Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Кут-эль-Амара қоршауы (7 желтоқсан 1915 – 29 сәуір 1916), сондай-ақ Куттың бірінші шайқасы деп белгілі, Бағдадтың оңтүстігіндегі Кут қаласындағы 8000 сарбаздық британдық гарнизонын Осман армиясының қоршауы болды. 1915 жылы қаланың халқы шамамен 6500 адамды құрады. 1916 жылғы 29 сәуірде гарнизонның тапсырылуынан кейін, қоршаудан аман қалғандар Алеппоға түрмеге жөнелтілді, олардың көптегені жол жүзінде қайтыс болды. Тарихшы Кристофер Кэзервуд бұл қоршауды "Бірінші дүниежүзілік соғыста Одақтың ең ауыр жеңілісі" деп атады. Он айдан кейін Бағдадтың түсуі кезінде, Батыс Үндістандан жаңадан шақырылған әскерлерден тұратын Британдық Үндістан армиясы Кутты, Бағдадты және арадағы басқа да аймақтарды бағындырды.

Кіріспе

Индия армиясының 6-шы (Пуна) дивизиясы генерал-майор Чарльз Тауншенд басшылығымен Ктесифоннан шегінуден кейін Кут қаласына қайта келді. Британ империясының күштері 1915 жылғы 3 желтоқсанда Кутқа жетті. Олар ауыр шығынға ұшырады, жалпы саны 11 мың әскер (атты әскермен қоса) ғана болды. Генерал Тауншенд Басраға қарай өзен бойымен жорық жалғастырудың орнына Кутта қалып, бекіністі ұстап тұруды жөн көрді. Ұзын өзен иілімінде орналасқан Кут, алыс Басрадан келетін жабдықтау жолдары созылғанмен, жақсы қорғаныс позициясын ұсынды.

Қоршау

Халил пашаның басқаруындағы Осман әскерлері 7 желтоқсан 1915 жылы келді. Османдықтардың Кутты қоршауға алуға жеткілікті күші бар екені анықталғаннан кейін, Тауншенд өз кавалериясына оңтүстікке қашуға бұйрық берді, оны лейтенант-полковник Жерард Личман бастап кетті. Осман әскерлерінің саны шамамен 11 000 адамды құрады және үнемі қосымша күштер келіп тұрды. Оларға құрметті, бірақ егде жастағы неміс генералы және әскери тарихшысы барон фон дер Гольц басшылық етті. Гольц Осман әскерін жақсы білді, өйткені ол 1883 жылдан 1895 жылға дейін 12 жыл бойы оны жаңғыртумен айналысқан. Желтоқсан айында үш шабуылдан кейін Гольц Кутқа қарсы қоршау бекіністерін салуға жетекшілік етті. Ол Тигр өзенін пайдаланып, Басрадан шабуылға дайындалды, өзен бойындағы қорғаныс позицияларын салған арқылы көмек күшін кесіп тастауды көздеді. Османдық XVIII корпусы, 45-ші және 51-ші дивизиялардан тұратын, Кутты қоршауға тағайындалды, ал 35-ші және 52-ші дивизиялардан тұратын XIII корпус Басрадан келген кез келген көмек күшін тоқтату үшін Тигр өзені бойына жіберілді. Бір айлық қоршаудан кейін Тауншенд оңтүстікке қарай шығып, қайтаруды қалады, бірақ оның командирі, генерал сэр Джон Никсон Осман әскерін қоршауға байлап ұстаудың маңыздылығын көрді. Никсон Лондоннан көліктер жіберуге бұйрық берді, бірақ олар келген жоқ. Соғыс министрлігі әскери басқаруды қайта ұйымдастыру процесінде болды; бұрын бұйрықтар вице-король мен Үндістан кеңсесінен келіп түскен. Алайда Тауншенд тек бір айлық азық-түлік қалғанын қате хабарлағаннан кейін, құтқару күші асыққан түрде жиналды. Тауншенд неге тек бір айлық азық-түлік бар екенін мәлімдеді, өйткені ол шындығында төрт айдан астам азық-түлігі болды (бірақ азайтылған көлемде), бірақ Тауншенд өзен көлігісіз жау территориясы арқылы қорғаныссыз қашуға тырыспайды. Никсон оны ұлының басқаруымен күшейту күштерімен бірге жіберді, бірақ желтоқсанға дейін олар Суэц каналында ғана болды. Шатасқан байланыс үлкен кешігуге себеп болды. Куттағы медициналық мекемелерге генерал-майор Патрик Хехир жетекшілік етті.

Көмек экспедициялары

Бірінші көмекші экспедиция генерал-лейтенант Эйлмер басшылығымен шамамен 19 000 сарбазды құрады және 1916 жылдың қаңтарында Әли Гарбиден өзен жолымен жоғары көтерілді.

Шейх Саад шайқасы

Кутты (Шейх Саад шайқасы) жеңілдетуге жасалған алғашқы әрекет 6 қаңтарда генерал-майор Джордж Йонгхусбанд басқаратын әскерлермен жүзеге асты. Келесі күні генерал-лейтенант Эйлмердің басқаруындағы әскерлер екі бригадасымен британдық күштерге қосылды, содан кейін Эйлмер басқаруды өз қолына алды. 7 қаңтарда Эйлмер негізгі күштерімен келді және жалпы шабуылға бұйрық берді. Йонгхусбанд сол жағалаудағы шабуылды жетектеді, ал генерал-майор Кембалл оң жағалаудағы шабуылды жетектеді. Күні бойы ауыр шайқастан кейін Кембаллдың әскерлері оң жағалаудағы Османдық бекіністерін басып алды, тұтқындарды ұстап, екі зеңбірекке қол жеткізді. Бірақ Османдықтардың сол жағалауы тұрақты болды және олар солтүстіктен қолдау маневрлерін жасады. 8 қаңтарда жағдай көп өзгермеді, ал 9 қаңтарда британдықтардың жаңадан жасаған шабуылдары Османдықтардың Шейх Саадтан шегінуіне әкелді. Келесі екі күнде Эйлмердің әскері Османдықтарды қуды, бірақ қатты жаңбыр жолдарды дерлік өтпейтін етіп қойды.

Қоршау

Қамау жалғасқан сайын қоршаудағылардың азық-түлігі таусыла бастады. Сержант Мунн былай деп хабарлады: «Ақпан айының ортасында рацион азайды. Бірінші темекі бітті, содан кейін темекіге жарамды кез келген нәрсені, өртте кептірілген жасыл жапырақтарды, шай жапырақтары мен арақ пісіру үшін қолданылатын шүберектерді, кішкентай кесектерге бөлінген имбирьді араластырып шегетінбіз. Шай бітіп, оның орнына имбирь ішетінбіз (имбирьді ұсатып, қайнаған суға салып дайындаған). Сүт пен қант бұрыннан бітіп қалған, сондай-ақ сиыр мен қой еті де, барлық консервіленген ет те таусылды, тек екі күндік шұғыл рационы ғана соңғы сәттерге сақталды». Дизентерия мен қызыл жегіз ауруы жиі кездесе бастады. 1916 жылдың наурыз айының басында Османдықтар Крупп артиллериясын қолданып, Кутты ауыр бомбалауға кірісті, бұл қаланың көп бөлігін қиратты. Осы уақытта үш неміс ұшағы Кутты бомбалады, бірақ артиллериялық бомбалаумен салыстырғанда келтірілген зиян аз болды. Сол кезде Османдықтар Тигр өзеніндегі баржадан Германиядан келген химиялық қарулар салынған металл цилиндрлерді түсіріп жатқандарын көрді. Тауншенд күнделігінде химиялық соғысты «қытай қарақшыларына лайық надандық пен қатігездік» деп атады. Османдықтар Кутты бомбалауды жалғастырып, қаланың гарнизоны мен халқы аштыққа ұшырағанда, Тауншенд 1915 жылы Тигр өзеніндегі табыстары үшін генерал-майор шенінен генерал-полковник шеніне көтеру туралы бірнеше хабарлама жіберді, бұл сұраныстар оның беделіне нұқсан келтірді.

Кейінгі еңбектер

Осы кезде Халил-паша (бүкіл аймақтың Осман басшысы) шайқасқа келді, өзімен бірге тағы 20 000 – 30 000 күш әкелді. Эйлмер экспедициясының жеңілісінен кейін, 19 қаңтарда генерал Никсонның орнына Перси Лейк бас қолбасшы болып тағайындалды. Эйлмер әскерін нығайту үшін қосымша күштер жіберілді. Ол 8 наурызда Дужайла бекінісіне қайта шабуыл жасады. Бұл шабуыл 4000 адамның өлімімен аяқталды. Генерал Эйлмер 12 наурызда қызметтен босатылып, орнына генерал Джордж Горринг келді. Сәуір айында британдық гарнизондағы аштық үнді әскерлерін өз діндерінің вегетариандық тағамдарын тастап, жылқы еті жеуге мәжбүр етті. Горрингтің көмектесу әрекеті әдетте Кут шайқасының бірінші кезеңі деп аталады. Британ империясының күштері шамамен 30 000 сарбаздан тұрды, бұл Осман күштеріне шамамен тең болды. Шайқас 5 сәуірде басталды, британдықтар тез арада Фаллахияны басып алды, бірақ ауыр шығынға ұшырады, 17 сәуірде Байт-Иса алынды. Соңғы күш 22 сәуірде Саннайятқа қарсы бағытталды. Одақтас күштері Саннайятты ала алмады және осы процесте 1200 шамасында жарақаттанды. 1916 жылдың сәуірінде Корольдік әуе корпусының 30-шы эскадрильясы тарихтағы алғашқы әуемен жабдықтау операциясын жүзеге асырды. Кутты қорғаушыларға азық-түлік пен оқ-дәрілер тасталды, бірақ "көбінесе олардың жұмсақтары Тигр өзеніне немесе түрік окоптарына түсіп жатты!" 11-29 сәуір аралығында берілген азық-түлік үш күнге ғана жетті. Барлық көмектесу әрекеттері сәтсіз аяқталды, шамамен 30 000 одақтас сарбаз қаза тапты немесе жарақат алды. Османдықтардың жоғалғандары шамамен 10 000-ға жуық болды. Османдықтар барон фон дер Гольцтің көмегінен де айырылды. Ол 1916 жылдың сәуірінде, британдықтардың 29 сәуірде капитуляциялауынан бір апта бұрын, тифтен қайтыс болды. Британдықтар ресейліктерден де көмек сұрады. Сол кезде генерал Баратов 20 000 казак әскерімен Персияда болды. Ол сұраныс бойынша 1916 жылдың сәуірінде Бағдадқа қарай жылды, бірақ капитуляция туралы хабарды естіген соң кері қайтты. Генерал Тауншенд 26-сы күні атысты тоқтату туралы келісімге келді, бірақ келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін, 147 күндік қоршаудан кейін 1916 жылдың 29 сәуірінде капитуляциялады. 13 000-ға жуық одақтас сарбаз тұтқынға алынды. Түрік жазушысы Ильбер Ортайлы "Халил-паша бағынған британдық офицерлерге джентльмендей қарады" және "жақын маңдағы британдық базалардан отын алу мүмкін болса, әскери тұтқындарды өзен қайықтарында солтүстікке алып баруды ұсынды" деді. Француз тарихшысы Марк Ферро басқаша көрініс ұсынды. Ферроның сөзінше, бағынған британдық және үнді әскерлері Бағдад қаласының айналасында ұзақ сапар жасауға мәжбүр болды, ал Осман әскерлері оларды сапар барысында қинады. Капитуляциядан кейін Османдықтар ауру және жарақат алған сарбаздарды британдықтар ұстап тұрған Осман әскерлерімен алмасуға келісті. 1500-ге жуық мүгедек тұтқын алмастырылды. Ағылшын-үнді аурулар мен жарақат алғандар Тигр өзенімен кемелер мен баржалармен ауруханаларға жеткізілді. 6-шы дивизия сарбаздары Осман тұтқынында қатты қиындықтарға тап болды. Капитуляция күні Осман әскері тұтқындарға печеньелер берді. Британдық тарихшы Рассел Брэддон, печенье жегеннен кейін, "ертесіне таңертең олар өле бастады. Аузынан көбік шығып, ішектері мен асқазандары жасыл сазға айналып, сусызданып, азап шегіп, бірінен соң бірі өліп жатты" деп жазды. Британдықтар мен үнді тұтқындарының ішегі зақымдалған печеньелерден этеритпен ауырады. Британдық тарихшы Пол Найт былай деп жазды: "Кут тұтқындарына жасалған қатысу одақтас мемлекеттердің жапондықтар ұстаған әскери тұтқындарына жасалған қатысуға ұқсас болды, бұл, әрине, қазіргі заманғы көрермендерге әлдеқайда таныс оқиға. Кут тұтқындарын өлтіру үшін мемлекеттік саясат болды ма, жоқ па, жұмыссыздық, азық-түлік тапшылығы немесе екеуі арқылы, немесе қылмыс шалаақылық, немқұрайдылық және ресми қабілетсіздіктің нәтижесінде болды ма, бұл - даулы мәселе. Бұл Кут тұтқындары үшін аздап өзгеше болды. Олардың тұтқындалуы армян халқының геноциді кезінде болды, бұл жағдайды қазіргі түрік мемлекеті әлі де жоққа шығарады. Мыңдаған армяндардың өлімі мемлекеттік саясаттың нәтижесі ме, әлде бұл абайсыздықтың, бейқамдықтың және ресми құзырсыздықтың нәтижесі ме - бұл да күмәнді мәселе. Армениялықтар үшін бұл маңызды емес еді". Бір британдық тұтқын, сержант Лонг, Куттан Анадолиядағы тұтқын лагерлеріне қарай аттанған жорық туралы былай деп жазды: "Осы көріністің қорқынышты қайғы-қасіретін сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Міне, ұзақ айлар бойы қоршауға ұшыраған және соғысқан, бірақ азық-түлік жетіспеушіліктен әлсіреген, бір күндік сапарға дайын емес адамдар, олар күннің ыстығында ысырап болып, араб соғыс тұтқындарының қатал және бейсабыр күзетімен жетеледі. Ақсап, шатқап, кейбіреулері өздеріне көмек қажет болған достарының көмегімен, олардың барлығы соңынан жетті". Тұтқындарды жылдамдату үшін Османдық күзетшілері оларды үнемі сабады. Үнді мұсылмандары "Ислами, Ислами" деп айту арқылы өзіне қорғаныс табуға тырысты, ал Гуркха және Сикх тұтқындары діндері үшін қиналып-қанауға ұшырады. Мосулға жеткеннен кейін тұтқындар Күрд халқының қоныстанған аймаққа кірді, ал шөлді жерлер Анадолия тауларымен ауыстырылды. Лонг күрдтер тұтқындарға арабтарға қарағанда мейірімдірек болғанын, ал салқын жаздық тау ауасы жағдайды көтерерлік етті дейді. Рас-эль-Аим лагерінде, үнді тұтқындары ұсталған жерде Лонг үнділердің "шынымен қайғылы жағдайда екенін, олар кір кірпішпен жабылған сүйектерге ұқсас екенін" сипаттады. Тұтқындарға палатка немесе басқа да баспана берілмеді және олар жердегі ойықтарда иттің жағдайында өмір сүрді. Тауншенд өзі Мәрмәр теңізіндегі Хейбелиада аралына соғысты салыстырмалы сәнділікпен өткізуге жіберілді. Автор Норман Диксон, "Әскери қабілетсіздіктің психологиясы" кітабында Тауншендті "өзінің азап шеккен адамдарының жағдайына қызығушылық танытқандай көрінеді", оның ойынша ол өте тапқырлықпен жасағандай көрінеді. Диксон Тауншендтің достары мен әріптестерінің оның мінез-құлқына наразылық білдіруін түсіне алмағанын айтады. Британ армиясының шайқас наградаларында Кут қоршауы "Кут-эль-Амараны қорғау" деп аталады.

Салдары

Британдық тарихшы Ян Моррис Кут қаласының жеңілісін "Британияның әскери тарихындағы ең құлатылған капитуляция" деп сипаттады. Осы ұятты жеңілістен кейін генерал Лейк пен генерал Горринг қолбасшылықтан алынды. Жаңа қолбасшы генерал Мод болды, ол әскерін жаттықтырып, ұйымдастырды, содан кейін сәтті науқанға шықты. Кут қамалынан он ай өткен соң, Британдық Үндістан армиясы 1917 жылдың 11 наурызында Бағдадтың түсуінің бөлігі ретінде Куттан Бағдадқа дейінгі барлық аймақты бағындырды. Бағдад басып алынғаннан кейін британдық әкімшілік соғыстан қираған елді қайта құруға кірісті және Кут ақырындап қайта жаңартылды. Кейін Куттан босатылған үнді әскери тұтқындарының бір бөлігі, Жібек хаттар қозғалысының Диобандилерінің ықпалымен және неміс жоғары командасының қолдауымен Османдық Үнді еріктілер корпусына қосылды. Бұл сарбаздар, Еуропа майдандарындағы тұтқындармен бірге, Осман әскерімен бірнеше майданда соғысты. Үнділерге Амба Прасад Суфи жетекшілік етті, соғыс барысында оған Кедар Натх Сонди, Ришикеш Лета және Амин Чоудри қосылды. Бұл үнді әскерлері шекаралық Карман қаласын басып алуға және ондағы британ консулын ұстауға қатысты, сондай-ақ сер Перси Сайкстің балучи және парсы тайпа басшыларына қарсы парсы жорығын сәтті тойтарып, немiс тарапынан қолдау алғандарға қарсы күресті.