Кіріспе

Болгарияның ұлттық оянуы - бұл 19-ғасырдың басында либерализм мен ұлтшылдық сияқты батыс идеяларының әсерінен пайда болған болгар ұлтшылдығын білдіреді. Бұл идеялар елге Француз төңкерісінен кейін, негізінен Грекия арқылы, 18-ғасырда қозғалыс болғанмен, елге енген. Ресей, православиелік славяндар ретінде, болгарларға Австрияға келмегендей әсер ете алды. 1774 жылғы Кукюк-Кайнарка келісім-шарты Ресейге солтанның христиан азаматтарын қорғау үшін Осман империясының істеріне араласуға құқық берді.

Өмірбаян

Болгарияның ұлттық қайта өркендеуі болгар мәдениеті мен дінінің грек үстемдігіне қарсы шыққан Гилендарлық Паисийдің еңбегімен басталды деп саналады. Оның 1762 жылы жарық көрген "История славяноболгарской" ("Славян болгарларының тарихы") еңбегі болгар тарихнамасының алғашқы еңбегі болды. Бұл кітап Паизийдің ең ұлы шығармасы және болгар әдебиетінің ең ұлы туындыларының бірі болып саналады. Онда Пейзиус болгар ортағасырлық тарихын өз ұлтының рухын қайта жаңғырту мақсатымен түсіндірді. Оның орнын бағындырған Вратсалық әулие Софроний болгар шіркеуінің тәуелсіздігі үшін күресті бастады. Бірінші жалпыұлттық қозғалыс ағартушылық болды. Білімді болгарлар болгар мектептерін салуды қаржыландыра бастады. Осман империясының қарсылығына қарамастан, болгарлар өздерінің мектептерін құрып, оқулықтарды шығара бастады. Олар американдық протестанттық миссионерлерден едәуір көмек алды, олар Смирнада (қазіргі Измир) болгар кириллицасын басып шығаратын Осман империясындағы алғашқы және жалғыз баспахананы ұсынды. 1821 жылы Осман империясына қарсы гректердің көтерілісі болгар білімді кішігірім санатына да әсер етті. Алайда болгарлардың жалпы болгар православие шіркеуінің гректер тарапынан қол астында болуына наразылығы гректердің ықпалын шектейтін. Бұл болгарлардың тәуелсіз болгар шіркеуін қайта жаңғырту үшін күресі болды. Болгарияның кейбір тұрғындары православие шіркеуінен мүлдем бас тартып, Римге адал болгарлық униат шіркеуін құрумен қастандық жасағанда, Ресей сұлтанның көмегімен жағдайға араласты. 1870 жылы Сұлтан жарлығымен Болгария Экзархаты құрылды, ал алғашқы болгар Экзархы (Антим I) жаңадан пайда болған елдің табиғи көшбасшысы болды. Константинополь патриархы болгар экзархатын қауымнан шығарып, олардың тәуелсіздікке деген ерік-жігерін күшейтті. Болгарияның ұлттық қайта өркендеуінің тағы бір көзі - ауызша дәстүрлер мен тәжірибелерді бөлісетін халықтың романтикалық ұлтшылдық көрінісі болды. Бұл идеялар әсіресе Иоганн Готфрид Хердердің еңбегімен ынталандырылды және Вук Караджич сияқты ғалымдар публицистерінің ынталандыруымен орыс славяншылдары мен серб ұлтышылдығы үлгісі арқылы күшейтілді. Болгарияда ғалым және газет редакторы Любен Каравелов ауызша дәстүрлерді жинап, жариялау және оларды басқа славян халықтарының дәстүрлерімен салыстыруда маңызды рөл атқарды. Болгарияның тәуелсіздік жолындағы "Үлкен төртеу" Георгий Раковский (Суби С. Попович), Васил Левский (Васил Иванов Кунчев), Любен Каравелов және Христо Ботев болды. Раковский Болгарияның тәуелсіздігі үшін алғашқы жоспарды ұсынды, бірақ ол өз жоспарын іске асыра алмай қайтыс болды. Левский, Каравелов және Ботев революцияның нақты жоспары бар алғашқы тәуелсіздік ұйымы болгар революциялық орталық комитетін құрды. Бірақ 1873 жылы Левский өлтірілді, ал Болгарияның ішкі комитеттері ыдырап кетті. Кейіннен Каревелов пен Ботев арасындағы дау ұйымды құртуға әкелді.

Болгария экзархаты

Болгария экзархаты (фактілік автокефалия) бір жақты түрде (Экуменикалық Патриархтың батасынсыз) 1872 жылы 23 мамырда Константинополдегі болгар шіркеуінде Осман империясының сұлтан Абдулазизінің 1870 жылы 12 наурыздағы (1870 жылы 28 ақпан) жарлығы бойынша жарияланды. Экзархаттың құрылуы болгар православтарының 1850 және 1860 жылдары Константинопольдің грек патриархатының үстемдігіне қарсы күресінің тікелей нәтижесі болды. 1872 жылы Патриархат Экзархатты православие шіркеуінің діни ұйымына этноұлттық сипаттамаларды енгізді деп айыптады, ал Патриархаттан бөлінуді 1872 жылдың қыркүйегінде Константинопольдағы кеңес ресми түрде схизматикалық деп айыптады. Дегенмен, болгар діни басшылары Екзархаттың шекарасын кеңейтуді жалғастырды Осман империясы екі шіркеу де таласқан аймақтарда плебисциттер өткізу арқылы. Осылайша, бөлек шіркеуді тану үшін күресте қазіргі болгар елі Болгар ұясы деген атпен құрылды. Болгария экзархаты болгар православ шіркеуінің 1945 жылы оның автокефалиясын Экуменикалық кресло мойындамай тұрып және 1953 жылы болгар патриархаты қалпына келтірілмей тұрып ресми атауы болды.

Сәуір көтерілісі

1876 жылы сәуірде болгарлар көтеріліске шықты. Оны Болгария революциялық орталық комитеті ұйымдастырды, ал бұған дейін Босния мен Герцеговинадағы көтеріліске сүйене отырып, өткен жылы. Көтеріліс негізінен Пловдив аймағына, Солтүстік Болгарияның кейбір аудандарына, Македонияға және Сливен аймағына дейін шектелген. Көптеген ауылдар тоналып, он екі мыңға жуық адам өлтірілді, олардың көпшілігі көтерілісшілер қалалары Батак, Перуштица және Братиговода Пловдив ауданында болды. Бұл қырғындар "Болгарияның қорқынышына" қарсы науқан бастаған Уильям Эварт Гладстон сияқты либералды еуропалықтар бастаған кең қоғамдық реакцияны тудырды. Бұл науқанға Чарльз Дарвин, Оскар Уайльд, Виктор Гюго және Джузеппе Гарибальди сияқты бірқатар еуропалық зиялылар мен қоғам қайраткерлері қолдау көрсетті.

Константинополь конференциясы

Алайда ең күшті реакция Ресейден келді. Апрель көтерілісі Еуропадағы үлкен наразылықтарға себеп болды, бұл ресейліктерге Осман империясына қатысты ұзақ мерзімді мақсаттарын жүзеге асыру үшін ұзақ күткен мүмкіндік берді. Ұлы державалар арасындағы айырмашылықтар мен қарама-қайшылықтарды жоюға бағытталған ресейлік күш-жігер ақырында Осман империясының астанасында 1876 жылдың желтоқсанында - 1877 жылдың қаңтарында өткен Константинополь конференциясына әкелді. Конференцияға Ресей, Ұлыбритания, Франция, Австрия, Венгрия, Германия және Италия делегаттары қатысты және ол Болгария мәселесін бейбіт және тұрақты түрде шешуге әкелуі тиіс еді. Ресей соңғы сәтке дейін Македония, Моэзия, Фракия және Добруджадағы барлық болгарлар мекендейтін жерлерді болашақ болгар мемлекетіне қосуға үгіттеді, ал Ұлыбритания Ұлы Болгария Балқандағы британдық мүдделерге қауіп төндірер деп қорқып, Балқан тауларының солтүстігіндегі кіші болгар князін қолдады. Делегаттар ақырында оңтүстік Македония мен Фракияны алып тастаған және Болгарияның Эгей теңізіне кіруіне тыйым салған, бірақ Болгария тұрғындары тұратын Осман империясының барлық басқа аймақтарын қоса алған компромистік нұсқаға келісім берді (иллюстрация, сол жақта). Алайда соңғы сәтте Осман империясы Ұлыбританияның құпия қолдауымен бұл жоспарды қабылдамады.

Ресей-Түрік соғысы, 18771878

Ресейдің абыройы қауіпке ұшырағандықтан, 1877 жылы сәуірде Осман империясына соғыс жариялаудан басқа амалы жоқ еді. Румыния әскері мен болгар жер аударылғандардың шағын контингенті де алға қарай келе жатқан орыстармен бірге шайқасты. Орыс пен румындар Осман империясын Шыпка асуы мен Плевен шайқасында жеңілдетті, ал 1878 жылдың қаңтарына қарай олар Болгарияның көп бөлігін басып алды. Олар сол себепті сұлтанға шарттарды таңдай алды және Сан-Стефано келісімінде болгарлар мекендейтін барлық жерлерді қамтитын үлкен болгар мемлекетін құруды ұсынды. Сұлтан қарсылық білдіруге мүмкіндігі жоқ еді, бірақ басқа державалар Осман империясының бөлшектелуіне немесе Балқанда үлкен Ресейлік мемлекет құруға жол беруге дайын емес еді. Филипп Родердің айтуынша, Сан-Стефано келісімі болгар ұлтшылдығын "өңгертіп", оны бөлінген қозғалыстан біріккенге айналдырды.

Берлин келісім-шарты

Нәтижесінде, Германияның Отто фон Бисмарк пен Ұлыбританияның Бенджамин Дизраэлидің бақылауымен Берлин келісім-шарты (1878) бұрыңғы келісімді қайта қарады және болгар мемлекетін қысқартты. Болгарияның көптеген аумақтары империяға (Тракия мен Македонияның бір бөлігі) қайтарылды, ал басқалары Сербия мен Румынияға берілді. Болгария княздігі Дунай мен Стара-Планина аралығында құрылды, оның ордасы ескі болгар астанасы Велико-Турновода, Софияны қоса алғанда. Бұл мемлекет номиналды Осман егемендігіне ие болды, бірақ оған болгар беделділерінің съезі сайлаған және державалар мақұлдаған ханзада билік жүргізді. Олар ханзаданың орыс бола алмайтынын талап етті, бірақ компромистік шешім бойынша Александр II патшаның немере інісі Александр Баттенберг таңдалды. Стара-Планина мен Родоп тауларының арасында, қазіргі Болгария мен Грекия арасындағы шекарадан солтүстікке қарай 50 км-дей жерде орналасқан, Шығыс Румелия автономды провинциясы құрылды. Оның астанасы Пловдивте болғандықтан, ол Осман әміршілігінің қарамағында болуы керек еді, бірақ оны сұлтан тағайындаған христиан губернаторы басқаратын. Бұл гибридті аумақты Александр Богориди өзінің қысқа өмірінің басым бөлігінде басқарып келді.