Кіріспе

Кокопелли (/koʊkoʊˈpɛliː/) – құнарлылық құдайы, көбінесе мойны бүкіреңкі флейташы ретінде бейнеленеді (басында қауырсын немесе мұрт сияқты өскіндерімен), және Оңтүстік-Батыс АҚШ-тағы кейбір жергілікті американдық мәдениеттер оны қадірлейді. Басқа құнарлылық құдайлары сияқты, Кокопелли де бала туу мен егіншілікке қадағалайды. Ол сонымен қатар алаяқ құдай және музыка рухын символдайды.

Мифтер

Хопи тайпасы арасында Кокопелли тумаған балаларды арқасында алып жүріп, әйелдерге үлестіреді; осы себепті жас қыздар одан көбінесе қорқады. Ол некеге қатысты обрядтарда жиі қатысады, ал Кокопелли кейде Хопи тайпасы Кокопельмими деп атаған әйелмен бірге бейнеленеді. Кокопеллиді толу айы мен кеміген айда, айдағы "адам" немесе "қоян" сияқты көруге болады. Кокопелли сонымен қатар жануарлардың көбеюіне қадағалайды, сондықтан ол көбінесе қошқарлар мен бұғылар сияқты жануарлармен бірге суреттеледі. Оған байланысты тағы да көптеген жаратылыстар бар, мысалы күнге күйінетін жыландар немесе суды жақсы көретін кесірткелер мен жәндіктер. Кокопеллидің флейта тартып ойнауымен ауыл шаруашылығына билік етеді, қысты қуып, көктемді әкеледі. Көптеген тайпалар, мысалы Зуни тайпасы, Кокопеллиді жаңбырмен байланыстырады. Ол көбінесе жүгері ұнтақтау обрядтарын бейнелейтін Пайятамаумен бірге келеді. Кейбір тайпалар оның арқасында тұқымдар мен нәрестелерді тасиды дейді. Соңғы жылдары Кокопеллидің эмаскуляцияланған (яғни итифальдық емес) нұсқасы АҚШ-тың оңтүстік-батысының жалпы символы ретінде қабылданды. Оның суреті футболкалар, бейсболкалар, кілт сақиналары және аула жиһаздары сияқты көптеген заттарда қолданылады. Оны "Breaking Bad" сериалының бірнеше эпизодында Уолтер Уайттың (Брайан Кранстон) үйіндегі бассейіннің қабырғасында да көруге болады. Колорадо штатының Гранд-Джанкшн және Юта штатының Моаб қалалары арасындағы велосипед жолы қазір Кокопелли жолы деп аталады.

Шығуы мен дамуы

Кокопелли кем дегенде Хохокам, Юман және Тұңғыш Пуэбло тайпаларының заманынан бері құрметке ие. Оның ең алғашқы бейнелері 750 және 850 жылдар аралығында жасалған Хохокам керамикасында кездеседі. Кокопелли бастапқыда солтүстік Мезоамерикадан келген, похтека деп аталатын ацтек саудагерлерінің бейнесі болуы мүмкін. Бұл саудагерлер тауарларын арқаларына ілген қаптарда тасыған, ал осы қап Кокопеллидің әйгілі дөңгесінің пайда болуына себеп болған болуы мүмкін; кейбір тайпалар Кокопеллиді саудагер деп есептейді. Олар елді мекенге жақындағанда, достарын хабарлау үшін сыбызғыны қолданған болуы мүмкін. Алайда, бұл теория әлі де күмәнді, себебі Кокопеллидің ең алғашқы бейнелері Мезоамерикалық Пуэбло тайпаларының сауда дәуірінен бірнеше ғасыр бұрын, тіпті Ацтек империясы мен оның похтекаларынан бұрын жасалған. Көптеген адамдар Кокопеллинің саудагер ғана емес, одан да маңыздысы, алыстан хабар мен сыйлықтар жеткізуші болғанына сенеді. Керемет әңгімеші ретінде Кокопелли көптеген тілдерді білген, ал оның көптеген дағдыларын толықтыратын дене тілі арқылы әңгіме айту өнерінде шебер болған. Кокопеллидің келген кездегі әдеттегі шулы жариялауы оның ерекше екенін және қауіпсіздігін қамтамасыз еткен. Көбінесе саяхаттарында және саудасында шәкіртімен бірге жүретін Кокопелли алыс және әртүрлі қауымдарды байланыстыруда маңызды рөл атқарды. Оңтүстік Американың Анд тауларында "Экеко" кейіпкері де осы сияқты қызмет атқарған. Ол келгенде, киімдеріне ілінген заттарының дыбысы баршаға оның тауарлары мен ырыс-несібелермен бірге кешкі ойын-сауық пен саудаға дайын екенін хабарлаған. Күнде де, жаңалықтар, оқиғалар мен сырттан әкелген сыйлықтармен шағын ауылдарға келген сыртқы қонақтарды "Кокопелли" деп атау қалыпты жағдай. Тағы бір теория бойынша, Кокопелли – антропоморфты жәндік. Кокопеллидің ең ерте бейнелерінің көптегені оны жәндік сияқты көрсетеді. "Кокопелли" есімі "Коко" деген сөздің бірі болуы мүмкін, ол Хопи және Зуни құдайларының бірі, ал "пелли" – Хопи және Зуни тіліндегі жәндіктердің бір түрі. Шамамен 1200-1400 жылдар аралығында дөңгес пішіндес әйел бейнесінде су ыдыстары жасалған. Бұл бейнелер мәдени қаһарман немесе ата-бабаны бейнелеуі мүмкін, сондай-ақ су мен құнарлылықтың өмірлік күшін көрсететін ұғымдарды да бейнелеуі мүмкін.