның шабуылы кезінде бірнеше апта бойы қатты шайқастар болды, ал бастапқы жетістік қайтадан қазба соғысына және 3-ші армияның қатысқан бөлімшелеріне ауыр шығынға әкелді. Алленби BEF командирі Хейгтің сенімін жоғалтты. Ол 3 маусымда генерал дәрежесіне көтерілді, бірақ 9 маусымда генерал-лейтенант сэр Джулиан Бинг оны Үшінші армияның басшысы қызметінен ауыстырды және Англияға оралды.

Ұлыбританияның стратегиясын өзгерту

Британдық соғыс кабинеті 1917 жылдың мамыр айында британдық ресурстарды Батыс майдан мен басқа майдандар арасында бөлу мәселесін талқылау кезінде екіге бөлінді, Германияға қарсы одақтастардың жеңісі әлі де күмәнді болды. Керзон мен Хэнки Британияның Таяу Шығыста жер басып алуын ұсынды. Ллойд Джордж та басқа майдандарда күш салуды қалады. Бұрынғы басшылар Палестинаны басып алған жағдайда, оның бөлініп, басқа елдерге қалуы мүмкін деп уайымдаған еді, бірақ түрік армиясының қайта-қайта жеңіліске ұшырауы және Батыс майданның тоқтап қалуы олардың пікірін өзгертті. Ллойд Джордж Мысыр экспедициялық корпусының командирі ретінде сэр Арчибальд Мюррейдің орнына "ерлікке толы" командирді тағайындауды қалады. Ян Кристиан Смуц (мамыр айының соңында) шешуші жеңіске жетуге қажетті ресурстармен уәде берілмесе, бұл қызметтен бас тартты. Кейін Алленби қайғысын өзі мен әйеліне жасырып, жұмысына толыққанды берілді, үзіліссіз ұзақ сағаттар бойы еңбек етті. Әскерлерге су жеткізу және шөл арқылы өту Таяу Шығыстағы науқанда Алленби жасаған ең үлкен қиындық және жетістік деп есептеледі. Алленби жақсы медициналық көмектің маңыздылығын да түсінді және Орта Шығыста кең таралған ауруларды – көз ауруларын және ішек жұқпаларын емдеу үшін тиісті медициналық мекемелер құрылуын талап етті. Алленби әскерлерінің құрметін тез арада жеңіп алды, ол ЕЭФ-тің алдыңғы қатардағы бөлімшелеріне жиі барып, өзінің алдыңғы командирі Мюррейден өзгеше басшылық стилін көрсетті, ол негізінен Қайырдан басшылық еткен. Алленби ЕЭФ-тің бас штабын Мысыр астанасынан Рафахқа, Газа майдан желісіне жақын жерге көшірді және ЕЭФ-тің әртүрлі күштерін үш негізгі корпусқа қайта ұйымдастырды: XX, XXI және Шөлдегі атты корпус. Ол сондай-ақ сол кезде Түрік армиясының ашық сол жақ қанатына, Арабияның ішкі аймағында әрекет еткен арабтардың жалдамалы күштерін пайдалануға келісім берді, бұл күштерді жас британдық армия офицері Т. Е. Лоуренс басқарды. Ол Лоуренстің жұмысын жеңілдету үшін ай сайын 200 000 фунт стерлинг бөлді. 1917 жылдың қазан айының басында Робертсон Алленбиден Газа-Беер-Шеба желісінен (30 миль) Яффа-Иерусалим желісіне (50 миль) жылжу үшін қосымша әскерге қажеттілігін сұрады, оны неміс күштерінің күшею қаупін бағалауда ешқандай қауіпсіздікке бармауға шақырды. Алленбидің бағалауынша, оған 13 қосымша дивизия қажет болады (Хейгтің күштері Батыс майданда қорғанысқа өткен жағдайда да мүмкін емес талап) және ол 18 түрік және 2 неміс дивизиясымен кездесуі мүмкін. Бірақ жеке хаттарда Алленби мен Робертсон Британия империясының әскерлерінің Иерусалимді басып алуға және ұстап тұруға жеткілікті екендігіне келісті. Әскерлерін қайта ұйымдастырғаннан кейін Алленби Газаның үшінші шайқасында (31 қазан – 7 қараша 1917 ж.) Берршебаға шабуыл жасап, қорғаушыларды таң қалдырды. Бір-Шебаны басып алудың алғашқы қадамы – түрік күштерін Британия Газаға шабуыл жасамақ деп ойлауға итермелеген жалған радио хабарламаларын тарату болды. Содан кейін батыл барлау офицері, полковник Ричард Майнерцхаген, түрік шебіне жақын жетіп, тұтқынға түспей құтылды. Ол соғыс кезінде ат қанды қапшықты, ішінде жалған әскери жоспарлармен бірге тастады. Бұл жоспарларда британдық күштердің Газаны басып алуға бет алғаны жалған көрсетілген. Майнерцхагенге қауіп төндіретін қосымша радио хабарламалар түрік армиясының ойын шешті: британдық армия Газаға шабуыл жасамақшы. Бірақ олар Бір-Шебаны басып алды. "Бір-Шебадағы түрік әскерлері күтпеген шабуылға ұшырады, Лондон әскерлері мен еоманридің артиллериясымен жақсы қолдау тапқандары, оларға қалпына келуге уақыт бермеді. Австралияның жеңіл атты әскерлерінің шабуылы олардың жеңілісін толықтырды" – деді Алленби. Оның күштері сол жердегі су көзін басып алып, шөл арқылы алға жылжуға мүмкіндік алды.

Осман империясының жеңілуі

Иерусалимнің құлауынан кейін тағы сұралғанда, Алленби қазіргі күштерімен Палестинаны жаулап алуды аяқтауға болатынын, бірақ Дамаск-Бейрут желісіне дейін 250 шақырымға көтерілу үшін тағы 16-18 дивизия қажет екенін, ал қазірде 8-10 дивизиясы бар еді (содан кейін Месопотамияға түріктердің байланысын кесіп тастау үшін Алеппоға дейін). 1918 жылдың басында Месопотамияда 50 000 түрік әскері 400 000-нан астам британдық әскерін ұстап тұрды, олардың жартысы жауынгер емес, ал 117 471-і британдық әскерлер еді. Сматс Алленби мен Маршаллмен (Месопотамиядағы бас қолбасшы) кеңесу үшін Мысырға жіберілді, Робертсонның үкіметпен қақтығысы соңғы кезеңге жетті, ал Версальдегі Жаңа Жоғарғы соғыс кеңесі Таяу Шығыстағы күш-жігерді арттыру жоспарларын жасады. Алленби Сматсқа Робертсонның жеке тапсырмаларын (Робертсонның кеңесшісі ретінде тағайындаған Уолтер Кирк арқылы жіберілген) айтты, оларға сәйкес, әрі қарай жылжудың қажеті жоқ. Алленби Сматспен бірге маусым айында Хайфаға, ал күзде Дамаскқа жету жоспарларын жасады, олар Месопотамиядан 3 дивизиямен күшейтілді. Алдын бару жылдамдығы жаңа теміржол салу қажеттілігімен шектелді. Бұл 6 наурыз 1918 жылы Соғыс кабинетінің мақұлдауына ие болды. Батыс майдандағы неміс көктемгі шабуылы Алленби күштерінің 1918 жылдың наурыз және сәуір айларында Амманды басып алуға сәтсіздік тануынан кейін күш-қуатын жоғалтты. Ол 1918 жылдың көктемінде шабуылды тоқтатты және 60 000 әскерді Батыс майданына жіберуге мәжбүр болды, бірақ Империялық соғыс кабинетіндегі Доминион премьер-министрлері Германияны жеңе алмаса, Таяу Шығысқа берік міндеттеме беруді талап етті. 7 қазан күні ол Мегиддо және Суффолк графтығындағы Феликсстоу виконты атанды. 1919 жылы Мысырдың арнайы жоғарғы комиссары болып тағайындалған кезде елде британдық билікке қарсы демонстрациялар болып жатты. 1914 жылдан бері әскери жағдай сақталды және Саад Загхлул сияқты бірнеше египеттік көшбасшылар Мальтаға жер аударылды. Бұл жер аударулар елде тәртіпсіздіктерге әкеліп соқты, Каир оқшауланды. Алленбидің алғашқы реакциясы келісімдік болды. Ол Колониялық кеңсеге Загхлул мен оның Вафд делегациясына Францияға баруға рұқсат беруге көндірді. Олардың мақсаты Египет мәселесін Париж бейбітшілік конференциясында ұсыну еді, бірақ олар ресми танылмады және сәтсіздікке ұшырап Мысырға оралды. 1921 жылдың басында тағы да көтерілістер мен демонстрациялар болды, олар үшін Загхлул кінәлі деп танылды. Бұл жолы Алленби Загхлул мен тағы бес көшбасшыны Сейшель аралдарына жер аударуға бұйрық берді. 16 тәртіпсіздікші өлім жазасына кесілді. Келесі жылы Алленби Лондонға барып, орындалуын талап еткен ұсыныстар жасады. Олар әскери жағдайды тоқтатуды, египеттік конституцияны әзірлеуді және Загхлулдің оралуын қамтыды. Нәтижелерге қол жеткізілді: Египетке шектеулі өзін-өзі басқару берілді, ал 1922 жылдың қазан айында конституция жобасы жарияланды, бұл 1924 жылдың қаңтарында Загхлул үкіметінің құрылуына әкелді. Келесі қарашада Мысыр мен Судандағы британдық әскерлердің қолбасшысы сэр Ли Стэк Каирде өлтірілді. Алленбидің жауабы қатал болды және египеттік үкіметтен 500 000 фунт стерлинг айыппұл төлеуді талап етті. 1925 жылдың мамыр айында Алленби отставкаға кетіп, Англияға оралды және Диль қамалының капитаны болды. Мюррей мен Алленби 1931 жылы Альдершотта Палестина науқаны туралы лекция оқуға шақырылды. Бұрын хат алмасып, Мюррей Батыс майданында (1917 жылдың күзінде) Палестинаға әскерлерді ауыстыруды тәуекелге салуға тұрарлық па деп сұрады. Алленби бұл сұрақтан қашқан, бірақ 1917 жылы және 1918 жылдың көктемінде одақтастардың соғыста жеңіске жететіні анық емес еді деп мәлімдеді. Ресей соғыстан шығып жатты, бірақ американдықтар әлі де жеткілікті күшті емес еді. Франция мен Италия әлсіреп, Германия Бельгияны немесе Эльзас-Лотарингияны берсе, бейбітшілікке келісуге көндірілуі мүмкін еді, немесе Австрия-Мажарстан Трентинодан бас тартса. Осы жағдайларда Германия Шығыс Еуропа мен Балқанды өз бақылауында қалдыруы мүмкін еді, ал Ұлыбритания үшін Германияның Үндістанға баратын жолын кесіп, Таяу Шығыстағы жерді басып алу ақылға қонымды болды. Алленбидің көзқарасы сол кездегі Соғыс кабинетінің көзқарасына сәйкес келді. 74 жасында Алленби Тайдағыдай үлкен сомандардың бар-жоғын білу үшін соңғы рет балық аулауға Патагонияға барды. 1917 жылы Мысырда қызмет еткенде, Алленби лейтенант-полковник сэр Герберт Лайтфут Эйсонмен өмір бойы достық қарым-қатынас орнатты, кейін Эйсон Алленбиді өзінің ұзақ өмірінде кездескен ең ұлы адам ретінде сипаттады.

Өлім

Ол 1936 жылғы 14 мамырда 75 жасында Лондонның Кенсингтон қаласындағы үйінде ми аневризмасының жарылуынан кенеттен қайтыс болды. Оның денесі өртеліп, күлі Вестминстер аббаттығына жерленді. Олардың жалғыз баласы, лейтенант Хорас Майкл Хайнман Алленби, МК (1898–1917), Корольдік ат артиллериясында қызмет етіп жатқанда Фландриядағы Коксижде шайқаста қаза тапты. Оның қабіртасына жазылған жазу: "Қайтыс болған ұлы, мейірімді жан үшін мен өлеңімді қалай безендірейін, ал жақын жанымның қабіріне қандай хош иіс сыйлаймын?". Бұл американдық ақын Уолт Уитменнің "Есік алдындағы қызғалдақ гүлдегенде" атты өлеңінен алынған үзінді. Алленбидің тікелей мұрагерлері болмағандықтан, оның лауазымы оның жүрегі туысы, капитан Фредерик Алленбидің ұлы, подполковник Дадли Алленбиге көшті, ол 2-ші виконт атанды.