Кіріспе

Неке туралы заңның жалпы сипаттамасы дүниежүзі бойынша некедің әлеуметтік және жеке аралық аспектілері Неке туралы заң - неке заңдылығын анықтайтын және елдері арасында айтарлықтай өзгеше болатын отбасылық құқықтың бір аспектісі.

Жалпы заңды неке

1753 жылы Лорд Хардвик актісіне дейін Англияда жалпы заңды некелер жарамды болды. Алайда бұл заң Шотландияға қолданылмады, сондықтан көп жылдар бойы жұптар тыйым салуды болдырмау үшін шекарадан солтүстікке қарай жүрді. Еуропа құрлығында орта ғасырларда көп кездесетін некелер болды, бірақ олардың заңдылығы Рим католик елдерінде Тридент кеңесімен (1545-1563) жойылған, бұл некелердің діни қызметкер мен екі куәгердің қатысуымен өткізілуін талап етті. Католик шіркеуі жасырын некеге 4-ші Латеран кеңесінде (1215 ж.) тыйым салды, бұл барлық некелерді шіркеуде діни қызметкер жариялауды талап етті. Тренттік собор (15451563) болашақ некелер тек приход пасторы немесе жергілікті ординар (епархияның епискобы) немесе аталған куәлардың бірінің өкілі куә болған жағдайда ғана жарамды болады деп шешті, ал некелер тіпті католик діни қызметкерінің куәлігімен жарамсыз. Бұл шешімді Еуропаның жаңа протестанттық елдері де, Рим-католик елдері мен ондағы отарларында тұратын протестанттар да, Шығыс православие мәсіхшілері де қабылдамады. Кейде 1753 жылғы Неке туралы заңға дейін бірге тұратын жұптар "жалпы заңды неке" қорғанысынан пайдаланады деп қате айтылады. Шын мәнінде, бұл кезде "әлеуметтік неке" деген атау да, ұғым да белгілі емес еді. Бірге тұратын жұптар некеде тұрғандай қарастырылмайды, керісінше, шіркеу соттары арқылы азғындыққа айыптау қаупіне ұшырайды. 1753 жылғы Неке туралы заң сол кездегі Ұлыбританияның теңіздегі колонияларына қолданылмады, сондықтан жалпы заңды некелер АҚШ пен Канадаға айналған елдерде таныла берді. АҚШ-тағы жалпы заңды неке ағылшын жалпы құқығынан пайда болды деп айтылса да, бұл мекеме Америка Құрама Штаттарында колониалды Американың бастапқы жағдайларынан пайда болған көрінеді, онда салыстырмалы түрде аз дін қызметкерлері немесе азаматтық лауазымды адамдар болғандықтан, салтанатты некеге алмастыру қажет болды. АҚШ-та жалпы заңды некелер әлі күнге дейін Алабама, Колорадо, Айова, Канзас, Монтана, Род-Айленд, Оңтүстік Каролина, Техас, Юта және Колумбия округінде танылады (Қорама Штаттардағы жалпы заңды некеге қараңыз). Еуропаның барлық елдері "әдет пен беделге байланысты неке" жойды, ал Шотландия 2006 жылы соңғы болып болды. Австралия 2009 жылғы Отбасы туралы заңнан бастап де-факто қарым-қатынастарды мойындады. АҚШ-та ХХ ғасырдың екінші жартысында жалпы заңды некелер штаттардың шамамен үштен бірінде жарамды болды, мүлдем немесе шартты түрде (егер белгілі бір заңмен белгіленген күнге дейін енгізілсе).

Некеге шектеулер

Неке - тарихи тұрғыдан шектеулерге толы мекеме. Жастан бастап, жынысына дейін, әлеуметтік жағдайына дейін, некеге байланысты түрлі шектеулер қоғамдастықтар, діни мекемелер, құқықтық дәстүрлер мен мемлекеттер тарапынан қойылады.

Некеге тұру жасы

Некеге тұру үшін ең төменгі жас мөлшері және ата-ананың немесе басқа да адамдардың келісімі талап етілуі әр елде әр түрлі. АҚШ-та ата-анасының және / немесе сот рұқсатысыз некеге тұрудың ең төменгі жасы 18 жаста, Небраска (19) және Миссисипи (21) штаттарынан басқа; бірақ көптеген штаттар кейбір жағдайларда жалпы ең төменгі жасқа ерекшеліктерді рұқсат етеді (Қорама Штаттардағы неке жасына қараңыз). Англия мен Уэльсте адам 18 жаста тұрмысқа шыға алады, бірақ 16 немесе 17 жастағылар ата-аналарының немесе қамқоршыларының келісімімен үйленуі мүмкін. Егер олар мұндай келісімді ала алмаса, олар соттан келісім ала алады, оны Магистратура соты немесе округтік немесе жоғары сот отбасылық бөлімдері бере алады.

Жыныстық шектеулер

Барлық елдерде ерлі-зайыптылардың жынысына қатысты заңдық, әлеуметтік және діни шектеулер қолданылады. Әлеуметтік және саяси көзқарастардың өзгеруіне байланысты кейбір юрисдикциялар мен діни конфессиялар бір жынысты адамдардың некелерін мойындайды. Басқа юрисдикциялар "азаматтық одақтар" немесе "үй ішіндегі серіктестіктер" бар, ал басқалары бір жынысты некелерге айқын тыйым салады. 1989 жылы Дания бір жынысты жұптардың қарым-қатынасын заңды түрде мойындаған алғашқы ел болды, олар тіркелген серіктестіктерді құрды, бұл бір жынысты қатынастардағы адамдарға "ерлі-зайыпты гетеросексуалдардың көпшілік құқықтарын берді, бірақ баланы асырап алу немесе бала күтімін бірлесіп алу құқығын бермеді". 2001 жылы Нидерланды әлемдегі бір жынысты некелерді заңдастырған алғашқы ел болды. 2024 жылдың ақпан айына қарай бір жынысты жұптар арасындағы неке 36 елде заңды түрде жүзеге асырылады және танылады, атап айтқанда Нидерланды, Бельгия, Испания, Канада, Оңтүстік Африка, Норвегия, Швеция, Португалия, Исландия, Аргентина, Дания, Бразилия, Франция, Уругвай, Жаңа Зеландия, Люксембург, АҚШ, Ирландия, Колумбия, Финляндия, Мальта, Германия, Австралия, Австрия, Тайвань, Эквадор, Біріккен Корольдік, Коста-Рика, Чили, Швейцария, Словения, Куба, Мексика, Андорра, Эстония және Грекия. Азаматтық одақ, азаматтық серіктестік, отбасылық серіктестік және тіркелген серіктестік мәртебесі некеден әртүрлі заңды пайдаларды ұсынады. 2015 жылғы жағдай бойынша ұлттық деңгейде некеден басқа заңды танудың баламалы формасы бар елдер: Боливия, Хорватия, Кипр, Чехия, Венгрия, Италия, Лихтенштейн, Монако, Черногория және Сан-Марино.

Тағы да діни қақтығыстар

Бұл оқиғалар кейбір елдерде саяси және діни наразылық тудырды, соның ішінде Англияда, Англия шіркеуі ұзақ талқылаудан кейін, Англия шіркеуінің дінбасыларының гомосексуалдық жұптарды баталауына ресми түрде тыйым салды, ал Құрама Штаттарда діни негіздегі қақтығыстар жалғасуда.

Туыстық шектеулер

Еуропаның ешбір елінде туысқандардың некелесуіне тыйым салынбаған. АҚШ - туысқандық некеге шектеулер салынған жалғыз батыс елі. Қоғамдар көбінесе туысқандарға некеге тұруды шектеулер енгізді, бірақ тыйым салынған қарым-қатынастың дәрежесі әртүрлі. Көптеген қоғамдарда аға-інілер мен апа-сіңлілердің некелесуіне тыйым салынған, ежелгі Мысыр, Гавай және Инка патшалықтарының ерекшелігі. Көптеген қоғамдарда бірінші туысқандар арасындағы некеге артықшылық беріледі, ал екінші шектен шыққан ортағасырлық католик шіркеуі тіпті алыс туысқандар арасындағы некеге тыйым салды. Ұлыбританияда 1907 жылы қайтыс болған әйелдің әпкесімен некелесу туралы заң еркектің қайтыс болған әйелінің әпкесіне үйленуіне тыйым салған. Австралияда ата-бабамен немесе ұрпақпен некеге тұру, аға мен апаның арасындағы некеге тұруға тыйым салынады, егер ол толық қанды немесе жартылай қанды болса және тіпті ағасы немесе апасы асырап алынған болса да. Барлық негізгі діндер некеге тұруға үміттенетіндердің қандастық (жеке туыстық) және туыстық (неке арқылы туыстық) негізінде кейбір некелерді тыйым салады, бірақ стандарттар әртүрлі.

Әлеуметтік шектеулер

Үндістанның индуистік қоғамдастығында, әсіресе брахман кастасында, бір готраға жататын адамға үйлену тыйым салынған, өйткені бір готраға жататын адамдар бірдей аталық ұрпаққа ие. Ежелгі Үндістанда, гурукулдар болған кезде, шишьяларға (оқушыларға) гурудың кез-келген баласына үйленуге кеңес берілмеді, өйткені шишьялар да гурудың балалары деп саналды және бұл бауырластар арасындағы неке деп саналатын. Алайда, Арджунаның ұлы Абиманиудің Махабхаратадағы Арджунаның би оқушысы Утрамен некелесуі сияқты ерекшеліктер болды. 1955 жылғы "Гинду неке туралы" заң бойынша, бір жынысты некеге қатысты реформалар жүргізілді. Қазір Үндістан конституциясы кез келген еркек пен әйелге (18 жастан асқан әйелдер, 21 жастан асқан еркектер) кез келген нәсілі, діні, кастасы немесе нанымы бойынша некеге тұруға рұқсат береді. Көптеген қоғамдар басқа да шектеулерді қабылдады, мысалы, бір тегі бар адамдарға немесе бір қасиетті жануарға үйленуді тыйым салу. Антропологтар мұндай шектеулерді экзогамия деп атайды. Оңтүстік Кореяда бір туысқа жататын және бір туысқа жататын адамдардың некелесуіне Кореяның Азаматтық кодексінің 809-бабымен тыйым салынды, бірақ 1997 жылы бұл әрекет "Конституцияға сәйкес келмейді" деп анықталды. Қоғам кейде белгілі бір топтың ішінен некеге тұруды талап етеді. Антропологтар бұл шектеулерді эндогамия деп атайды. Мұндай шектеулердің бірі - бір рудан шыққан адаммен некелесу. Расистік заңдар қабылданған кейбір қоғамдар өткенде - Нацистік Германия, апартеид кезеңінде Оңтүстік Африка, және көпшілігі АҚШ-тың он тоғызыншы және бірінші жартысында 20-шы ғасырдың - және тыйым салынған некелер арасындағы адамдар әр түрлі нәсілдер де қарастырылуы мүмкін мысалдар ендогамия. Қазіргі Израильде неке мәртебесі Осман империясы мен британдық мандат кезінде тарихи түрде болғандай, азаматтық неке жоқ және некеге құқық мемлекет тек қана танылған діни ағымдарға (ортодоксалды иудаизм, ислам, друз және он христиан ағымдары) береді. Израиль жұптары осы діни ағымдардың кез келгенінің қамқорлығымен рұқсат етілмеген некеге тұруға ниет білдірген (оның ішінде бір жынысты некелер, мемлекет еврей ретінде танымаған еврей тектес исраилдіктерді қамтитын некелер және Израильдің еврей емес араб азаматтары мен Израильдік яһудилер арасындағы некелер) немесе осы институттардың бірінің қамқорлығынан тыс жерде заңды түрде некеге тұруға ниет білдіргендер Израильдің өзінде мұны істей алмайды. Алайда Израиль шетелдік азаматтар арасындағы азаматтық некелерді, соның ішінде бір жынысты некелерді де мойындайды, сондықтан мұндай жағдайда жұптар Израильде міндетті емес рәсімді өткізеді және Израильде танылатын заңды некеге тұру үшін шетелге (көбінесе жақын маңдағы Кипрге) ұшады. АҚШ-та 1948-1967 жылдар аралығында түрлі нәсілдердің некелесуіне тыйым салған көптеген заңдар біртіндеп күшін жойды. АҚШ Жоғарғы Соты 1967 жылы Лавинг пен Вирджинияның арасында болған сотта осындай заңдардың барлығын конституцияға қайшы деп жариялады.

Көп әйел алу

Көп әйел алу - бірден көп жұбайға үйлену - көптеген елдерде заңсыз. Көп әйелге үйленуге рұқсат етілген жағдайда, әдетте, көп әйелге үйленуге рұқсат етіледі. Кейбір қоғамдар оны қабылдаса да, ол моногамияға қарағанда әлдеқайда аз таралған. Көп әйел алу әдетте батыс елдерінің көпшілігінде рұқсат етілмейді, бірақ кейбіреулер басқа елдерде жасалған адал көп әйел алуды мойындайды. Көп әйел алуды Құрама Штаттар мен Канададағы кейбір топтар заңсыз жүзеге асырады, ең алдымен, 1890 жылы бұл тәжірибеден бас тартқаннан кейін негізгі соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысынан бөлінген кейбір мормондық фундаменталистік секталар. Көптеген қоғамдар, тіпті көп әйел алу дәстүрі бар кейбір мәдениеттерде, моногамияны некедің жалғыз жарамды түрі ретінде мойындайды. Мысалы, Қытай Халық Республикасы коммунистік революциядан кейін 1950 жылғы Неке туралы заңда көп әйел алуды рұқсат етуден тек бір әйел алуды қолдауға ауысты. Исламда көп әйелге үйленуге Құран (4:3) рұқсат етеді, онда былай делінген: "Егер жетім әйелдерге тиісті құқықты бермеуден қорқатын болсаңыз, егер сіз оларға үйленуге тиіс болсаңыз, онда өзіңіз таңдаған басқа әйелдерге үйленіңіз, екі, үш немесе төрт. Егер бір-біріңе әділ бола алмайсыңдар деп қорықсаңдар, онда бір-біріңе ғана немесе қол астыңдағы (қалың) құлдарыңа ғана (осылай) істеңдер! Осылайша сендер (жасырыннан қалған жетім қыздарға) азғындық жасамауға (жақсырақ) боласыңдар. (Мұнда) жетім балаларды асырап алу туралы ереже жазылған. Африкада көп әйел алу саны әлемдегі ең жоғары. Үндістанда тек мұсылмандарға ғана көп әйел алуға рұқсат етіледі. Көпхатындық, көпжұбайлық түрінде, Батыс Африка мен Орталық Африкадағы "полигамия белдеуі" деп аталатын аймақта кең таралған, әлемдегі көпхатындықтың ең жоғары деңгейі бар елдер Буркина-Фасо, Мали, Гамбия, Нигер және Нигерия. Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африка аймағында көп әйел алу кең таралған және мәдениетте терең тамырланған, Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африка халқының 11% -ы осындай некеде тұрады (25% мұсылман халқының және 3% христиан халқының, 2019 жыл). 1980 және 1990 жылдары көптеген АҚШ-тың мемлекеттік заң шығарушы органдары некеге дейінгі ВИЧ-тестілеуді талап ететін заңдарды қарастырды, бірақ олардың аз ғана саны қабылданды және олар жойылғанға дейін қысқа уақытқа ғана белсенді болды. 2010 жылдан бастап, некеге дейінгі АИТВ-ге тест жүргізу Бахрейнде, Қытайдың кейбір провинцияларында, Ливияда, Сауд Арабиясында, Біріккен Араб Әмірліктерінде және Өзбекстанда заңды түрде міндетті болып табылады.

Мемлекеттік тану

Көптеген юрисдикцияларда азаматтық неке діни неке рәсімінің бір бөлігі ретінде өткізілуі мүмкін, бірақ олар теориялық жағынан ерекшеленеді. Американың көпшілігінде некелік рәсімді тану үшін оны бейбітшілік судьясы рәсімдеуі керек. Алайда діни қызметкерлер, дін қызметкерлері, раввиндер және басқа да көптеген діни жетекшілер мемлекеттің тиімді өкілдері ретінде әрекет ете алады. Кейбір елдерде, мысалы, Францияда, Испанияда, Германияда, Түркияда, Аргентинада, Жапонияда және Ресейде, мемлекеттік рәсім заңды түрде міндетті болып табылатын кез келген діни рәсімнен бөлек мемлекеттік билікпен некеге тұру қажет. Мұндай жағдайда неке рәсімінен бұрын заңды түрде рәсімделеді. Кейбір юрисдикциялар азаматтық некеге белгілі бір діндермен рұқсат етілмеген жағдайларда, мысалы, бір жынысты некелер немесе азаматтық одақтарда рұқсат етеді. Кейбір юрисдикцияларда неке қатынасы тек заңның күшімен ғана құрылуы мүмкін, мысалы, "әдет пен бедел бойынша неке" деп аталатын неке. Алайда, "жалпы заңды неке" термині кеңірек бейресми қолданыста және олар қандай да бір құқықтарына қарамастан, бірге тұратын жұптарға қатысты қолданылады. Жалпы заңды неке институты, оның бастапқы заңдық мағынасы, бұрын болған барлық юрисдикцияларда жойылған және тек АҚШ-тың бірнеше штаттарында сақталған. Канаданың кейбір аймақтарында некеге тұрмаған жұптарды заң түрлі мақсаттар үшін мойындайды, бірақ мұндай қатынастар осы заңды ұғымның бастапқы мағынасы бойынша жалпы заңды неке болып табылмайды. (қараңыз: "Коммунальді неке" және "Бірге өмір сүру"). "Жұмыспен айналысу" термині ресми емес қолданылуы осы заңды институтқа қатысты көпшілік арасында көптеген қате түсініктер тудырады. Бір билік алдындағы мәртебе басқа билік алдындағы мәртебемен бірдей болмауы мүмкін. Мысалы, неке азаматтық тұрғыда, бірақ шіркеуде танылмайды және керісінше. Әдетте бір елде жасалған неке басқа елдерде де танылады. Алайда кейде бір елде жасалған діни рәсімдер немесе некелер басқа елде, мысалы, бір жынысты адамдардың некелері ретінде танылмайды.

Халықаралық танылу

Кейбір елдер Гаагадағы неке туралы конвенцияға (1978) сәйкес басқа елде жасалған некелерді заңды түрде мойындайды. Бұл үшін некеге тұрған ел де, некеге тұруға рұқсат берілген ел де осы конвенцияның мүшесі болуы керек. Егер некеге тұрған ел 1978 жылғы Гаага неке туралы конвенциясына мүше болмаса, онда неке құжаттарын апостиль конвенциясына сәйкес куәландыру қажет. Бұл куәлікті неке қиылған елде, әдетте, некеге тұрған елдің елшілігінде береді.

Лицензия

Неке куәлігі - бұл жұпқа некеге тұруға рұқсат беретін, шіркеу немесе мемлекеттік билік тарапынан берілген құжат. Лицензия алу тәртібі әр түрлі юрисдикцияларда әр түрлі және уақыт өте келе өзгерді.

Ескерту

Көптеген елдерде некеге қарсылық білдіру үшін, некеге тұруға ниет білдірген азаматтар туралы қоғамға хабарлау талап етіледі. Бұл әдет ата-аналардың және жалпы қоғамның келісімін қажет ететін механизм ретінде қолданылған.

Формальдық

Австралия сияқты кейбір елдер некеге жеке және кез-келген жерде тұруға рұқсат берсе, Англия сияқты басқалары азаматтық рәсімді заңмен арнайы бекітілген жерде (мысалы, шіркеуде немесе тіркеу кеңсесінде) және жұртшылыққа ашық болуын талап етеді. Некеге тұру туралы ереже әр жерде әртүрлі, бірақ некеге тұруға рұқсат беру туралы ереже әр жерде әртүрлі. Кейбір заңдарға сәйкес, некеге тұрған тараптардың бірі тіркеу кеңсесінің орналасқан жерінде тұруы керек.

Некені бұзу

Некелік өмірдің бір бөлігі жұбайы қайтыс болғаннан кейін, не ажырасу арқылы, не неке бұзу арқылы аяқталуы мүмкін. Ажырасу туралы заңдар елге қарай айтарлықтай өзгереді. Некеден ажырасуға рұқсат етілмеген елдер - Филиппин және Ватикан қаласы. Некеден айырылуды жақында ғана заңдастырған елдер: Италия (1970), Португалия (1975), Бразилия (1977), Испания (1981), Аргентина (1987), Парагвай (1991), Колумбия (1991) және Мальта (2011).