Кіріспе

Инуиттердің су құдайы
Инуиттердің теңіз құдайы

Седна (Санна, бұрын Седна немесе Сидне деп аталған) – Инуит мифологиясында теңіз және теңіз жануарларының құдайы, сондай-ақ Теңіз Анасы немесе Теңіздің Иесі деп те аталады. Седнаның тарихы, жаратылыс мифы болып табылады, ол қалай Инуиттердің жер асты әлемі – Адливунға билік еткенін баяндайды.

Басқа атаулары

Седна Гренландияның кейбір аймақтарында Арнакуагсак немесе Арнаққуассақ деп аталады. Батыс Гренландияда оны Сассума Арна («Теңіздің анасы») деп, ал Инуктун тілінде Нерривик («Үстел») немесе Нулиажук (Канаданың Солтүстік-Батыс Аймақтары, Кеуатин ауданы) деп атайды. Әртүрлі инуит тайпалары оны басқа да аттармен білуі мүмкін, мысалы, Коронация шығанағы аймағының мыс инуиттері «Арнапакапфаалук» («Қатыгез әйел») деп, ал Иглулик тұрғындары «Таканаксалюк» немесе «Такананалук» деп атайды. Лабрадордың Киллиник ауданында оны «Теңізде өмір сүрген қарт әйел» деп атаған.

Аңыз

Седна туралы әңгіменің бірнеше нұсқасы бар. Кейбір әңгімелерде ол Исарратаицок есімді құдайдың қызы десе, енді бірінде тек әкесі ғана айтылады. Бір әңгімеде Седна – ата-анасына шабуыл жасаған, аштыққа ұшыраған Ангутаның қызы. Ашуланған Ангута оны теңізге шығарып, қайығынан лақтырады. Ол қайыққа жабысып тұрғанда, ол оның саусақтарын кесіп тастайды, сосын ол теңіздің түбіне батып, тереңдегі қасіреттілердің билеушісі болады. Оның үлкен саусақтары инуиттер аулайтын тюлендерге, морждарға және киттерге айналады. Әңгіменің тағы бір нұсқасында ол әкесі таңдаған жігіттерге көңілі толмай, итке үйленеді. Әкесі бұған қатты ашуланып, оны теңізге лақтырып жібереді. Ол қайыққа қайта мінгісі келгенде, әкесі оның саусақтарын кесіп тастайды. Оның саусақтары алғашқы тюлендерге айналып, ол құдіретті теңіз құдайына айналады. Басқа нұсқаларда ол саусақтары болмағандықтан шашын тарауға шамасы келмейді, сондықтан шаман оны оның орнына тарауы керек болады. Нецсилик аймағында Нуляюк – зорлық көрген жесім қыз екендігі айтылады. Бір күні адамдар оны суға батырып, саусақтарының ұштарын кесіп тастау арқылы құтылуға тырысады, олар тюлендер мен морждарға айналады. Соңында Нуляюк бір мүсіншіге үйленеді және барлық теңіз жануарларын басқара отырып, теңізде өмір сүреді. Әңгіменің басқа нұсқаларында Седна өзінің ауылының аңшыларынан ұсыныс алмайтын әдемі бойжеткен ретінде бейнеленеді. Бір белгісіз аңшы пайда болғанда, Седнаның әкесі оны балық үшін әйел ретінде беруге келіседі. Седнаның әкесі Седнаға ұйықтауға арналған дәрі беріп, оны жартастағы үлкен ұяға алып баратын аңшыға тапсырады, ол өзінің нағыз бейнесін көрсетеді: үлкен құс рухы (қарақ, фулмар немесе Кокксаут/петрел рухы деп сипатталады). Ол құстармен қоршалған күйде оянады. Әкесі оны құтқаруға тырысады, бірақ құс рухы ашуланып, үлкен дауыл тудырады. Ажалдан құтылу үшін Седнаның әкесі оны дауылды теңізге лақтырады. Ол қайыққа ілінуге тырысқанда, қолы қатып, саусақтары түсіп, теңіз жануарларына айналады. Ол теңіздің түбіне құлап, балық құйрығын өсіреді. Тағы бір нұсқада Седнаны басқа бір құс жаратылысы ұрлап алады немесе алдап соқтырады. Содан кейін әкесі оны құс кеткеннен кейін тұтқындалған жүзуші мұз аралынан құтқару үшін қайықпен келеді. Оның жоғалып кеткеніне ашуланған құс теңіз рухын көмекке шақырады. Теңіз рухы екі адам бар қайықты тауып, оларды өлтіру үшін үлкен толқындар тудырады. Әкесі ашуланған құдайдың ықыласын тату үшін үміттеніп, Седнаны суға лақтырады. Седна қайыққа жабысады, бірақ әкесі кішкентай балта алып, оның үш саусағын кесіп тастайды, содан кейін басына соққы береді. Үш саусақтың әрқайсысы – әртүрлі түбіртекке айналады. Басына соққан соққы Седнаны теңіздің түбіне жібереді, онда ол теңіз жануарларына билік етеді. Әңгіменің тағы бір нұсқасында Седна керемет аңшы екенін айтқан адаммен үйленеді. Ол оны алыс аралға алып кетеді, онда ол өзін құс адам екенін көрсетеді. Құс адам болғандықтан, ол жақсы аңшы емес еді және тек балық аулай алатын. Аралдан қашып құтыла алмаған ол өз жағдайын қабылдады, бір күні әкесі келіп кеткенше. Әкесі оның кім екені туралы өтірік айтқанын білген соң, оны құтқару үшін құс адамды өлтіруді шешті. Олар аралдан әкесінің қайығымен кетіп бара жатқанда, құс адамдарының достары оларға шабуыл жасады. Олар қайық үстінен ұшып, қайыққа шабуыл жасау үшін үлкен толқындар тудырды. Седнаның әкесі қорқып, оны суға лақтырып жіберді, ол кейінірек қайықтың шетінен ұстап, аман қалды. Ол қайықты аударып жібере ме деп қорқып, әкесі оның саусақтарын кесіп тастап, суға құлатты. Одан кейін кесілген саусақтары теңіз жануарларына айналды, ал ол теңіздің түбіне батып, мұхиттың рухы болды. Баффин аралындағы бір дәстүрде Седна отбасымен бірге қайықпен келе жатқанда дауыл болды. Ата-анасы дауылға оның кінәлі екенін ойлап, оны теңізге лақтырып жіберді. Ол қайыққа жабысты, бірақ әкесі оның саусақтарын кесіп тастады: алдымен ұштарын, содан кейін екінші буынды, содан кейін соңғы буынды. Оның денесіз саусақтары теңіз жануарларына айналды. Седна жануарларды басқаруға қол жеткізді. Егер адамдар оны ашуландырса, ол жануарларды олардың аң аулау орындарына келуден тоқтата алады, осылайша ашаршылық тудырады. Әр түрлі әңгімелер Седнаның өліміне әртүрлі себептер келтіреді. Бірақ әр нұсқада әкесі оны қайықпен теңізге алып шығып, саусақтарын кесіп тастайды. Әр нұсқада ол теңіздің түбіне батып, одан тамақ алу үшін оның жақсылығына сенеді. Ол әдетте кекшіл құдай ретінде қарастырылады, сондықтан аңшылар оны тыныштандырып, аң аулау үшін теңіз жануарларын босатуын сұрап дұға етуі керек. Киллиниқта адамдар тозығы жеткен гарпун бастары, сынған пышақтар мен ет пен сүйектің кесек бөліктерін теңізге құрбандық ретінде тастады.