Кіріспе
Валам Олум, Валум Олум немесе Валам Олум, әдетте "Қызыл жазба" немесе "Қызыл ұпай" деп аударылады, бұл Ленапе (Делавэр) түпкүлді америкалық тайпасының тарихи баяндамасы. Бұл құжат 1830-шы жылдары ботаник және антиквариар Константин Самуэль Рафинесктің жариялауынан бері оның шынайылығы туралы дау тудырды. 1980 жылдары жүргізілген этнографиялық зерттеулер мен 1990 жылдары Рафинеск қолжазбаларының талдауы бұл құжаттың жалған болуы мүмкін екеніне айтарлықтай дәлел келтірді.
The Walam Olum, Walum Olum or Wallam Olum, usually translated as "Red Record" or "Red Score", is purportedly a historical narrative of the Lenape (Delaware) Native American tribe. The document has provoked controversy as to its authenticity since its publication in the 1830s by botanist and antiquarian Constantine Samuel Rafinesque. Ethnographic studies in the 1980s and analysis in the 1990s of Rafinesque's manuscripts have produced significant evidence that the document may be a hoax.
Жұмыс
1836 жылы өзінің "Америкалық ұлттар" атты алғашқы томында Рафинеск Валам Олумның бүкіл мәтінін ағылшынша аударма ретінде таныстырған, сондай-ақ Ленапе тіліндегі бөлігі. Валам Олум шығармасына жаратылыс мифы, топан су мифы және көші-қон оқиғалары кіреді. Рафинеск және басқалар бұл көші-қон Азияда басталды деп түсіндірді. Валам Олумның айтуынша, Беринг бұғазы арқылы көшіп-қону 3600 жыл бұрын орын алған. Бұл жазбада басшылардың есімдері ұзақ тізімделген, бұл эпостың уақытын көрсетеді. Рафинесктің айтуынша, басшылар біздің заманымызға дейінгі 1600 жылы пайда болған.
Қысқаша әңгіме
Бұл оқиға ғаламның пайда болуынан, Жердің қалыптасуынан және Ұлы Манитудың алғашқы адамдарды жаратуынан басталады. Содан кейін Ұлы Маниту басқа да жаратылыстарды жаратқанда, зұлым Маниту басқаларды, мысалы, ұштарды жаратады. Бастапқыда бәрі жақсы болса да, жамандық бақытсыздық, ауру, апат, өлім әкеледі. Бір үлкен жылан оларға шабуыл жасап, үйлерін қуып шықты. Жылан жерді су батырып, судағы жабайыларды жаратты, бірақ Жаратушы алып торғайды жаратты, оған тірі қалған адамдар су тасқынынан шығып, судың кетіп қалуын сұрады. Жер бетінде қайтадан қар жауып, суық болғандықтан, олар үй салу және аң аулау дағдыларын дамытып, ауа райы қолайлы жерлерді іздеу жолында барлау жұмыстарын бастады. Ақырында олар шығысқа қарай бет алды. Олар Торғайдың жерінен жыланның жеріне қарай мұздай мұхит арқылы жүріп, алдымен шырша ағаштарының жеріне жетті. Бірнеше ұрпақтан кейін (бұл жерден бастап рубасылар аталады) олар көршілес аумақтарға тарай бастады. Көптеген ұрпақтар өтті (әрбір басшының сипаттамалары қысқаша сипатталған), ұлттың көп бөлігі солтүстік Таламанның көмегімен Талегави халқының аумағына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Соғысқа ұшырағандары сәтті болғанымен, Таламан кейіннен жау бола бастады, бірақ көп ұзамай жеңілді, әрі қарай ұзақ уақыт бойы бірігу басталды. Баяулап өсіп, бай шығыс елдеріне қарай өркендеу ақырында басқа теңізге жетті, онда ұрпақтардан кейін алғашқы ақ адамдар кемелермен келді. Мәтін осымен аяқталады, бірақ Рафинеск қосымша "Фрагмент: Линапи тарихы туралы abt. 1600 жылы, "Валламолум" жабылып, оқиға оның заманына дейін жалғасады. Бұл (әдеттегі Уалам Олум композиторын бір Лекхибат деп атайды) Джон Бернстің аудармасы ретінде ғана бар, ол өзі ешқашан қанағаттанарлықтай анықталмаған.
Шығу тегі
Рафинеск түпнұсқалық әңгіме қайың қабығында немесе кедр ағашынан жасалған тақташаларда немесе таяқтарда пиктограммалармен жазылған деп мәлімдеді (Рафинеск "Олум жазбаны, ойылған таяқты, ағаш немесе қабықтың оюланған бөлігін білдіреді") Ол "Индиананың марқұм доктор Уорд" материалдарды 1820 жылы ленапе ауруынан емделу үшін сатып алды және ақырында оларды Рафинеске тапсырды. Рафинесктің жеке жазбалары мен отбасылық аңыздан 1954 жылы доктор Уордты Кентуккидің 1834 жылы қайтыс болған дәрігері Джон Рассел Уорд деп анықтады, бірақ Индиананың әлеуетті кандидаты анықталды: Малтус А. Уорд (17941863, сондықтан "өлген" деген мағынада "соңы" емес), өзінің алғашқы мансабының бір бөлігін Индианада өткізген, 1823 жылы Жаңа Англияға көшіп барды және 1831 жылдан бастап Джорджия университетінде табиғи тарих профессоры болды. Ол 1822 жылы Ленапе тіліндегі аяттардың түсіндірме көшірмесі басқа көзден келгенін айтты. Аудармасы жарық көргеннен кейін Рафинеск плакаттарды жоғалтып алғанын айтты. Рафинесктің 183 тармақты аудармасында 3000-ға жуық сөз бар. Ол қолжазбасында сол суреттерді ленапе тіліндегі оларды түсіндіретін тармақтармен қатар қойды. Бұл материал қазір Пенсильвания университетінде сақталып, цифрлық түрге көшірілді. Рафинесктің өлімінен кейін дайын сатылымға түспеген ірі үлгілер жинағындағы кез келген заттар, айқын түрде, жойылған. Рафинесктің куәлігінен басқа, түпнұсқа таяқтардың бар екендігіне ешқандай дәлел жоқ. Ғалымдар тек оның шығармаларын ғана зерттей алады. XX ғасырдағы археология Рафинесктің заманында америкалықтар қайыңның қабық түрін 200 жылдан астам уақыт бойы қолданғанын растады. 1965 жылы археолог Кеннет Кид Онтарионың Head of the Lakes аймағында "жануарлардың, құстардың, адамдардың, мифологиялық жаратылыстардың және құпия символдардың суреттері қазылған, кесілген және пішінді қайың қабығының екі бөлшегі" табылғанын хабарлады. Кейбірдері ожибва халқының миде қоғамы қолданған кітаптарға ұқсайды. Осы табылған бір шиыршықтың жазылған уақыты шамамен 1560 +/ 70 жылы деп анықталды.
Валам Олум 19 ғасырда
Валам Олум туралы дау-дамайлар болғанмен, оны көптеген жылдар бойы тарихшылар, антропологтар мен археологтар дәл есеп ретінде қарастырды. Ефрем Г. Сквайр, XIX ғасырдағы американдық археологияның ықпалды тұлғасы ретінде танылған, 1849 жылы мәтінді қайта жариялады. Ол оны шынайы деп қабылдады, ішінара ішкі дәлелдерге сүйене отырып, сонымен қатар, білімді үнділік бас (Kah ge gah gah bowh) (Джордж Копвей) қолжазбаны көрсеткен, "бұл түпнұсқа белгілер мен Делавэр диалектісіндегі түсіндірмелерге ғана емес, сонымен қатар ол қалыптастырған жалпы идеялар мен түсініктерге қатысты оны шынайы деп жариялады. Сондай-ақ ол аударманың шынайы екеніне куәлік етті". Жақында Барнхарт Копвейдің "оның туған диалектісінде еркін сөйлегенін және Оджибва мен Ленапе сияқты басқа Алгонкиан топтарының дәстүрлерін білгенін, бірақ ол Делавэрдің дәстүрлері мен тілі туралы сарапшы болмағандығын" атап өтті. 1849 жылы 16 ақпанда, құжат қайта басылып шыққаннан кейін, Генри Роу Скулкрафт Скьерге құжаттың "қабық түрмелерінен мен музыка тақталары деп аталатын ағаштан жасалған кестелік бөлшектерден алған транскриптілермен салыстыру арқылы жақсы қолдау тапқанына" сенетінін жазды. 1885 жылы үшінші басылымнан кейін Бринтон былай деп түсіндірді: "Көптеген жағдайларда сандар немесе символдар мен берген түзетулер мен Рафинескидің емес, менің аудармаларымды растайды. Бұл тек оның бұл мәтінді басқа адамдардан алғандығын ғана емес, сандарды да дәлелдейді, әрі бұл екеуінің де шынайылығына үлкен ықпал етеді". 1885 жылғы басылымды этнограф және зерттеуші Джеймс Муни оқыған болуы мүмкін. 1888 жылы жарық көрген "Чероки мифтері" кітабында Валум Олум туралы айтылған. "Черокидің тарихи эскизі" атты еңбегінің басында ол "Чероки" терминінің шығу тегі туралы дәлел келтіруге тырысады: " тайпаның басқа синонимдері арасында Рикахоккан немесе Рехаэкриан, ежелгі Поухатан атауы және Таллидж, немесе Таллидж'ви, Ленапелердің Валам Олум хроникасында қолданылған ежелгі атауы бар ".
Валам Олум 20-ғасырда
1930 жылдары Эрмини Воегелин Валам Олумның баяндау элементтерінің дәлелін тәуелсіз Лени Ленапе және Делавэр дереккөздерінен табуға тырысты; паралельдер ең жақсы жағдайда қорытындысыз болды. Бұл мәтіннің шынайылығына күмән туды. 1952 жылы атақты археолог Джеймс Беннетт Гриффин "Уалам Олумға еш сенбейтінін" ашық айтты. Тарихшы Уильям А . Хантер де бұл мәтінді жалған деп есептеді. 1954 жылы археолог Джон Г. Витхофт мәтіндердегі тілдік қателіктер мен сөздердің күмәнді сәйкестіктерін 19-ғасырдағы Ленапе ағылшын сөз тізімдеріне тапқан. Ол Рафинесктің Ленапелердің басылып шыққан мәтіндерінен баяндау құрастырғанын айтты. Келесі жылы ол Америка лингвистикасы журналында одан әрі зерттеу үшін Валам Олум жобасының басталғанын жариялады, бірақ бұл жоба жүзеге асырылмады. Антрополог Делла Коллинз Кук 1954 жылғы зерттеуге қатысты: "Ғылыми эсселерді бір-біріне қайшы келетін қорытындыларды демеушіге мүмкіндігінше аз реніш келтіру үшін жасалған тәсілмен айту жаттығулары ретінде оқу керек". Кейіннен басқа аудармалар мен түсіндірмелер, соның ішінде ағылшын тілінен басқа тілдерге аударылған аудармалар пайда болды. Селвин Дьюдни, өнер педагог және зерттеуші Оджибба өнер және антропология, жазды жалғыз жан-жақты зерттеу Оджибба қайың қабық түрмелері (wiigwaasabakoon). Онда ол былай деп жазды: "Альгонкиан тілінде сөйлейтін делавэрлер өздерінің Атлантика теңізі жағалауындағы Делавэр өзенінің сағасындағы мекенінен көшірілгеннен кейін ұзақ уақыт бойы сақталған ағаштан жасалған пиктографиялық жазба, су тасқыны туралы аңыздың (Құдай Тағаланың (мифология) су тасқыны) қаншалықты көне және кең таралған екеніне дәлел береді. Бұл жазба "Валум Олум" (Бейленген таяқтар) деп аталады және оны Джордж Копвей үшін Делавэрдің ақсақалдары түсіндірді. Адамның моральдық зұлымдықтарына сілтеме жасаудан басқа, "Валум Олум" көңіл-күйі мен бейнелері еуропалық ықпалға дейінгі ескі атмосфераны білдіреді ". Антрополог Эдвард С. Роджерс өзінің зерттеуін қайта қарастырған кезде "Дьюдни ширек ғасыр бұрын кең тараған этнографиялық жалпыландыруларға сүйенуге бейім, бірақ арадағы жылдары олар өзгертілді немесе дәлелденді. Дьюдни этнографиялық тақырыптардан гөрі этнотарихи мәселелерді жақсы емес басқарады. Дьюдни Абайсыздарды алдады, олар Оджиббаның нақты таралуы мен кейбір ұсынылған көші-қонының әлі де шешілмегенін түсінбейді. Соңғы, бірақ өте маңызды сөзді айтуға тура келеді. Ожиббалар бұл кітапқа қалай қарайтын болады? Әдетте, жағымсыз, бүгінгі күнге дейін келіп түскен бірнеше пікірден. "Құдайға бағышталған" ақпараттың ашылуының өзі реніш туғызады". Алайда 1980 жылдары этнологтар "Валам олумды дәстүр ретінде мүлдем жоққа шығаруға" жеткілікті тәуелсіз ақпарат жинады. Ленапилер туралы білімі бар Герберт К. Крафт бұл құжат - жалған деп көптен күдіктенген болатын. Ол бұл Ленапе халқының ежелгі ата-бабаларының көшіп-қонулары туралы археологиялық деректерге сәйкес келмейтінін айтты. Сонымен қатар, ол 1985 жылы этнологтар Дэвид М. Острайхер мен Джеймс Реммердің ленапе ақсақалдары арасында жүргізген сауалнамасына сілтеме жасап, бұл дәстүрлі ленапелер ешқашан бұл әңгіме туралы естімегенін көрсетті. Ежелгі ленапелер "оның мәтінін түсінбейтін және жиі түсініксіз деп тапқан". Острайхер Ленапе тіліндегі мәтінді ана тілімен еркін сөйлейтін Люси Паркс Блалокпен бірге зерттеді және олар ағылшын идиомаларын жиі қолдану сияқты мәселелерді тапты. Кентуккидегі жазушы Джо Напора мәтіннің қазіргі заманғы аудармасын жазды, ол 1992 жылы жарық көрді. Ол кезде ол Валам Олумды нағыз деп ойлаған. Алғашқы сөзінде ол былай деп жазды: "Менің ойымша, Валам Олум Мид свиткаларымен тығыз байланысты, ол туралы Дьюдни "Оджибвейдің қасиетті свиткалары" кітабында өте көркем жазған.
Валам Олум 1994 жылдан бері
1994 жылы және одан кейін Дәуіт М. Острайхер "Уалам Олумды ашу: 19-ғасырдың аңызы" деген еңбегінде Валам Олумның аңыз екендігіне дәлел келтірді. Острайхер Рафинесктің түпнұсқа қолжазбасын зерттегенде, "онда оның ағылшын тіліндегі 'аудармасына' сәйкес келетін басқа сөздермен алмастырылған, сызылып тасталған ленапи сөздері көп екендігін көрді. Басқаша айтқанда, Рафинеск ағылшын тілінен ленапе тіліне аударған, керісінше емес". Дэвид Острайхер бұл әңгімелер әлемнің әртүрлі мәдениеттерінен жиналған көптеген көздерден жиналған конгломерат деп мәлімдеді. Барнхарт Рафинесктің Валам Олумды Парижде өткен халықаралық Prix Volney байқауында жеңіске жету үмітімен жасағанын және Барнхарт Рафинеск Американың халыққа қоныстануына қатысты өзінің ұзақ уақыт бойы ұстанып келген теориясын дәлелдегісі келетінін ойлады. Острихердің зерттеулерін Герберт Крафт өзінің "Ленапи Делавер Үнді мұрасы: б.з.д. 10,000 жылдан б.з.д. 2000 жылға дейін" атты зерттеуінде және Дженнифер М. Леманның "Білімдегі саясат ретінде әлеуметтік теория" атты еңбегінде жинақтады. Кейін Дэвид Острайхер Джо Напорадан тікелей хабар алғанын жазды. Оэстрихер Напораның "Қазір ол "Уалам Олум" шын мәнінде қалжың екенін мойындайды және ол сенім артқан көздердің құжатты зерттеуде соншалықты абайсыздық танытқанына және қалжыңның осы уақытқа дейін жалғасуы керектігіне алаңдаушылық білдірді" деп жазды. Острайхердің өте егжей-тегжейлі талдауы көп аудиторияны таба алмады, бірақ олар бір қадам ары қарай барып, алдыңғы зерттеушілердің ой-пікірлері мен мәдени болжамдарын зерттеуге мүмкіндік берді (мысалы, олар Валам Олумның жалған екендігіне айқын дәлел болуы керек болатын ерекшеліктерін қалай қарастырғанын зерттеу арқылы). Рафинесктің жақында шыққан өмірбаянында: "Қазір оның маңызды деректер мен құжаттарды жалған деп есептеуге өте жақсы себеп бар. Ең айқын мысал - ғалымдарды бір жарым ғасыр бойы таң қалдырған Ленни Леннап көшіп-қону сагасы "Уалам Олум". Рафинеск "Уалам олумды" өзінің жеке сеніміне сай жазғандықтан, оның шынайы екеніне сенді. Бұл оның балалық шығармаларынан әлдеқайда зиянды, өйткені оны оңай жоққа шығаруға болады; бұл зияндылықтан да артық еді". Көптеген дәстүрлі ленапилер өздерінің туған жерінде (яғни Нью-Джерси, Пенсильвания және Нью-Йорк аймағында) мәңгі өмір сүргеніне сенеді. Шығыс Оклахома штатындағы Делавэр тайпасы түпнұсқалары бұл құжатты қолдаған еді, бірақ дәлелдерді қарастырғаннан кейін, 1997 жылдың 11 ақпанында өздерінің қолдауын қайтарып алды.