Кіріспе

Келесі Геллен дәуірінің соңы мен Рим дәуірінің басында Галилеядан солтүстікке қарай Левант аймағы Итурея немесе Итурея (τουραία, Itouraía) - Геллен дәуірінің соңы мен Рим дәуірінің басында Галилеядан солтүстікке қарай Левант аймағының грек атауы. Ол Ливан тауынан Марсия жазығы арқылы Сириядағы Ливанға қарсы тауға дейін созылып, оның орталығы Халкис-ад-Либанумда болды.

Итуреялықтар

Итурейлер (грекше: τουραῖοι) - эллиндік дәуірде тұрақтанған жартылай көшпелі тайпа. Итуреялықтардың нақты шығу тегі дау тудырады. Ғалымдардың көбісі оларды арабтар деп атаса, кейбіреулері арамейлер деп есептеді. Олар б. з. б. 2 ғасырда Селевкидтер империясының құлдырауынан кейін билікке келді. Содан кейін, Ливан тауы мен Бекаа аңғарының айналасындағы базасынан олар Селевкид империясының құлдырауынан кейін орын алған қоныстану ауысуының бір бөлігі ретінде солтүстік Голан мен Хермон тауына дейін кеңейді, бірақ Итуреялық қоныстанудың немесе фазасы жоғарғы Галилеяны қоса алғанда, Ғалилеяда пайда болған жоқ.

Этимология

Итурея атауына қатысты бірнеше этимологиялар ұсынылды және әлі де көп белгісіздіктер сақталған. Септуагинтаның 1 Тах 5:19 аудармасына сүйене отырып, Гесениус, Джон Гилл және Уильям Мьюр сияқты бірнеше түсіндірмешілер итурейлерді Етурмен теңестірді. Етур - бұрынғы хагриттік қоныстардың бірі, ол Ысмайылдың ұлынан шыққан. Кейіннен Киелі кітап мәтіндерінің пайда болуының соңғы кезеңін ұсынған ғалымдар есімдерді теңестіруді жалғастырды, бірақ Киелі кітап жазушыларын Киелі кітап есімін кейінгі ғасырлардағы итурейліктердің есіміне негіздеген деп қарастырды. Жақындағы ғалымдар Киелі кітаптағы Етур мен Итуреялықтардың арасындағы тікелей байланысты жоққа шығарды: Хагриттер туралы жазбада Етур Ғилақадтың шығысында орналасқан және Саулдың күндерінде исраилдіктер жаулап алған сол тайпаның соңы сипатталады, ал Итурея Галилеяның солтүстігінде екені расталды және Итуреялықтар алғаш рет эллиндік кезеңде пайда болды, олардың орналасқан жері тек римдік кезеңде Итурея деп аталды. Етұр 1 Таң 5:19-да Итурайон (Ιτουραιων) деп аударылса да, есімнің аудармасы Септуагинтада сәйкес келмейді. Жаратылыс 25:15 және 1 Таң 1:31 -дегі оқиғалар тиісінше Иэтур (Ιετουρ) және Иэтур (Ιεττουρ) деп аударылады. Демек, 1 Тах 5:19-дағы "Итураион" аудармасы (егер қате болмаса) аудармашының осы ежелгі рудың атын қазіргі замандағы халыққа қатысты қайта түсіндіруі. Сондай-ақ, Иосиф Флавийдің екі есімнің де кездесетін грек тіліндегі "Итур" (Ιετουρ) деген сөзінің грекше "Итурея" (Ιτουρ) деген сөзбен салыстырғанда өзгеше аударылғанын байқауға болады. Сол сияқты Вулгатада екі жердің латынша атаулары әртүрлі (Iathur for Jetur және Itureae for Iturea) ежелгі жазушылардың атауларды бірдей көрмегенін көрсетеді. Евполемус Дәуіт патшаның соғыстарын сипаттағанда Етур емес, Киелі кітаптағы Арам Соба аймағынан келген халықтарды атағанда Итурейлер деген терминді қолданған. Смиттің Киелі кітап сөздігі қазіргі араб аймағының атауын Джедур (جدور) Джетурмен және Итуриямен теңестіруге тырысты, алайда араб j (ج) еврейдің g (ג) -ына сәйкес келеді, y (י) емес, ал араб d (د) еврейдің ṭ (ט) немесе гректің t (τ) -ына сәйкес келмейді және негізгі көзқарас бойынша Джедур Киелі кітаптағы Гедор (גדור) болып табылады. Дэвид Уркхарт итуреялықтарды Асурияның бір түрі Ниневия аймағының аты Атуреямен байланыстырды, бұл итуреялықтардың бастапқыда ассириялықтар болғанын көрсетеді, сонымен қатар оның заманында аймақта өмір сүрген друздармен байланысты білдіреді. (Сол сияқты "Друз" атауы "Итурея" тілімен байланысты емес.) Эрнест Аксель Кнауф Итуреяны сафаиттік Язур (יט׳ור, يظور) атауымен байланыстырды, ол набат арамей тілінде Ятур (יטור) деп аударылады. Халықтың (Әл Язур немесе Ятурейлер) атауы ретінде құрылғанға дейін бұл есім жеке есім ретінде, атап айтқанда, ағасы Забудты туған Набатей билеушісінің есімі болып табылады. Оның есімі Забадаевтармен байланысты болуы мүмкін, бұл тағы бір Набатей тайпасы, оны Итурейлермен бірге Хасмонеевтер жаулап алған. Сафаиттік жазулардағы Язур, көрініп тұрғандай, Киелі кітаптағы Джетур (Yeṭur, יטור) атауының туысы және оның бастапқы түрінен алынған болуы мүмкін. Егер бұл болса, онда Киелі кітаптағы Джетур, ғасырлар бұрын басқа аймақ пен адамдарды білдірсе де, жанама түрде Итурия атауының шығу тегі болар еді. Бұл атаулардың бір-бірімен байланысты болуы олардың түпнұсқа мағыналарына байланысты. Гесениус жазған "Исмаилиттер қонысына" қатысты қолданылған "Тур" (טור) және "Тирра" (טירה) деген сөздерімен байланысты "жапсырылған" деген мағынаны білдіреді. Бұл олардың араб тіліндегі "Язур" дыбысымен байланысы бар екеніне қайшы келеді, өйткені сафаиттік сияқты ẓ (ظ) және ṭ (ط) дыбыстарының арасындағы айырмашылық сақталады, бұл түбір "t" емес, "t" дыбысымен кездеседі. Егер Итуреялықтар өз атауын Жетурдан алған болса, онда Сафаиттік жазуларда Язур деп аталатын халық басқа халық болар еді, мүмкін, тек шағын отбасылық топ, ал егер Итуреялықтар өз атауын Язурдан алса, онда Жетурмен ешқандай байланыс болмайды. Алайда Хитчкоктың "Библиялық атаулар сөздігі" Жетурдың мағынасы "орден; кезек; таулы" дегенді білдіреді. "Тау" (дәлірек айтқанда "тасқа қамал") сөзінің байланысы еврей сөзіне сілтеме болуы мүмкін ṣur (צור), араб тілінде сақталған тамыр ẓar (ظر) "көк тас" деген мағынаны білдіреді, ẓ (ظ) дыбысы еврей тілінде ṣ (צ) болды. Етур (יטור) орфографиясы осылайша арам тіліндегі орфографиялық келісімнің нәтижесі болады, онда ẓ-ті оның шынайы еврей рефлексі ṣadi (צ) емес, ṭet (ט) арқылы бейнеленеді....

Тарих

105 жылы Аристобул І Итуреяға қарсы жорық жасап, оның көп бөлігін Яһудеяға қосып, Ғалилеяны Хасмоний патшалығына қосып алды. Иосиф Флавий Тимагеннің Аристобул туралы: "Иудейлерге өте пайдалы болды, өйткені ол оларға ел қосты, олар үшін итурейлер ұлтының бір бөлігін алды және оларды жыныстық мүшелерін сүндеттеу арқылы байланыстырды. Хасмонеялықтар итуреялықтарды және басқа халықтарды өз еркіне қарсы сүндеттеген-кеспегендігі белгісіз: Страбон олар мұндай тайпалармен сүндеттелудің ортақ байланысына негізделген конфедерация құрды деп мәлімдейді, бұл олардың саясаты агрессивті яһудилендірудің бірі болған сияқты. Итурея патшалығының орталығы Птолемей патшалығында болған көрінеді, Птолемей меннейдің (меннейдің) ұлы, оның резиденциясы Халкис болды. және б.з.б. 85-40 жылдары билік құрған. Птолемейдің орнын оның Дио Кассиус (xlix. 32) "Итуреялықтардың патшасы". 23 жылы Итурия мен оған іргелес провинциялар Зенодор (Иосиф Флавий, 15 ж. 10, § 1; idem, B. J. i. 20, 4 тармақ). Үш жылдан кейін, Зенодор қайтыс болғаннан кейін, Август Итуреяны Ұлы Иродқа берді, ол оны өз кезегінде ұлы Филипке қалдырды (Иосиф Флавий, Ант. он бес. 10, 3) тармақшасында көрсетілген. Бұл аймақ және Итуреялықтар Жаңа Келісімде Лұқа 3-тауда бір рет ғана айтылған, бірақ Страбон, Плиний Егде және Цицерон сияқты пұтқа табынушы жазушылар жиі сипаттаған. Яһуди жазушысы Иосиф Флавий де оларды сипаттаған. Олар римдіктерге жыртқыш халық ретінде танымал болды және олар оларды садақ атудағы үлкен шеберлігі үшін бағалады. Олар Иерусалимді қорғауда маңызды рөл атқарды. Итуреялықтардың бір бөлімшесін хасмониялық патша Аристобул I (б.з.д. Көптеген христиан теологтары, соның ішінде Евсевий Лұқаның жоғарыда келтірілген жазбасын ескере отырып, Итуреяны Трахонит қаласының маңында орналастырады. Иосиф Флавийдің айтуынша, Итурея патшалығы Ғалилеяның солтүстігінде орналасқан. Ливан тауының аймағында итуреялықтар өмір сүргенін біздің заманымыздың 6 жылынан қалған жазу растайды (Ephemeris Epigraphica, 1881, pp. 537542), онда Квинт Эмилиус Секунд оны Киринийдің Ливан тауындағы итурейлерге қарсы жібергенін айтады. 38 жылы Калигула Итурияны Дио Кассиус (lix. 12) және Тацит (Анналы, XII. 23) "Итуреялықтардың патшасы". Соэмус (49) қайтыс болғаннан кейін оның патшалығы Сирия провинциясына қосылды (Такит, б. з.). Бұл қосылғаннан кейін итуреялықтар Рим армиясына сарбаздар дайындады; және атаулар Ала I Augusta Ituraeorum және Кохорс I Augusta Ituraeorum жазуларда кездеседі (Ephemeris Epigraphica, 1884, 194 б.).