Кіріспе
Ғаламның геоцентрлік моделіндегі ең сыртқы жылжымалы сфера Классикалық, ортағасырлық және қайта өрлеу астрономиясында "Primum Mobile" (лат. "алғашқы жылжымалы") ғаламның геоцентрлік моделіндегі ең сыртқы жылжымалы сфера болды. Бұл ұғымды Птолемей Жерді айналдыратын аспанның күн сайынғы қозғалысын есепке алу үшін енгізді, ол күн мен жұлдыздардың шығысынан батысқа қарай шығып, батысын шығарады және Авиценна арқылы Батыс Еуропаға жетті.
In classical, medieval, and Renaissance astronomy, the Primum Mobile (Latin: "first movable") was the outermost moving sphere in the geocentric model of the universe. The concept was introduced by Ptolemy to account for the apparent daily motion of the heavens around the Earth, producing the east to west rising and setting of the sun and stars, and reached Western Europe via Avicenna.
Көрінісі және айналуы
Птолемей жүйесі ғаламның көзқарасын ұсынды, онда көрінетін қозғалыс шын мәнінде қабылданады - бұл көзқарас әлі күнге дейін айдың шығуы мен күн батуы сияқты күнделікті терминдер арқылы ортақ сөйлеуде сақталады. Жердің полярлық осі бойынша айналуы гелиоцентрикалық Күн жүйесінде көрініп тұрғандай, ол (Аристархтың болжамымен) Коперниктің өмірінен кейін ғана кеңінен танылды бұдан бұрынғы астрономдар Жерді айналып жүрген барлық аспан денелерінің нақты қозғалысы ретінде көрген нәрсеге әкеледі әр 24 сағат сайын. Астрономдар жеті ғаламшарды (оның ішінде Ай мен Күн) шар тәрізді Жерді айнала көрусіз сфераларда алып жүреді деп есептеген, ал сегізінші сферада тұрақты жұлдыздар бар. Бүкіл жүйеге қозғалыс Импирианның ішінде орналасқан және барлық сфералардың ішіндегі ең жылдам қозғалатын Примум Мобиль арқылы қамтамасыз етілді.
Сфералық өзгерістер
Аспан сфераларының жалпы саны белгіленбеген. Бұл суретте аспан кеңістігі (тұрақты жұлдыздар сферасы) сегізінші, "кристалл" сферасы (Жаратылыс 1: 7-де "аспан кеңістігінің үстіндегі сулар" туралы айтылған) тоғызыншы, ал "Примум Мобиль" (Жұмылыс 1: 7 - де "Жұмылыссыз" деп аударылған) оныншы орынды алады. Оның сыртында "Құдайдың және барлық таңдалғандардың мекені" - Эмпириан орналасқан.
Коперник және одан кейінгі
Коперник тұрақты жұлдыздар сферасының бар екендігін және (ерекше түсініксіз) Primum Mobile-ді қабылдады, сонымен қатар (бастапқы) Галилей кейіннен оның гелиоцентрикалық жүйедегі қажеттілігіне қарсылық білдірген. Франсис Бэкон Жердің айналуы сияқты, "Ең алғашқы қозғалыс" жүйесіне де күмәнданатын. Алайда Кеплер планеталардың қозғалысының себебі болып "Примум Мобильді" емес, күнді жасады, ал "Примум Мобильді" метафора немесе әдеби аллюзия саласына біртіндеп кіргізді.
Әдебиеттік сілтемелер
Данте "Примум Мобильді" өзінің "Парадисосын" бөлген он аспанның тоғызыншысы етіп жасаған. Джеффри Чосердің "Заңгердің ертегісі" атты еңбегінде "Примум Мобиль" апострофияланады: "О персте моевинг! / Сенің күндізгі жүзіңмен / ең көп адам тұратын / және шығыстан батысқа дейін / асығып бара жатқан / бұл табиғи түрде басқа жолмен жүретін болады " (II. 295298) деген шешімге қол қойды. У. Б. Йейтс: "Бізді қалыптастырған ең алғашқы қозғалыс / дөңгелектердегі соулардың өздерін қозғалтты" деп жазды. Джон Сиарди былай деп жазды: "Бір күні түнде мен арманымда Әкемнің сағатына кірдім / Птолемей мен жиырма бір рубин жұлдыздармен / сфераларға және Primum Mobile-ға орнатылды / Әлемнің шеттеріне дейін оралып, жарқырап тұрдым".