Кіріспе

9 ғасырдағы Византиялық христиан теологтары мен миссионерлері Кирилл (грекше: Κύριλλος; тумасы Константин, 826–869) және Мефодий (грекше: Μεθόδιος; тумасы Михаил, 815–885) – ағайынды, Византиялық христиан теологтары және миссионерлері. Славяндарды дінге шақырудағы еңбектері үшін олар "славян елшілері" деп белгілі. Олар ежескі славян тілін жазу үшін қолданылған алғашқы әліпби – глаголицаны жасаған деп есептеледі. Олардың қайтысынан кейін шәкірттері басқа славян халықтары арасында миссионерлік қызметін жалғастырды. Екі ағайынды да Шығыс Православие шіркеуінде "апостолдармен тең" деп құрметтеледі. 1880 жылы Рим папасы XIII Леон олардың мерекесін католик шіркеуінің Рим ритуалы күнтізбесіне қосты. 1980 жылы алғашқы славян папасы Иоанн Павел II оларды Нурсиялық Бенедиктпен бірге Еуропаның әулие қамқорлары деп жариялады.

Ерте өмір

Екі бауыр Салоникада дүниеге келді, сол кездегі Византияның сол аттас провинциясында (қазіргі Грекияда) – Кирилл 827–828 жылдары, ал Мефодий 815–820 жылдары. "Кирилл өмірі" ("Vita Cyrilli") бойынша, Кирилл жеті бауырдың ең кішісі болған; ол Константин болып туған, бірақ өлімінен аз бұрын Римде монахқа айналғаннан кейін Кирилл деп аталды. Мефодий Михаил болып дүниеге келді және Мисиан Олимпіндегі (қазіргі Түркияның солтүстік-батысындағы Улудаг) Полихрон монастырында монах болғаннан кейін Мефодий есімі берілді. Олардың әкесі Лео, Византияның Тесалоника тақырыбының дронгариі, ал анасы Мария есімді болған. Бауырлардың этникалық тегі нақты белгісіз; Кирилл мен Мефодий славян, грек немесе екеуінің де ұрпағы болуы мүмкін деген пікірлер бар. Кирилл он төрт жасқа келгенде әкесінен айырылып қалды, ал империяның басты министрлерінің бірі, логотетес ту дрому болған күшті министр Теоктист олардың қамқоршысы болды. Ол, регент Бардаспен бірге, империя ішіндегі ауқымды білім беру бағдарламасын бастауға жауапты болды, нәтижесінде Кирилл сабақ берген Магнаура университеті құрылды. Кирилл білімін аяқтағаннан кейін дін қызметкері болып тағайындалды, ал оның інісі Мефодий 867/868 жылға дейін диякон қызметін атқарды.

Хазарларға арналған тапсырма

860 жылы Византия императоры Михаил III және Константинополь патриархы Фотий (Кириллдің университеттегі профессоры және оның ертеректегі жылдардағы нақылдаған адамы) Кириллді хазарларға миссионерлік экспедицияға жіберді. Хазарлар яһудилер мен сарацендермен де сөйлесе алатын ғалымды жіберуді сұраған еді. Мефодий Кириллдің хазарларға жасаған сапарында онымен бірге болды деген болжам бар, бірақ бұл кейінірек құрастырылған болуы мүмкін. Латынша "Легенда" деп аталатын өмірбаянында Кирилл Херсонес қаласында, Таврикада (қазіргі Қырымда) хазар тілін үйренгендігі айтылады. Константинополға оралғаннан кейін Кирилл университетте философия профессоры қызметін атқарды. Осы кезде оның інісі Византияның саяси және әкімшілік істерінде маңызды рөл атқарып, монастырь аббаты болды.

Ұлы Моравия

862 жылы бауырлар тарихи маңыздылығын анықтайтын жұмысты бастады. Сол жылы Ұлы Моравия князі Растислав император Михаил III-ге және патриарх Фотийге өз славян халқына Евангелиені тарату үшін миссионерлер жіберуді сұрады. Оның мұндай қадамдарының себебі діни емес, саяси болған болуы мүмкін. Растислав франк билеушісі Людовик Немістің қолдауымен патша болған, бірақ кейіннен франктардан тәуелсіздігін жария етуге тырысты. Кирилл мен Мефодийдің Моравияға христиан дінін алғаш әкелгені туралы пікір қате болып табылады; Растиславтың Михаил III-ге жазған хатында оның халқының «бұрыннан-ақ жазық діннен бас тартып, христиан заңын қабылдағандығы» анық айтылған. Растислав Рим шіркеуінің миссионерлерін қуғандықтан, Константинопольге шіркеулік көмек және, болжамды түрде, саяси қолдау іздеген. Император Кириллді, оның інісі Мефодиймен бірге жіберді. Бұл сұраныс Византияның ықпалын кеңейтуге ыңғайлы мүмкіндік берді. Олардың алғашқы жұмысы көмекшілерді даярлау болды. 863 жылы олар Ілгі хабарларды және қажетті литургиялық кітаптарды қазіргі Ескі шіркеу славян тіліне аударуға кірісті. Бұл еңбек жемісті болды. Алайда, олар ерекше славян литургиясын құруға тырысқандары үшін неміс дін қызметкерлерінің қарсылығына тап болды. Осы мақсатта олар славян қолжазбалары үшін қолданылған алғашқы әліпби – глаголицаны жасады. Глаголица славян тілінің ерекшеліктерін ескере отырып жасалған. Одан туындаған жазу жүйесі – кириллица, бүгінде көптеген тілдерде қолданылады. Олардың Моравиядағы жобасына жаңа Папа Адриан II (867-872) қолдау көрсетті, ол жаңа славян литургиясын ресми түрде қолдануға рұқсат берді. Кейіннен Мефодийді папаның өзі дін қызметкері етіп тағайындады, ал бес славян шәкіртін – дін қызметкері (Әйгілі Горазд, Охридтік Климент және Наум) және диякон (Ангеляр және Сава) қызметтеріне танымал епископтар Формоз бен Гаудерик тағайындады. X ғасырдан бастап Кирилл мен Мефодий осы бес шәкірттерімен бірге Болгария православие шіркеуімен «Жеті қасиетті» деп құрметтеледі. Жаңа тағайындалған дін қызметкерлері өз тілдеріндегі қағидаларды ірі шіркеулерде оқыды. Өмірінің соңына жақындағанын сезген Кирилл базилиандық монахқа айналып, Кирилл есімді қабылдады. Ол Римде елу күннен кейін (14 ақпан 869) қайтыс болды. Оның епископ болып тағайындалғаны туралы күмәндер бар, өйткені Translatio (ix) еңбегінде мұндай мәлімет жоқ. Кириллдің қайтысынан кейін Мефодийге Сирмиум (қазіргі Сербиядағы Сремска Митровица) архиепископы атағы берілді, оның құзыретіне Моравия мен Паннонияның барлық аймақтары кірді және славян литургиясын қолдануға құқық берілді. «Вита» еңбегінде Мефодийдің 870 жылы епископ болып тағайындалғаны және 873 жылға дейін архиепископ дәрежесіне көтерілмегені туралы мәлімдеме, Папа Иоанн VIII-нің 879 жылғы маусымда жазылған хатына қайшы келеді, онда Адриан оны архиепископ етіп тағайындағаны айтылған; Иоаннның құзыретына Ұлы Моравия мен Паннония ғана емес, Сербия да кіреді.

Тек Мефодий ғана

Мефодий енді славяндар арасында ғана жұмысын жалғастырды; бірақ бастапқыда Ұлы Моравияда емес, Паннонияда (Балатон княздігінде). Үлкен Моравиядағы саяси жағдай тұрақсыз еді. Растислав 870 жылы немере інісі Сватоплюкқа тұтқынға түсіп, кейін Баварияның Карломанына тапсырылды және 870 жылдың соңында Регенсбургте өткен мәжілісте сотталды. Осы уақытта Шығыс франк билеушілері мен олардың епископтары Мефодийді биліктен ығыстыруға тырысты. Мефодийдің архиепископтық дәуірлері Зальцбургтың құқықтарына соншалықты қауіпті деп есептелді, сондықтан ол тұтқынға алынып, Шығыс франк епископтарының алдында жауап беруге міндеттелді: Зальцбургтың Адалвин, Пасаудың Эрманрих және Фрайзингтың Анно. Қызу пікірсайысқаннан кейін, олар оны биліктен шеттету туралы шешім қабылдап, Германияға жіберуді бұйырды. Ол сол жерде екі жарым жыл бойы монастырда тұтқын болып ұсталды. 871 жылы Рим папасына ықпал ету мақсатымен жазылған Conversio Bagoariorum et Carantanorum туралы күшті өтініштерге қарамастан, бұл мақсатты мойындамаса да, Рим Мефодийді толық қолдады. Ол өкімін қайтару және жауларын жазалау үшін Анконалық Павел есімді епископты жіберді, содан кейін екі тарап та Римге жетекшімен бірге келуге міндеттелді. Осылайша, 873 жылы жаңа Папа Иоанн VIII (872-882) Мефодийді босатуға қол жеткізді, бірақ оған славян тіліндегі литургияны қолдануды тоқтатуды бұйырды.

Мефодийдің соңғы жылдары

Папаның еркі басым болды, ал Мефодий өзінің еркіндігін және Ұлы Моравия мен Паннониядағы архиепископтық билігін қамтамасыз етті, бірақ Католик шіркеуінде славян тілінде мисса өткізілмеді. Коцель қайтыс болғаннан кейін оның Паннониядағы билігі шектелді, сол кезде князьдікті неміс дворяндары басқарды. Алайда, қазір Сватоплюк Ұлы Моравияда дербес билік жүргізді және ол неміс дін қызметкерлерін қуды. Бұл Мефодий үшін бұрынғыдан бейбіт жағдай жасады, ал «Өмірбаяны» (x) келесі жылдарды (873–879) жемісті даму кезеңі ретінде көрсетеді. Мефодий славян тіліндегі құлшылыққа тыйым салуды толығымен немесе ішінара елемеген сияқты. Франк дін қызметкерлері елге қайтадан кіргенде, Сватоплюк еңбекқор архиепископымен келіспейтін, еркіндікке бейім екенін көрсетті, бұл Римде оған қарсы шағымдануға және Филиоке туралы айыптауларға себеп болды. 878 жылы Мефодий ерестік және славян тілін қолдануда айыпталды, содан кейін Римге шақырылды. Бұл жолы Папа Иоанн Мефодийдің қорғаныс сөздеріне сеніп, оны барлық айыптардан босатты және славян тілін қолдануға рұқсат берді. Оның орнын басып отырған каролинг епископы Вихинг, шваб, славян тіліндегі құлшылықты тоқтатып, Мефодийдің ізбасарларын жер аударылуға мәжбүр етті. Көптеген адамдар Болгариядағы Князь Борис Крестительге паналады, олардың басшылығымен славян тілінде сөйлейтін шіркеуді қайта ұйымдастырды. Ал Папа Иоаннның ізбасарлары ғасырлар бойы латын тіліндегі саясатты қабылдады. Мефодий өз православиесін қорғап, құлшылыққа қатысты оған мойынсұнуға уәде берді. Ол Filioque-ді сенім белгісінен алып тастауды оңай қорғай алды, өйткені бұл сол кезде Римде де болған. Filioque VI ғасырда батыстағы латын тілінде сөйлейтін кейбір шіркеулерде естілгенімен, Рим 1014 жылға дейін соған еліктемеді (Никейлік сенім белгісін қараңыз). Мефодийдің сыншылары Вихингтің оның көмекшісі ретінде тағайындалуын қабылдауына келісім бергенімен тынышталды. Екі топтың қарым-қатынасы қайтадан шиеленіскенде, Папа Иоанн VIII Мефодийді табандылықпен қолдады. Оның өлімінен кейін (882 жылдың желтоқсаны) архиепископтың өзінің жағдайы нашарлағандай болды. Шығыс императорына сапарлап, саяси қолдау іздеуі Гёцті «Өмірбаянындағы» (xiii) оқиғаға сене бастады. Мефодий 6 сәуірде 885 жылы қайтыс болғаннан кейін, наразылық ашық қақтығысқа ұласты. Мефодийдің мұрагері ретінде тағайындаған Гораздты Папа Стефан V мойындамады. Бұл папа қазір славян тіліндегі құлшылыққа тыйым салды және Мефодийдің орнына танымал есімді Мефодийді тағайындады. Ол Кирилл мен Мефодийдің шәкірттерін Ұлы Моравиядан жер аударды. Олар Бірінші Болгария империясына қашып, жылы қабылданды және екі теологиялық мектеп құруға шақырылды: Охридтегі Охрид әдеби мектебі және Преславтағы Преслав әдеби мектебі. Бұл бастапқыда Плискада құрылған, бірақ 893 жылы көшірілді. Преславта грек және глаголит әліпбилерінен кириллица әліпбиі жасалды. Кириллица біртіндеп глаголитті Ежелгі шіркеу славян тілінің алфавиті ретінде алмастырды, ол Бірінші Болгария империясының ресми тілі болды және кейін Киев Русінің Шығыс славян жерлеріне тарады. Кириллица соңынан славян әлемінің көп бөлігіне таралып, Шығыс православиелік славян елдерінің стандартты алфавитіне айналды. Осылайша Кирилл мен Мефодийдің және олардың шәкірттерінің еңбегі христиан дінінің Шығыс Еуропаға таралуына мүмкіндік берді. Мефодийдің денесі Ұлы Моравияның басты собор шіркеуінде жерленді. Ұлы Моравияның астанасы қай қала болғаны әлі де ашық мәселе. Сөйтіп, Мефодийдің сүйегінің орны да белгісіз болып қала береді.

Глаголиттік және кириллицалық әліпбидің пайда болуы

Глаголиттік және кириллицалық әліпбилер – ең ежелгі белгілі славян әліпбилері. Олар евангелиелер мен діни кітаптарды славян тілдеріне аудару үшін осы екі бауыр және/немесе олардың шәкірттері жасаған. Алғашқы глаголиттік әліпби 863 (Кирилл мен Мефодийдің келуі) және 885 (олардың шәкірттерін қуу) жылдары аралығында Ұлы Моравияда мемлекеттік және діни құжаттар мен кітаптар үшін, сондай-ақ Кирилл құрған Ұлы Моравия академиясында (Veľkomoravské učilište) қолданылған. Онда Кирилл мен Мефодийдің ізбасарлары білім алды, тіпті Мефодийдің өзі де оқытуға қатысты. Әліпбиді жасаумен дәстүрлі түрде Кирилл байланыстырылады. Бұл туралы 880 жылғы «Индустрие туэй» атты папалық хатында, Ежелгі шіркеу славян тілінің қолданылуын мақұлдағанда айтылған, онда алфавиттің «философ Константин ойлап тапқаны» делінген. «Ойлап табу» дегеніміз, бауырлар бұрынғы әріптерді пайдаланған болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Осыған дейін славян тілдерінің өзіне тән жазуы болған жоқ. 9 ғасырдың соңында Кирилл мен Мефодийдің шәкірттері Преслав әдеби мектебінде (бұрын Плискада Плиска әдеби мектебі ретінде) глаголиттік әліпбиді жеңілдету арқылы кириллицалық әліпбиді жасады, ол грек әліпбиіне жақын болды. Кирилл қайтыс болғаннан кейін Охридтік Климент Мефодийді Римнен Паннония мен Ұлы Моравияға ертіп барды. 885 жылы Мефодий қайтыс болғаннан кейін Климент Гораздпен бірге Ұлы Моравиядағы неміс дін қызметкерлеріне қарсы күресті жетектеді. Біраз уақыт түрмеде отырғаннан кейін ол Ұлы Моравиядан қуылды және 885 немесе 886 жылы Наум, Ангеляр және, мүмкін, Гораздпен бірге Болгария империясының шекарасына жетті (басқа деректерде Горазд сол кезде қайтыс болған делінеді). Кейін Климент пен Наум Болгарияның астанасы Плискаға жіберілді, онда Борис I оларға болашақ дін қызметкерлерін славян тілінде оқытуды тапсырды. 865 жылы христиан діні қабылданғаннан кейін Болгариядағы діни рәсімдерді Византия империясынан келген дін қызметкерлері грек тілінде өткізді. Византияның күшейіп, мемлекет әлсіреп бара жатқанын сезген Борис, Ежелгі славян тілін қабылдауды Болгарияның саяси тәуелсіздігі мен тұрақтылығын сақтаудың жолы деп қарады. Сондықтан ол Плиска мен Охридте екі әдеби мектеп (академия) құрды, онда теология славян тілінде оқытылатын болды. Преславтың Наум Плискада Плиска әдеби мектебінің негізін қалаумен айналысқанда, Борис I Климентке Охрид әдеби мектебінде болашақ дін қызметкерлеріне Ежелгі шіркеу славян тілінде теология оқытуды ұйымдастыруды тапсырды. Жеті жыл бойы (886-893) Климент 3500-ге жуық оқушыға славян тілі мен глаголиттік әліпбиді үйретті.

Кирилл мен Мефодийдің күні

Қазіргі уақыттағымен салыстырғанда, Кириллдің өлімінен кейінгі онжылдықтарда қасиеттілікке ие болу процесі одан аз күрделі болған. Кириллдің өлімінен кейін көп ұзамай, оның шәкірттері оны қасиетті деп санады. Оның ізбасарлары оның уағыздаған халықтары арасында, содан кейін христиан шіркеуіне кеңінен таралды. Ол ағасы Мефодиймен бірге қасиеттіліктерімен танымал болды. Оның жерлеу рәсімі кезінде Рим көшелерінде жиналған халық Кириллге қасиетті мәртебе беруді талап етті. Бауырластар туралы алғашқы мәліметтер 1880 жылы Лео XIII-нің Grande Munus құжатында кездеседі. Олар «славян халықтарының елшілері» деп белгілі және бүгінге дейін Рим католиктері мен православиелік христиандар тарапынан құрметпен қарастырылады. Олардың мерекесі қазір Рим-католик шіркеуінде 14 ақпанда (Кириллдің қайтыс болған күнімен сәйкес келеді), Шығыс православие шіркеуінде 11 мамырда (Юлиан күнтізбесін қолданатын шіркеулер үшін бұл Григориан күнтізбесі бойынша 24 мамыр), ал Екінші Ватикан кеңесінен кейінгі ескі ғибадат күнтізбесі бойынша 7 шілдеде аталып өтеді. Мереке сонымен қатар бауырластардың славян тілінде сауаттылықты таратуы мен Евангелиені уағыздауына арналған. 1980 жылы бауырластар «Еуропаның қамқоршылары» деп жарияланды. Кирилл мен Мефодий күнін «Болгар жазуының күні» ретінде атап өтудің алғашқы құжаты 1851 жылы 11 мамырда Пловдив қаласында өткізілді. Сол кездегі жергілікті болгар мектебі «Кирилл мен Мефодий» деп аталды. Бұл екі шараны болгар педагогы Найден Геров ұйымдастырды. Алайда, 1803 жылы 22 мамырда Шумен қаласына сапар шеккен армян саяхатшысы «болгар жазуының мерекесі» туралы айтқан. Кирилл мен Мефодий Англия шіркеуінде Кіші мереке ретінде және Епископ шіркеуінің күнтізбесінде де еске алынады. Бұрын бұл мереке тек мектептерде ғана аталып өтілді. Бұл күн «Солун ағайындарының күні» деп те белгілі. Чехия мен Словакияда екі бауырластың мерекесі бастапқыда 9 наурызда аталып өтілді, бірақ Папа Пий IX бірнеше себептермен бұл күнді 5 шілдеге ауыстырды. Ресейде бұл мереке 24 мамырда «Славян әдебиеті мен мәдениеті күні» (орыс тілінде: День славянской письменности и культуры) ретінде аталады, славян мәдениеті мен әдебиетін, сондай-ақ әліпбиді құрметтейді. Оның шіркеулік мерекесі 11 мамырда (шіркеудің Юлиан күнтізбесі бойынша) аталады. Бұл Ресейде мемлекеттік мереке емес. Шығыс православие шіркеуі қасиеттілердің мерекесін 11 мамырда, ал Рим-католик шіркеуі мен Англикан қауымы 14 ақпанда «Кирилл мен Мефодий күні» ретінде атап өтеді. Батыс христиандығының лютеран шіркеулері екі қасиеттіні 14 ақпан немесе 11 мамырда еске алады. Византиялық ритуалдағы лютеран шіркеулері Кирилл мен Мефодий күнін 24 мамырда тойлайды.

Басқа да еске алу шаралары

Болгарияның Ұлттық кітапханасы, София қаласы, Солтүстік Македониядағы Скопьедегі Кирилл мен Мефодий университеті, Болгариядағы Великий Тарново және Словакиядағы Трнава қалаларындағы Кирилл мен Мефодий университеттері екеуінің де есімін алып жүр. Оломоуц қаласындағы (Чехия Республикасы) Палацкий университетінің теология факультеті "Кирилл және Мефодий қасиеттілерінің теология факультеті" деп аталады. АҚШ-та Мичиган штатының Орчард-Лейк қаласындағы Кирилл мен Мефодий семинариясы олардың есімін мәңгі есте сақтайды. 1846 жылы құрылған Кирилл мен Мефодий бауырластығы Ресей империясында украиндық ұлттық ерекшелікті сақтау мақсатымен құрылған, бірақ көп ұзамай таратылған украиндық ұйым болды. Кирилл мен Мефодий – Любляна архиепископтығының бас қамқоршылары. Любляна соборы Кирилл мен Мефодий алаңында орналасқан. Олар сонымен қатар Кошице (Словакия) грек-католик епархиясының да қамқоршылары болып табылады. Кирилл мен Мефодий ордені алғаш рет 1909 жылы құрылған және Болгарияның ұлттық наградалар жүйесінің бір бөлігі болып табылады. 2021 жылы Болгария Әскери-теңіз күштеріне жаңадан қосылған зерттеу кемесі Кирилл мен Мефодий әулиелерінің есімімен аталып, актриса Мария Бакалова оның демеушісі атанды.