Кіріспе

Инуит мифы

Күн мен Ай – инуит халық әңгімелеріндегі унипкаақтуат, яғни бір сюжет. Күн мен Айдың аспандағы қозғалысын дәстүрлі түрде бауыр мен қарындас аспанмен үнемі бір-бірін қуа жұрып жүреді деп түсіндіреді. Бұл оқиға сондай-ақ Айдың бетіне жағылған қара күлден туған дақты түсін де түсіндіреді.

Аттар

Ағасы көбінесе Анингаат деп аталады. Басқа нұсқаларда ол жай ғана Ай деп аталады. Кейде оны Тарқиуп Инуамен теңестіреді. Апасы көбінесе Күн (; ); Нацилингмиуту тілінде: heqineq деп аталады. Кейде ол жай ғана "Анингааттың әпкесі" деп аталады. Оны Аleqа деп те атайды, яғни "кіші інісінің үлкен әпкесі". Ханс Эгеде жазған мәліметтерде Гренландияда оны Малина немесе Аджут деп атағандары айтылады. Бір нұсқада ағасы Анинга деп аталады. Тағы бір нұсқада олардың есімдері Taqqiq және Siqiniq, бірақ олар бір-бірін aninga және najanga деп шақырады, бұл аға мен апа арасындағы ескі сөздер. Бернард Саладин Д'Англюр Анингаат/Анингақ сөзінің "жақын бауыр" дегенді білдіретін этимологиясын келтіреді, ani ("бауыр", ер адамды әпкесі сөйлегенде) және бірнеше синонимді жұрнақтар – ngaq, ngaat, ngaaq ("жақын") сөздерінен туындаған.

Нұсқалар

Бұл әңгіменің екі бөлігі бар: соқыр бала мен қара қаз туралы, және күн мен айға айналған әпке-бауыр туралы. Оқиғаның толық нұсқаларына 1920 жылдардың басында Repulse Bay әңгімешісі Ивалуарджук, 1950 жылы Netsilik әңгімешісі Томас Кусугақ, 1986 жылы Igloolik әңгімешісі Джордж Каппианақ және 1999 жылы Igloolik әңгімешісі Алексина Кублудың баяндамалары кіреді. Күн мен ай туралы бөлік кейде соқыр бала туралы бөліксіз айтылады. Мұндай баяндамалардың қатарында Франц Боас 1880 жылдары жазған, Akudnirmiut және Oqomiut нұсқасы екендігі айтылатын мәлімет, сондай-ақ 1990 жылы Igloolik әңгімешісі Херве Паниактың айтқан әңгімесі бар. Соқыр бала туралы бөлік те кейде күн мен ай туралы бөліксіз айтылады, әсіресе батыс және оңтүстіктегі Атабаска халықтары арасында.

Соқыр бала мен соқыр

Анингаат пен оның әпкесі – жетім балалар, олар әжелерімен (кейбір айтуларда анасы немесе әкесінің әйелі) бірге тұрады. Ағасы соқыр. Бір күні олардың лагеріне, үйінің терезесіне ақ аю келеді. Ағасы аюды терезе арқылы атып өлтіреді, бірақ әжесі жалғандап, ол тек терезені тигізді дейді. Әжесі аюды жасырын сойып, етін өзі мен қызы үшін сақтап алады. Балаға иттің еті беріледі және оған бас үйге кіруге рұқсат берілмейді. Әпкесі ағасына жасырын түрде аю етінен береді. Ағасы әпкесінен оны жақын жердегі көлге алып баруын сұрайды, онда қызыл мойынды қасқырлар (qaqsauq) бар. Ол көл жағасында тұрып, каяк дыбысын естіп, дауыс оны отыруға шақырады. Ол отырып, көлдің ортасына қарай жүзіп кетеді. (Кусугақ айтуынша, ол жай ғана көлге жетеледі, каяксыз.) Олар суға батып кетеді. Анингаатқа ауа қажет болғанда, олар қайтадан су бетіне шығады. Ауа алғаннан кейін, олар қайтадан суға түседі. Белгісіз адам оның көре алатынын сұрайды. Бұл бірнеше рет қайталанады: олар суға түседі, белгісіз адам баладан көре аласың ба деп сұрайды. Белгісіз адам баланың көзін жалайды (Ивалуарджук нұсқасында бұл егжей-тегжейлі жоқ) және олар қайтадан суға түседі. Әр жолы баланың көзі аздап жақсарып, соңында ол соқырлығынан айырылады. Белгісіз адам – қасқыр (Каппианақ нұсқасында жоқ). Анингаат үйге оралғанда, әжесінен енді көре алатын аю терісі туралы сұрайды. Ол оны [[Умиак]]пен келген адамдардан алғанын айтады. Енді көзі ашық болған соң, бала гарпун жасап, жағалаудан өтетін ақ киттерді аулау үшін пайдаланады. Бір күні әжесі онымен бірге кит аулауға келеді, ол гарпун арқанының тірегі ретінде қызмет етеді. Ол оған ең кішкентай китті шабуды бұйырады, бірақ ол ең үлкенін шабады. Үлкен кит оны суға тартып кетеді, ол бір рет су бетіне шығып, содан кейін су астында жоғалады. (Каппианақ нұсқасында ол нарвалға айналады, оның шашы мүйізге айналады.) Анингаат пен оның әпкесі жаңа лагерьге көшіп барады. Сол жерде су алып жатқанда, әпкесіне шабуыл жасалады. Ағасы оны құтқарады. Ол оны емдеп, жаңа лагерьге көшіреді. Олар жыныс мүшелері мен анусы жоқ адамдар тұратын жаңа лагерьге көшіп барады. Дегенмен, екі бауырлас та осы топтан адамдармен үйленеді, әпкесі жүкті болып, бала туады.

Күн мен Ай

Бұл нұсқа соқыр бала нұсқасына ұқсас, бірақ оқиғаның тек аяғын ғана қамтиды, қараңғыда шабуылдан басталады. Бірде мейрам кезінде біреу әйел бауырластың үйіне келіп, оның құллық шамдарын сөндіріп, оны құшақтап немесе жақындап жатыр. Ол қайтадан солай болатынын білген соң, бетін сазбен жуады. Сол кезде оның қонағы қайтадан келіп, бұл жолы өзіне көгілдір шайыр құяды. Ол кетіп бара жатқанда, әйел артынан еріп кетеді. Бұл мерекеге арналған қоғамдық қағықтан күлкі естіледі. Ол барып, қарап шығады. Анингааттың бетіне саң басуына халық күліп отыр. Осыдан қатты күйзелген ол көкіректі кесіп алып (Қаппианакта оны тек қана көрсетеді) оған ұсынады, егер ол өзінің денесін қатты ұнатса, оны жеуін айтады. (Күсіғақ бұл әңгімесінде көкірек туралы ештеңе айтпаған.) Одан кейін аңшылық басталады. Екеуі де шам ұстап тұр, бірақ ағасының шамы сөндіріледі. Оларды қуу аспанға көтеріледі, онда олар күн мен айға айналады, әлі де бір-бірін қуып жүр.

Үшінші нұсқа

Кнуд Расмуссеннің 1921–24 жылғы Бесінші Туле экспедициясының есебінде Кибкаржук есімді әңгімеші айтқан Пааллирмиут әңгімесінің көшірмесі бар. Бұл әңгіме басқаларынан көп жағынан өзгеше, бірақ күн мен айға айналған туысқан аға мен қарындастың негізгі мотивтері сақталған. Күннің шырағы жалындап тұрса, айдың шырағы тек қыздырып тұрған көмірге айналады. Бір заманда ерлі-зайыпты болып бірге ғұмыр кешіп жатқан аға мен қарындас болған. Олар мұны құпия ұстады, ешкім көрмейтін кезде ғана жақындық құрды. Бірақ бір күні олардың сыры ашылып, адамдар оларды бірге жатқан жерде табады. Олар ұялғандықтан жерден көтеріліп, аспанға ұшып кетті. Ол кезде қыс мезгілі еді, қараңғы болды, екеуі де қолдарында шырақ ұстаған. Ай ер адам болғандықтан (aɳuta•ugame nakr tɔrjuq, nakrtɔq: жылдам, жылдамдықпен), өте жылдам қозғалды, сондықтан ол аспанға шапшаң көтеріліп, шырағы сөніп қалды. Ал күн әйел болғандықтан баяу көтерілді, оның шырағы өшпеді. Сондықтан күн жарық пен жылуды бірге береді, ал ай тек шырағының қыздырған көмірінен жарық береді, бірақ жылу бермейді. Осылайша ай мен күн аспанға көтерілді.