Кіріспе

1916 жылы Синай түбегіндегі Бірінші дүниежүзілік соғыс шайқасы

Магдхаба шайқасы 1916 жылдың 23 желтоқсанында Синай және Палестина науқанының Мысырды қорғау бөлігінде өтті. Анзак атты дивизиясының шабуылы Синай шөліндегі Бир-Лахфанның оңтүстігінде және шығысында, Жерорта теңізі жағалауынан ішкі аймақта орналасқан Осман әскерінің гарнизонына қарсы бағытталды. Бұл Египет экспедициялық күшінің (ЕЭК) Осман империясының гарнизонына қарсы жеңісі Осман гарнизоны шегінуінен кейін Эль-Ариш қаласын да бақылауға алды. 1916 жылдың тамызында біріккен Осман және Германия әскерлері Романи шайқасында британдықтардың жеңісінен кейін Бир-эль-Абдқа кері шегінуге мәжбүр болды. Келесі үш айда жеңілген күш шығысқа қарай Эль-Аришқа шегінді, ал Суэц каналынан бастап созылған аумақ ЕЭК-мен консолидацияланып, гарнизонмен қамтамасыз етілді. Британдық күштер теміржол және су құбырының құрылысын жалғастыруды қорғау және Осман күштерінің Синай шөлі арқылы өтуіне жол бермеу үшін су цистерналары мен құдықтарын жойып, патрульдеу және барлау жүргізді. 1916 жылдың желтоқсанына қарай инфрақұрылым мен жабдықтау желілерінің құрылысы 20 желтоқсанның кешінде британдықтардың қайтадан шабуылға өтуіне жеткілікті деңгейде дамыды. Келесі күні таңертең атты күштер Эль-Аришқа жетіп, оның тастап кетілгенін анықтады. Осман әскерінің гарнизоны күшті қорғаныс позициясында Магдхабада, оңтүстік-шығысқа қарай, Уади-эль-Ариш өзенінде орналасқан. Анзак атты дивизиясының (Австралия және Жаңа Зеландия атты дивизиясының) екінші түнгі маршынан кейін, Магдхабаға шабуыл австралиялық, британдық және жаңа зеландиялық әскерлермен алты редутты қорғаған, жақсы бекінілген Осман күштеріне қарсы басталды. Күні бойы болған қаһарлы шайқаста, атты жаяу әскер тактикасы – майданға мүмкіндігінше жақын барып, содан соң штыкпен шабуыл жасау үшін түсіп, артиллерия мен пулеметтермен қолдау көрсету, сондай-ақ әуе барлауының көмегімен жеңіске жетті. Барлық жақсы жасырылған редуттар табылып, басып алынды, ал Осман қорғаушылары кешке жақын бас берді.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Синай шөлін бақылап тұрған Мысыр полициясы кері тартылып, аймақ көбінесе қорғалмаған күйде қалды. 1915 жылдың ақпан айында неміс және Осман әскерлері Суэц каналына сәтсіз шабуыл жасады. Галлиполи жорығынан кейін, екінші бірлескен неміс және Осман әскері 1916 жылдың шілдесінде каналға қауіп төндіру үшін тағы да шөл арқылы жылжыды. Бұл күш тамыз айында Романи шайқасында жеңілді, содан кейін Австралиялық генерал-майор Гарри Шаувелдің басқаруындағы Анзак атты дивизиясы, сондай-ақ А. & N. Z. атты дивизиясы, неміс генералы Фридрих Фрейхерр Кресс фон Крессенштейннің басқаруындағы Осман армиясының Шөл күштерін Бир-эль-Абдтан Синай арқылы Эль-Аришке дейін ығыстырып жіберді. 1916 жылдың қыркүйек айының ортасына қарай Анзак атты дивизиясы Бир-эль-Сальманадан Синай түбегінің солтүстік бағытымен 32 шақырымға дейін (20 миль) шегініп келе жатқан Осман және неміс әскерлерін Бир-эль-Мазар бекетіне дейін қуып жетті. Романиден оңтүстік-батысқа қарай 80 шақырым (50 миль) қашықтықтағы Синай шөлінің ішкі аймағындағы Магара төбелеріне де қазан айының ортасында Суэц каналына негізделген британдық күштер шабуыл жасады. Бұл позициялар сол кезде басып алынбаса да, Осман гарнизондары Британ империясының күшінің артуын ескере отырып, оларды ақырында тастап кетті.

Британдық аумақтық жеңістерді нығайту

Британдықтар Суэц каналынан Синай арқылы созылған жабдықтау желілері бойында гарнизон орнатысты. Египет еңбек корпусы салған темір жол және су құбырының ілгерілеуін қорғау үшін патрульдер мен барлау жұмыстары жүйелі түрде жүргізілді. Бұл жабдықтау желілері темір жол станциялары мен қосымша жолдарымен, әуежайлармен, байланыс қондырғыларымен және әскерлерді шатырлар мен жатақханаларда орналастыруға болатын тұрақты лагерьлермен белгіленді. Осы кезде Мысыр экспедициялық корпусының (МЭК) құрамында 156 000 солдат және 13 000 мысырлық жұмысшы болды. Синайдың орталық шөліндегі бұл ірі неміс және Османдық базасы, аймақтағы кіші гарнизондарды күшпен толықтыру, оқ-дәрілермен және азық-түлікпен, медициналық көмекпен және майданнан демалыспен қамтамасыз етті. Егер Магдхаба мен Хафир әл-Аужадағы Османдық күштері өз орнында қалса, МЭК-тің солтүстік бағыт бойынша Оңтүстік Палестинаға қарай жылжуына елеулі қауіп тудырар еді.

Су

Дуадирден басталып, Кантарадан 15 миль (24 км) қашықтықтағы Дарб-ес-Султани бойымен, ескі керуен жолымен және Кантарадан 52 миль (84 км) қашықтықтағы Салманаға дейінгі оазистер аймағы тіршілікке мүмкіндік беретін. Бірақ Салманадан Бир-эль-Мазарға дейін (Кантарадан 75 миль (121 км) қашықтықта) су аз болды, ал Мазар аймағынан әрі су болмады, Кантарадан 95 миль (153 км) қашықтықтағы жағалаудағы Ел-Аришқа дейін жеткенше. Британдықтардың Ел-Ариш бағытындағы шабуылын бастамас бұрын, Эль-Мазар мен Эль-Ариш арасындағы сусыз 20 мильдік (32 км) мәселені шешу қажет болды. 1916 жылдың желтоқсан ортасына қарай құбырдың шығысқа қарай жылжуы Мадан қаласында жеткілікті су қорын жинауға мүмкіндік берді, сондай-ақ Мысыр түйе көлігі корпусының түйелері мен олардың бақтаздарын Маданнан шабуылдаушы күштерді қолдау үшін су тасымалдауға жеткілікті мөлшерде шоғырландыруға болатын.

Шарттар

Синай шөліндегі науқанға зор жігер және барлық қатысушылардың еңбекқорлықпен назар аударуы қажет болды, осылайша оқ-дәрі, азық-түлік, қажетті судың әр шамы мен жылқы жемінің әр дорбасы қажет болған кезде қолжетімді болуын қамтамасыз ету керек еді. Осман империясының Хафир-эль-Аужадағы негізгі шөл базасы орталықта орналасқан болса, Британ империясының базасы Эль-Ариштен шамамен 30 миль (48 км) батысқа қарай, байланыс желілерінің шетінде орналасқан еді. Мұндай шөлді, бедеу жерде базадан осылай алыс қашықтықтағы операциялар өте қауіпті және қиын болды. Осы ұзақ мерзімді шөл операциялары үшін барлық жабдықтар жақсы ұйымдастырылып, түйелермен тасымалдауға ыңғайлы етіп оралуы керек еді, колоннамен бірге немесе одан кейін жүруі керек еді. Сарбаздардың осы жағдайға жақсы дайындалуы аса маңызды болды. Егер сарбаз жекеленсе, күндіз қуырылған шөл ыстығында немесе түнде қатыгез суықта қаза болуы мүмкін еді. Егер су бөтелкесі кездейсоқ төңкерілсе немесе ағып кетсе, иесі қатал температурада шамамен 24 сағат бойы сусыз қалуы мүмкін еді.

Британдық соғыс кеңсесінің саясаты

1916 жылдың қазан айында британдық соғыс кеңсесінің ресми саясаты Батыс майданында шабуылдау операцияларын жалғастыру, ал қалған барлық бағыттарда қорғанысқа көшу болды. Алайда, Соммадағы тозу соғысы және 7 желтоқсанда Дэвид Ллойд Джорджтың Г.Г. Асквиттің орнына премьер-министр болып келуі, жағдайды осылайша өзгертуге жеткілікті деңгейде тұрақсыздыққа алып келді, бұл Орталық державалардың Батыс майданынан тыс әлсіз тұстарында шабуылдар жасауды маңызды міндет етті. Египет экспедициялық күштерінің (EEF) қолбасшысы генерал сэр Арчибальд Мюррейге шығыс шекарасында сәттілікке қол жеткізуге ұсыныс жасалды, бірақ күшейте беруге рұқсат берілмеді. Ол Эль-Аришке жорық жасау мүмкін деп есептеді, және мұндай жорық Оңтүстік Осман империясындағы күштерге қауіп төндіріп қана қоймай, сонымен қатар неміс және османдық бөлімшелерін Леванттан басқа майданға ауыстыруды тежеп тастайды деп ойлады.

Шығыс күшін және Шөлдік бағананы құру

Романидегі жеңістен кейін Мюррей штабын Каирге қайта көшірді. Бұл Каирге көшу оған батыс шекаралық күштен бастап, Мысырдың батыс шөлінде сенусилерге қарсы науқанды жалғастыруға дейін, Синайдағы шығыс күштеріне дейін кеңейтілген міндеттерін және жауапкершілігін орындауға мүмкіндік беру үшін жасалды. Жеңістің тағы бір салдары – Суэц каналының солтүстік секторын және шайқас кезінде Романиді басқарған генерал-майор Х.А. Лоуренс Батыс майданға ауыстырылды. Неміс және Осман әскерлерін каналдан шығысқа қарай ығыстырудың нәтижесінде қазан айында генерал-лейтенант Чарльз Добелл жаңадан құрылған Шығыс күштеріне қолбасшылық етуге тағайындалды. Штаб-пәтері Кантарада орналасқан Добелл Суэц каналы мен Синай түбегінің қауіпсіздігіне жауапты болды. Добеллдің Шығыс күштері екі жаяу әскер дивизиясынан – генерал-майор У. Дуглас басқарған 42-ші (Шығыс Ланкашир) дивизиясынан және генерал-майор У.Э.Б. Смит басқарған 52-ші (Төмендіктер) дивизиясынан, сондай-ақ Шауэлл басқарған Анзак атты дивизиясынан, бригадир-генерал Э.А. Виггин басқарған 5-ші атты бригададан және бригадир-генерал Клемент Лесли Смит басқарған Императорлық түйе бригадасынан тұрды. Мюррей бұл күшті кем дегенде бір дивизияға жетпейтіндей санады, бірақ ол Эль-Аришті алып, шығысқа қарайғы әрі қарайғы операцияларды қамтамасыз ететін жағалауда тиімді база құра алады деп ойлады. Ол қашып кеткен кезде Desert Column құрылды және 1916 жылдың 7 желтоқсанында, Шауэлл қайтып келгенге дейін бес күн бұрын Мюррей жаңадан жоғарылатылған генерал-лейтенант сэр Филипп Четводты колоннаның командирі етіп тағайындады. Генерал-майор ретінде Четводе Батыс майданда атты әскерге қолбасшылық еткен, ол Марнадағы бірінші шайқастан кейін шегініп келе жатқан немістерді қууда қатысқан. Құрылғаннан кейін Четводтың Desert Column-ы үш жаяу әскер дивизиясынан – қазіргі уақытта Суэц каналын қорғауда қызмет ететін 53-ші (Уэльс) дивизиясынан және А.Э. Даллас басқарған, 42-ші (Шығыс Ланкашир) және 52-ші (Төмендіктер) дивизияларынан тұрды. Четводтың атты күштері Анзак атты дивизиясынан, 5-ші атты бригададан және Императорлық түйе бригадасынан құралды. Олар ұшып шыққан күні австралиялық авиаторлар Синайдың орталығында орналасқан Эль-Ариш пен Махара төбелеріндегі гарнизондар кері шегерілген сияқты екенін хабарлады. Анзак атты дивизиясы 21 желтоқсанда сағат 02:00-де Ум Зуглаға жақындаған кезде колонна 03:30-ға дейін тоқтады, содан кейін Эль-Ариштің бағытымен жалғасты. Сағат 07:45-те алдыңғы қатарлы әскерлер қарсылықсыз қалаға кіріп, азаматтық тұрғындармен байланыс орнатып, атты әскерге су жеткізуді ұйымдастырды. Бір тұтқын тұтқындалды, ал бақылау желілері орнатылды, олар қаланың шығысы мен оңтүстігіндегі аймақты мұқият бақылады. Сағат 16:00-де 1-ші және 3-ші жеңіл атты әскер, Жаңа Зеландия атты мылтықтары және Императорлық түйе бригадалары Эль-Ариштің бивагында болды. Күні бойы тек екі адам ғана – 1-ші жеңіл атты бригадасының екі мүшесі жағажайда жарылған минадан зардап шекті. Эль-Аришті басып алғаннан кейін, 22 желтоқсанда 52-ші (Төмендіктер) дивизиясының жетекші жаяу әскер бригадасы қалаға жетіп, 5-ші атты бригадамен бірге қалаға гарнизон құрып, аймақты нығайта бастады. Сағат 10:00-де Четводе Анзак атты дивизиясының штабының қарама-қарсы жағалауына түсіп, Desert Column командирі ретіндегі қызметін бастады. Четводе сол күні сағат 16:30-да Эль-Аришке жету үшін азық-түлік пен жылқы азығы бар арнайы түйе конвойын ұйымдастырғанын, Анзак атты дивизиясының 29 шақырым қашықтықтағы Магдхабаға қарай жылжуын айтты. (Келесі күні, 23 желтоқсанда, Порт-Саидтан кемемен Эль-Аришке тасымалданатын алғашқы жеткізілімдер түсірілді.) Қажетті азық-түлікпен қамтамасыз етілген Шауэлл 22-23 желтоқсан түнінде сағат 00:45-те атты дивизияны Эль-Ариштен Магдхабаға қарай бастап кетті, алдағы Осман күштері Эль-Ариштен оңтүстік-шығысқа қарай Уади-эль-Ариш бойымен Магдхабаға қарай жылғандығын барлау анықтағаннан кейін. Магдхабадағы күшті Осман гарнизонын құрайтын алты жақсы орналасқан және дамыған редуттар сериясы едәуір жоспарлауды көрсетті; редуттарды Уади-эль-Ариштің екі жағындағы тегіс жерде табу мүмкін емес еді. Әрине, Осман гарнизонының Эль-Ариштен көшірілуі кенеттен, үрейленген реакция болған жоқ; шын мәнінде, ол 25 қазанда одақтас әуе барлау ұшақтарымен алғаш рет байқалды. Бұл бекіністі қамалдар өзеннің екі жағында орналасқан, ал шығыстан батысқа дейін 3 шақырымдай жерді алып жатқан бұл аймақ солтүстіктен оңтүстікке қарай тар болып көрінді. 1916 жылдың 22 желтоқсанында, шабуылдан бір күн бұрын гарнизонды Османдық шөлдік күштерінің қолбасшысы Кресс фон Крессенштейн тексерді, ол Хафир-эль-Аужадағы өзінің базасынан келді. Ол гарнизонның кез келген шабуылға төтеп беру қабілетіне қанағаттандырылғандығын білдірді. Крессенштейннің гарнизон кез келген шабуылға төтеп бере алады деген қанағаттануы оның шалқарына байланысты болуы мүмкін. Магдхаба британдық теміржол станциясынан шамамен 64 шақырым, ал Эль-Ариштен 40 шақырым қашықтықта орналасқан. Крессенштейнде болмаған екі маңызды ақпарат бар еді. Біріншіден, ол австралиялық, британдық және жаңазеландиялық атты күштердің жылдамдығы, икемділігі және нық қадамдары туралы білмейтін болар, оларды олар көрсетуге дайын еді. Екіншіден, жаңа британдық қолбасшы Четводтың және оның штабының Анзак атты дивизиясының ұзақ мерзімді шабуылы үшін қажетті логистикалық қолдауды ұйымдастыруға бағытталған маңызды алдын ала жоспарлауы.

Британ империясының күштері

Шауэлдің Магдхабаға шабуыл жасау үшін жиналған күштері Анзак атты дивизиясының үш бригадасынан тұрды: 1-ші жеңіл атты бригада (1-ші, 2-ші және 3-ші жеңіл атты полк), 3-ші жеңіл атты бригада (8-ші, 9-шы және 10-шы жеңіл атты полк), Жаңа Зеландия атты атқыштар бригадасы (Окленд, Кентербери және Веллингтон атқыштар полктері), сондай-ақ 2-ші жеңіл атты бригаданың орнына Императорлық түйе бригадасының үш батальоны. Бұл тоғыз полк пен үш батальонды Инвернес және Сомерсет артиллериялық батареялары, Корольдік атты артиллерия және Гонконг пен Сингапур артиллериялық батареясы қолдады. Бұл күштердің құрамында 7000-ге жуық адам болды деп есептеледі. Олар Эль-Ариштен түн ортасынан кейін шықты, бірақ 52-ші (Төмендік) дивизиясының жаяу әскер колонналарының күтпеген кешігуіне тап болды. Бұл колонналар су тасымалдаған ұзын түйе керуенінің үстінен өтіп жатқанда кешігу туды. Дегенмен, Анзак атты дивизиясы (қырық минут атқа отырып, он минут аттан түсіп, жылқысын жетектеп, әр сағат сайын он минут тоқтаумен) 23 желтоқсанда сағат 05:00 шамасында Магдхабадан 4 миль (6 км) қашықтықтағы жазыққа жетті. Бригада барлаушылары колоннаны сәтті басқарып келді, бірақ гарнизон оттары бір сағат бойы көрініп тұрды, бұл Османлылардың 30 миль (48 км) жол жүріп Эль-Ариштен кейін күтпеген шабуылға шығуды күтпегенін көрсетті. Мұстабигте орналасқан подполковник П. Б. Жубер де ла Ферте басқаратын Корольдік әуе күштерінің 5-ші қанаты Анзак атты дивизиясын қолдады. Бұл қанатқа No. 14 эскадрилья және Австралия әуе күштерінің No. 1 эскадрильясы кірді. Оларға жақыннан әуеден қолдау көрсету, алыс қашықтықтан барлау және бомбалау міндеттері жүктелді. 22 желтоқсанда бір британдық және он австралиялық ұшақ Магдхабаға жүздеген бомба тастады, ал шайқас кезінде аймақты бомбалады және пулеметтен оқ жаудырды, бірақ нысаналарды табу қиын болды.

Шайқас

Сағат 06:30-да 5-ші эскадрилья Осман қорғанысына шабуыл жасап, автоматтардың, траншеялардың және бес редуттың орналасқан жерін ашып, отқа тартылды. Ауылды қоршаған редуттар аймақтағы жалғыз су көзін қорғады. Күндіз ұшқыштар мен олардың бақылаушылары үздіксіз хабарламалар жіберді; 07:50 мен 15:15 аралығында он төрт хабарлама алынды, онда Осман гарнизонының шамамен орналасқан жері, күші және қозғалысы көрсетілді. Көбінесе бақылаушы ұшқыш Шауэлдің штаб-пәтеріне жақын жерге қонғаннан кейін ауызша хабарлады, өйткені ұшақтарда радиобайланыс болмады. Солтүстік және шығыстан негізгі шабуылды бригадалық генерал Эдвард Чейтор басқарған Жаңа Зеландия атты әскерлер бригадасы жасады. Жаңа Зеландиялықтарға «Викерс» және «Льюис» пулеметтерімен қаруланған пулемет взводы, сондай-ақ Чейтордың басқаруымен 3-ші жеңіл ат бригадасы қолдау көрсетті. Бұл шабуыл Магдхаба ауылы мен Вади-эль-Ариш маңында, көбінесе ешқандай ерекшеліктері жоқ далада басталды, сол кезде Британ Империясының артиллериясы от ашты, ал Чейтор тобы Осман гарнизонының оң және артқы жағына қарай жылды. Шауэлдің қоршау жоспары тез дами бастады. Османдықтардың қарқынды атысына қарамастан, Чейтордың шабуылдаған атты әскерлері жасырынды және түсіп, кейбіреулері редуттар мен траншеяларға жақын, ал басқалары одан да жақын келді. Сонымен қатар, Императорлық түйе бригадасының бөлімдері телеграф сызығымен оңтүстік-шығысқа қарай Магдхабаға қарай жылды және 08:45-ке қарай аяқпен баяу жылдамдықпен ілгеріледі, ал 1-ші жеңіл ат бригадасы резервте болды. Османдық артиллерия батареялары мен траншеяларын анықтау қиын болды, бірақ 10:00-ге қарай Жаңа Зеландия атты әскерлер бригадасы атыс шебіне қарай жылдамдықпен ілгеріледі. Осы кезде әуеден алынған хабарламада Магдхаба гарнизонының шағын топтары шегіне бастағаны хабарланды, нәтижесінде әлі де толық құрамындағы резерв, 1-ші жеңіл ат бригадасы, қалаға тікелей шабуыл жасауға бұйрық берілді. Олар ашық даладан шапқанда қатты шрапнель оғына тап болды, сондықтан Вади-эль-Ариштің жанында бас сауғалауға мәжбүр болды, онда олар 10:30-да Османдықтардың сол жағына қарсы шабуылды жалғастырды. Осы уақытта Императорлық түйе бригадасының батальондары, әр бөлім өз кезегімен отпен жабуды қамтамасыз ете отырып, тегіс жерде үздіксіз ілгеріледі. 16:00-ге дейін 1-ші жеңіл ат бригадасы №2 редутты басып алды, ал Чейтор сол жақтағы ғимараттар мен редуттарды басып алғанын хабарлады. Шауэл мен Четвуд арасындағы телефондық әңгімеден кейін қысым жалғасты, ал барлық бөлімдер 16:30-да шабуыл жасады. Осман гарнизоны шабуылдаушыларға жақын келгенше қарсы тұрды, бірақ сол кезде Осман гарнизоны жеңіліп бара жатқанына күмән болмады және олар кішігірім топтарда беріле бастады. Он минуттан кейін ұйымдастырылған қарсылық тоқтады, ал қараңғы түскен кезде сирек атыс тоқтады, тұтқындар жиналды, аттар жиналды және басып алынған құдықтардан су ішті. Содан кейін Шауэл Магдхабаға кірді және майданды тазалауға бұйрық берді.

Қаза тапқандар мен ауланғандар

Британ империясының белгілі 146 қазасының ішінде 22 адам қаза тауып, 124 адам жарақат алды. Бес офицер қаза тауып, жетісі жараланды, ал 17 қатардан әскер қаза тауып, 117 қатардан жарақат алды. 146 саны, мүмкін 163-ке дейін жете алатын, Жаңа Зеландия атты әскерлер бригадасы екі офицер және жеті қатардан әскердің қаза болуымен, 36 қатардан әскердің жаралануымен қанағаттанды. 1242-ден 1282-ге дейін саналатын аман қалған гарнизон тұтқындалғанша 200-ден астам Осман әскері қашып кетті. Тұтқындардың арасында 80-ші полктің командирі Хадир бей, 2-ші және 3-ші батальон командирлері Иззат бей, Рушти бей және 43 офицердің ішінде болды. 300-ден астам Осман әскері қаза тапты; 97-сі майданда жерленді, ал 40 жараланған әскерге көмек көрсетілді. Әуедегі барлау Осман әскерлерінің штаб-пәтерін Беер-Шебадан солтүстікке жылжырғанын, ал олардың негізгі шөл базасы Хафир-Эль-Аужадағы гарнизонның сәл үлкейгенін көрсетті. Эль-Косайма мен Нехльдегі басқа Осман бекеттері де, сондай-ақ Египет пен Оңтүстік Осман империясы арасындағы шекарада Рафаны қорғаған Эль-Магрунтейндегі қазбалар мен редуттардың мықты қорғаныс жүйесі сақталды.

Эль-Аришке қайта оралу

Шауэлдің әскері бұрынғы түні Эль-Ариштен шығып, әрбір сарбазға бір бөтелке су алып кеткен. Магдхабаға жеткен соң су керуенінен су толықтырғаннан кейін, Жаңа Зеландия атты әскері мен 3-ші жеңіл атты бригадалар өздеріне ыңғайлы уақытта Эль-Аришқа қайтуға бағыт алды.