Кіріспе

1690 жылы Тоғыз жылдық соғыс шайқасы Стаффарда шайқасы 1690 жылы 18 тамызда Тоғыз жылдық соғыс кезінде Солтүстік Италияның Пьемонт аймағында өтті. Бұл туғызу - Италиядағы Тоғыз жылдық соғыстың алғашқы ірі шайқасы, өйткені Виктор Амадей II Савой сол жылдың басында Франция королі Людовик XIV-ге қарсы Ұлы одаққа қосылды. Николя Катинаттың қолбасшылығындағы 12000 француз әскері Виктор Амадей мен императорлық генерал Евгений Савойскийдің 18000 савойлық әскерін жеңді. Жеңіс Катинатқа Пьемонттың көп бөлігін басып алуға мүмкіндік берді, бірақ ол ауру, адам жетіспеушілігі және жабдықтау проблемалары салдарынан Турин астанасын ала алмады.

Өмірбаян

1690 жылы Тоғыз жылдық соғыс үшінші жылы болды, Франция мен одақтастар өздерінің негізгі күш-жігерлерін Испанияның Нидерландысына бағыттады. Екі жақ та Рейн өзенінің бойындағы бұл сахнада шешуші басымдыққа ие бола алмады, солтүстік Италияны одақтастар "Францияға есікті ашатын" бір аймақ ретінде қалдырды. Савойя мемлекетінің бірнеше аймақтарына бөлінді: Ницца графлығы мен Савойя герцогтығы, екеуі де қазіргі Францияда, Аоста герцогтығы және Пьемонт княздігімен бірге. Франция патшасы Людовик XIV өзінің алдыңғылары сияқты Савойяны француздың тәуелді аймағы ретінде қарастырды. Бұл батыстағы Пинероло, 1631 жылы Францияға қосылды, ал шығыстағы Касале, 1681 жылы Мантуя мен Монффера герцогы Фердинанд Карлден сатып алынды.

Кіріспе

1690 жылдың басында Виктор Амадей әлі ашық түрде соғысқа қосылмады; оның шағын әскері 8000 адамнан құралса да, Людовик XIV Савойяны француз орбитасында ұстауы керектігін түсінді. Амадейдің өз егемендік мүдделерін елемейтін француздар кепілдіктер іздеді және герцогке өз талаптарын қойды: Амадей Испанияның Нидерландыдағы француз күштеріне көмектесу үшін 2000 жаяу әскер мен үш драгун полкін жіберуге тиіс еді - оның армиясының жартысына жуығы - немесе оларды Николас Катинат күштеріне біріктіріп, испандық Милан герцогтігіне шабуыл жасауға тиіс еді; ол сондай-ақ Катинатқа Туриннің цитадельін және По өзенінен әрі қарай Верруаны тапсыруға тиіс еді. Егер ол бұлай етпесе, Лувуаның сөзімен айтқанда, "оны өмір бойы есте сақтайтын жазаға тартылатын болады". Француз талаптары Савойяның тәуелсіздігіне шабуыл жасаудан басқа ештеңе болмады, ал қорқыту ақырында кері нәтиже берді. 1690 жылдың жазының басында Амадей Францияға қарсы тұруы керектігін түсінді және Ұлы одаққа бет бұра бастады. Бірақ оның шарттары бар еді. Амадей өзінің Монферрат герцогтігіне деген отбасының талабын қайталады, бұл Савой үйі Мантуя герцогымен мәңгілік дауда болды, Касаледің осы аймақта қабылданатын ең төменгі деңгейі ретінде қарастырылды; ол сонымен қатар Пинеролоны Савойяның одақтастар жағында соғысқа кіруінің шарты ретінде қайта алуды талап етті және Дофиньдегі кем дегенде бір француздық жерді алуға тырысты. Амадейдің соғысқа дайындықтары мен Англия мен Испаниядан қаржылық көмек алу туралы келіссөздері 4 маусымда Францияға қарсы соғыс жариялады.

Шайқас

Шілдеде Катинат Пьемонттағы француз күштерінің командасын қабылдады, олардың жалпы саны 12 000 адам болды, ал Виктор Амадей Миландан 10 000 испандық күшейткіштерді алды, сондай-ақ оның ағасы, Савой ханзадасы Евгений басқарған 5 000 император әскерін беруге уәде берді. Сонымен қатар, бұрын Людовик XIV мен Амадейдің діни қуғын-сүргінін көрген Амадейдің протестанттық қауымы Вальдои өз герцогымен татуласып, өз аңғарларын қорғауға қаруды қолына алды. Француздармен соғысқанда аз қамқорлық сұралды немесе берілді. Амадейді жазалауға бел буған Людовик XIV Катинатқа өз күшін Савойяның және Пьемонт жазығының үлкен бөліктерін өртеп, салық салуға (салым салуға) тапсырды. Жергілікті шаруалардың кек алу әрекеттері қару-жарақ ұстаған кез келген адамды асып тастаумен болды. Алайда Катинаттың 1200 жасақшысымен Лузернаға жіберген маркиз де Фёкьер қатты жеңіліп, 600-ге жуық адамынан айырылып қаладан кетуге мәжбүр болды. Катинат әскері Пьемонт жазығында маневрлер жүргізген кезде, Маркиз де Сент-Рут Савой герцогтігінің көп бөлігін басып алып, Савойя әскерлерін жойған; Гренобльден солтүстікке қарай 60 км-ден аз жерде орналасқан Монмелианның үлкен бекінісі ғана герцог қолдарына қалды. Савойя Пьемонтқа қарағанда әлдеқайда маңызды болмаса да, оның жоғалуы Ұлы одақ үшін үлкен сәтсіздік болды, бұл Францияға шабуыл жасау мүмкіндігін аз етті. Жойылу мен қорқытуды тоқтату үшін Амадюс Евгенийдің кеңесіне қарсы француздарды өзінің және испан әскерлерімен қарсы алуға тырысты. Фойкиердің жоғалғанын және француздарды әлсіз кезде ұстауға асыққан Амадей Катинатқа шабуыл жасау және қоршау жасау ниетімен Виллафранкадағы лагерінен кетіп қалды. Катинат Кавурдағы лагерін тастап, Салуццоны алу ниетімен оңтүстікке қарай жүрді; Амадей оны тоқтатуға қозғалғанда, 18 тамызда Стаффарда аббатханасында шабуыл болды. Сулы далалар мен қоршаулар шайқас алаңында қозғалысқа кедергі келтіріп, Савойялықтардың қатарын қорғады, бірақ француз әскерлері савойялықтарды талқандады. Тек кенәз Евгенийдің савойлық ат әскеріне қолбасшылығы және кері шегінудегі мінез-құлқы одақтастар әскерін апаттан құтқарды. Амадейдің 2800 құрбаны болды, 1200 тұтқынға алынды; ол сондай-ақ өзінің 12 пулеметінің 11-ін жоғалтты. Катинаттың құрбандықтары 1000-2000 сарбазды құрайды.

Салдары

Кейін Катинат Салуццо, Савильяно және Фоссаноны басып алды, ол басып алынған аумақтардан жеткізілімдер мен салықтар алды; Төлеуден бас тартқан қалалар, мысалы, Церезоле мен Аутрив тоналды. Император әскерлері Пьемонтқа келгенде, испандықтардың Солтүстік Италияда билік ету үшін ұзақ уақыт бойы бәсекелес болған Виктор Амадейді қолдауға қарсылық білдіргендіктен, "олар мүлдем ештеңе жасағылары келмейді" деп мәлімдеген Евгений ханзадамен бірге, Пьемонтқа аз қол жеткізілді. Оның орнына, ол өзінің атты әскерімен жүргізілген шағын шабуылдарға шектелді, олардың көбі түрік соғыстарының қатыгездігіне үйренген; 1690 жылдың қыркүйегінде болған осындай оқиға кезінде олар 200 француз тұтқындарын өлтіруден бұрын кастрациялады. Катинат Сузаға, Дафнидегі Брайансонмен байланысты бақылайтын маңызды бекініске, 11 қарашада сонда траншеялар ашты. Қалған екі күн өткен соң берілді, бірақ Касалемен байланысу үшін Туринді, содан кейін Асти аймағын және оңтүстік-шығыс Пьемонтты басып алу үміті қамтамасыз ету мен байланыс проблемаларына, адам тапшылығына және армия ішіндегі ауруларға байланысты азайтылуы керек болды. Жапа шеккен Пьемонт жерінің байлығынан өмір сүре алмай, француздар Савойя, Дофин және Прованс аймақтарында қыстауға орналасты. Император әскерлері Монферратта орналасты, бұл оның француздық билеушісі, Мантуя герцогының қатты үрейленуі болды.