Кіріспе

13-ші (Батыс) дивизиясы – Бірінші дүниежүзілік соғыста Лорд Китченердің еріктілерден құрылған армиясының дивизияларының бірі болды. Ол Галлиполиде, Месопотамияда (Бағдадты жаулап алуды қоса) және Парсыда соғысты.

1914 жыл

13-ші (Батыс) дивизия 1914 жылдың тамызында Солсбери жазығында Бірінші жаңа армияның құрамында құрылды. Дивизия құрылғанда генерал-майор Роберт Кекивич оның алғашқы қолбасшысы болып тағайындалды. 1914 жылдың 5 қарашасында, ауру демалысында болған кезде, ол өз-өзіне қол жұмсады. Бастапқыда Францияға, Китченердің жаңа армиясының қалған бөлігімен бірге жіберу жоспарланған болатын, бірақ оның орнына Жерорта теңізіне, Галлиполидегі ағылшын-француз экспедициясын күшейту үшін жіберілді.

Галлиполи 1915 жыл

13-ші (Батыс) дивизия 1915 жылдың шілдесінде Галлиполи түбегіндегі Анзак шығанағына 6 тамызда басталатын Сари-Байр шайқасына дайындық ретінде қонды. Оның құрамындағы барлық жаяу әскер батальондары келгенімен, дивизия артиллериясы бірнеше айдан кейін келді. Жаңа Зеландия және Австралия дивизиясының бөлімшелері Анзактан негізгі шабуылға резервте болды, ал 38-ші және 39-шы бригадалар шабуыл тоқталғанда күшейту ретінде жіберілді. 7-ші Глостер және 8-ші Корольдік Уэльс фузилерлері 8 тамызда таңертең Чунук-Байрға шабуыл жасаған Жаңа Зеландия жаяу әскер бригадасының Веллингтон батальонына көмекке жіберілді. Дивизия батальондары 9 тамызда Q төбесін басып алу үшін күштің ядросын құрады (дивизия командирі, бригадир-генерал Энтони Болдуиннің атымен Болдуин бригадасы деп аталды), бірақ уақытында орналаспады, сондықтан күнді Чунук-Байрдің төменгі жағындағы кішкентай платода өткізді, ол «Ферма» деп белгілі болды. 10 тамызда таңертең османдықтар қарсы шабуыл жасағанда, 13-ші (Батыс) дивизиясының әскерлері Чунук-Байр мен Фермада көптеген шығынға ұшырады. 1915 жылдың қыркүйегіне қарай 13-ші (Батыс) дивизиясы бастапқы құрамындағы 10 500 адамның ішінде 5 500-ге жуық қаза тапқан, жараланған немесе хабарсыз жоғалғандарды санады. Он үш батальон командирінің он шамасы қаза тапты. 23 тамызда генерал-майор Сэр Стэнли Мод 13-ші (Батыс) дивизиясын қабылдады, ал Шоу елге қайтарылды. Қазан айының басында дивизия Анзактан Сувла шығанағына көшірілді. Дивизия тағы да резервте болғанымен, османдық артиллериясынан зардап шекті. Галлиполидегі командирлер Дарданелл операциясының сәтсіздікке ұшырағанын түсінді. Модке 13-ші (Батыс) дивизиясының Сувла шығанағынан эвакуациялау кезінде түнде қашып кетуін қамтамасыз ету міндеті жүктелді. Әдістемелі командир Мод жазды:

Сувладан эвакуацияланғаннан кейін, 13-ші (Батыс) дивизиясына желтоқсанда Геллес түбегіндегі британдық күштерді нығайтуға бұйрық берілді. Дивизия W Beach арқылы келгеннен кейін, осы соңғы бекіністі эвакуациялау туралы шешім қабылданды. Дивизия жағажайға қайтаруға дайындалып жатқанда, 7 қаңтардың кешкісін және түнінде османдық бөлімдер шабуыл жасады. Шабуылдың негізгі күші, дивизияның жаңа командирінің алғашқы әрекеті, 39-шы бригадаға, әсіресе Фузилер шығанағын қорғаған 7-ші Солтүстік Стаффордтарға түсті, олар шабуылдаушыларды кері қайтарды. Геллестен британдықтардың эвакуациясы 1916 жылдың 8/9 қаңтарына қараған түнінде болды. 13-ші (Батыс) дивизиясы, қорғаныс жеңісінен кейін, 17:00-де Гулли-Бичке қайтаруды бастады. Сағат 1:15-те дивизияның окоптарын ұстап тұрған соңғы отрядтар жағажайда көліктерге жүктелуді күтіп тұрды. Түнгі сағат 2:30-да Мод Гулли-Бичке дивизияны шығару үшін жеткілікті көліктер келмейтінін білді. Мод пен оның штаб-пәтері, сондай-ақ жағажайды күзеткен күзетшілер Геллестен шығу үшін W Beach-ке қараңғыда жүгіруге мәжбүр болды. Генерал Уильям Бердвуд 13-ші (Батыс) дивизиясын Дарданелл армиясының ең жақсы дивизиясы деп санағанын жазды. Кері қайтарылғаннан кейін 13-ші (Батыс) дивизиясы Мысырға жіберілді, онда ол өзінің артиллерия бөлімшелерімен қайта қосылды, олардың көпшілігі Мысырда орналасқан, ал дивизияның қалған бөлігі Галлиполиде шайқасқан.

Месопотамия (Кут) 1916 жылдың наурыз-сәуір айлары

Мысырда дивизия батальондарын күшейтіп жатқаннан кейін, дивизия қысқа қайта жабдықтаудан өтіп, Месопотамияға (қазіргі Ирак) күш түсіру үшін жіберілді. Англо-индиялық күштер Кут қамалын алуға тырысып жатқанда, дивизия оларға көмек ретінде аттанды. Дивизияның Мысырдан Басраға, содан кейін Басрадан Тигрге қарай жасаған толық сапары наурыз айының соңына дейін созылды, осылайша Тигр корпусының қалған бөлігімен қосылды. 13-ші (Батыс) дивизия Месопотамиядағы жабдықтау жағдайының қиындығын, Басра портының нашар жай-күйін, жақсы жолдар мен теміржолдың болмауын анықтады. Ішкі аймаққа жабдықты жеткізу үшін өзен көлігі қажет болды, бірақ жеткілікті қайық болмағандықтан, 13-ші (Батыс) дивизияға қосылған англо-индиялық күштерді толық қамтамасыз етуге мүмкін болмады. 13-ші (Батыс) дивизия заманауи, ауыр артиллерияны, оның ішінде гаубицаларды әкелді және қолдағы ең күшті бөлім ретінде Тигр корпусының Кут гарнизонын босатуға жасалған әрекеттің алғы шебіне айналды, бұл әрекет 1916 жылғы 6 сәуірде басталды. Дивизия Ханна, Фаллахия және Санниат түбінде шайқасты. Бірінші екі жерді басып алғаннан кейін, 1916 жылғы 9 сәуірде Санниат шайқасында Халил-паша басқарған Осман әскерлері 13-ші (Батыс) дивизиясын тоқтатты. 1916 жылғы 5-9 сәуірдегі шайқастар кезінде 13-ші (Батыс) дивизиясының төрт сарбазы Виктория кресімен марапатталды. Біріншісі – 1916 жылғы 5 сәуірдегі ерлігі үшін капитан Ангус Бьюкенен. 9 сәуірде капеллан Уильям Аддисон, қара сержант Джеймс Финн және лейтенант Эдгар Майлз жараланған әскерлерді құтқарғаны үшін Виктория кресімен марапатталды. Үш күндік шайқаста дивизияның құрамы 5328 адамға дейін азайды. Үш күндік шайқасқа шаршаған 13-ші (Батыс) дивизия операцияның келесі кезеңінде Тигр корпусының резервіне айналды. 1916 жылғы 16 сәуірде дивизия Тигрдің оң жағалауындағы 3-ші (Лахор) дивизиясын қолдады, ол Санниат позициясын қолдаған Эс-Синн қорғанысының бөлігі болған Байт-Иса желісін басып алды. Байт-Иса желісін басып алу Санниат позициясының қанатын артиллерия мен пулемет отына ашты. 1916 жылғы 16-17 сәуір түнінде Халил-паша Байт-Исаны қайтару үшін резервтерін қарсы шабуылға жіберді. Қарсы шабуыл 13-ші (Батыс) дивизия келесі қорғаныс позициясына шабуылға дайындалып жатқанда болды. 13-ші (Батыс) және 3-ші (Лахор) дивизиялары өздерінің басып алған жерлерін ұстап тұрса да, Осман қарсы шабуылы англо-индиялық шабуылдың күшін әлсіретті. 13-ші (Батыс) дивизиясының әскері таусылғандықтан, ол Санниатта Осман желісін бұзуға жасалған соңғы шабуыл кезінде 7-ші (Мерут) дивизиясына пулемет пен артиллерия отын ғана берді. 1916 жылғы 22 сәуірде дивизияның артиллериясы мен пулеметтері 7-ші (Мерут) дивизиясының сәтсіз шабуылына қолдау көрсету үшін пайдаланылды. 1916 жылғы 29 сәуірде Тигр корпусы Осман қоршауын бұза алмағандықтан және "Жұлнар" пароходы Осман қорғанысынан өтуге тырысқанда батып кеткендіктен, Кут гарнизоны капитуляциялады. Тамыздың соңында 13-ші (Батыс) дивизиясы жабдықтау жағдайын жеңілдету үшін Амараға қайтарылды.

Бағдад, 1916 жылдың желтоқсаны 1917 жылдың наурызы

1916 жылдың мамыр және желтоқсан айлары аралығында 13-ші (Батыс) дивизия Бағдадты басып алу үшін солтүстікке қарай жорыққа дайындалу мақсатында қайта жабдықталды және жаңадан жарақтандырылды. Шілде айында генерал-майор Мод кеңейтілген және қайта аталған Месопотамия экспедициялық корпусының қолбасшысы болып тағайындалды. Оның орнына, бұрын 39-шы бригаданың қолбасшысы болған бригадалық генерал Кейли дивизия қолбасшылығына көтерілді. 1916 жылдың 12 желтоқсанында дивизия Шейх Саадтан Кутқа қарай шабуылға шықты. Екінші Кут шайқасында дивизия Осман әскерін қаладан ығыстыруға көмектесті. Ұзақ үзілістен кейін дивизия солтүстікке қарай жылжып, Дияла өзенін кесіп өтіп, 1917 жылдың 11 наурызында Бағдадты басып алуға қатысты. Бағдадты басып алғаннан кейін 13-ші (Батыс) дивизия Бағдад вилаятындағы британдық билікті нығайту үшін бірнеше шайқастар жүргізді. Оларға Деллис Аббас (1917 жылдың 27-28 наурызы), Дукма (1917 жылдың 29 наурызы), Нахр Калис (1917 жылдың 9-15 сәуірі), Адхаим өткелі (1917 жылдың 18 сәуірі) және Шатт әл-Адхаим шайқасы (1917 жылдың 30 сәуірі) кірді. Британдықтардың одан әрі ілгерілеуге белсенділік танытпауына қарамастан, дивизия Джабал Хамриннің екінші және үшінші шайқастарында (1917 жылдың 16-20 қазаны және 1917 жылдың 3-6 желтоқсаны) да қатысты.

Мосул, 1918 жылдың ақпан-қазан айлары

Месопотамиялық экспедициялық күштердің қалған бөлігімен бірге 13-ші (Батыс) дивизия 1917 жылдың қалған бөлігі мен 1918 жылдың басында Бағдад вилаятында болды. Дивизия 1918 жылдың 29 сәуірінде Туз Хурматли шайқасында толық құрамымен соңғы шайқасын өткізді. 1918 жылдың шілдесінде 39-бригада дивизиядан бөлініп, Дунстерфорс (генерал Лайонел Дунстервилл) құрамына берілді. 40-бригада дивизиядан бөлініп, Мосул және солтүстікке жасалған шабуылды қолдау үшін дивизиялық артиллериямен бірге жіберілді.

Оккупация және демобилизация

Соғыс аяқталғаннан кейін 13-ші (Батыс) дивизия 1918 жылдың соңында эвакуацияланғанға дейін Мосул аймағында оккупациялық міндеттерді атқарды. 1919 жылы дивизияның екі батальоны – 6-шы Шығыс Ланкашир және 6-шы Лоялдық Солтүстік Ланкашир полкі – Оккупациялық әскерге жіберілді. Дивизияның қалған бөлігі Амараға барып, 1919 жылдың 17 наурызында демобилизацияланды.

Бас офицерлер командасы

Қызмет мерзімі Атауы Ескермелер Сілтеме 24 тамыз – 26 қазан 1914 генерал-майор Роберт Кекивич 5 қараша 1914 қайтыс болды 26 қазан 1914 – 15 наурыз 1915 генерал-майор Х. Б. Джеффрис 15 наурыз – 22 тамыз 1915 генерал-майор Фредерик Шоу Ауру 22 тамыз 1915 22 тамыз – 23 тамыз 1915 бригадир генерал Дж. Х. де Б. Траверс Міндетін атқарушы 23 тамыз 1915 – 10 шілде 1916 генерал-майор Фредерик Мод 10 шілде – 8 тамыз 1916 бригадир генерал Уолтер Кейли Уақытша 8 тамыз 1916 – 20 мамыр 1918 генерал-майор Уолтер Кейли ІІІ (Тигр) корпусына жіберілді 20 мамыр 1918 үйге демалысқа 29 маусым 1918 20 мамыр 1918 – 23 желтоқсан 1918 бригадир генерал Дж. У. О’Дауда Міндетін атқарушы 23 желтоқсан 1918 – 17 наурыз 1919 генерал-майор сэр Уолтер Кейли