Кіріспе

Христиандық нео-гностикалық секта бірінші болгар империясында 10 ғасырда құрылған. Богомилизм (богомилство;;) – христиандық нео-гностикалық, дуалистік секта, бірінші болгар империясында патша Петр I билік еткен кезде дін қызметкері Богомиль құрған. Бұл ағым қазіргі Македонияның бір бөлігі саналатын Кутмичевица аймағында пайда болды деп есептеледі. Богомилдер дуалист немесе гностиктер болғандықтан, денедегі және денеден тыс әлемге сенді. Олар христиандық крест қолданбады, шіркеулер де салған жоқ, себебі өз денелерін қасиетті санап, оны ғибадатхана ретінде қарастырды. Осыдан ораза немесе би арқылы тазарудың түрлі тәсілдері пайда болды. Богомилдер шіркеу иерархиясын мойындамады. Олардың басты саяси ұстанымы – мемлекеттік және шіркеу билігіне қарсылық көрсету болды. Бұл қозғалыстың Балқан аймағында жылдам таралуына ықпал етті, ол біртіндеп Византия империясы бойынша, содан кейін Киев Русі, Далмация, Сербия, Италия және Францияға (катарлар) жетті.

Этимология

Bogomil термині еркін аудармада "Құдайға жақын" деген мағынаны білдіреді және "құдай" (жалпыславян: *bogъ) мен "құрметті, жақсы" (жалпыславян: *milъ) деген славян сөздерінен құралған. Бұл грекше Теофил есімінің де аудармасы болуы мүмкін, оның сөзбе-сөз мағынасы "Құдайға жақын, құдайлар жақсы көретін" – "құдай" (theos) + "жақсы көрілетін, сүйікті" (philos) сөздерінен шыққан. Бұл есімді ағымның негізін қалаушы деп есептелетін Богомил діни қызметкері алған ба, әлде сектаға есім берілгеннен кейін ол осы есімді қабылдаған ба, анықтау қиын. Бұл сөз – грекше Euchites-ке сәйкес келетін сектаның сириялық атауы Massaliani-дің ежелгі шіркеу славян тіліндегі тікелей аудармасы. Богомильдер 12-14 ғасырлардағы грек және славян құжаттарында мессалийлермен теңестірілген.

Богомилизмнің Балқан елдеріне таралуы

Болгарияның кейбір аймақтарындағы славян шаруалары, әрине, богомилизммен тығыз байланысқа түскен алғашқылар болды және жас болгар шіркеуі қауіпті білді. Папа Николай I Борис I-ді жалған ілімдердің қаупі туралы ескертеді, бірақ ол ересі туралы нақты айтпады. Богомилизм – 10 ғасырдың ортасынан бастап өркендей бастаған жергілікті славян сектасы, ал Константинопольдің Теофилакты Петр I-ді осы жаңа ереске қарсы ескертті. Богомилдер батысқа қарай таралып, Сербияға қоныстанды, онда олар бабун (бабуни) деп аталды. 12 ғасырдың соңында Сербияның Ұлы князі Стефан Неманья және Сербия кеңесі богомилизмді ересі деп танып, оларды елден қуғынға шығарды. Көпшілігі влахтар болды, олар Босния мен Далмацияға патарендер (патарендер) деп аталды. Богомилдерді қоса алғанда, еретиктер деп танылғандарға баспана беру, Венгрия билеушілерінің Боснияға қарсы крест жорықтарын жариялауына және аймақтағы ықпалын кеңейтуіне себеп болды. 1203 жылы босниялық билеуші Бан Кулиннің, оның қарындасы Хумдық Мирославқа үйленгенінің, жария түрде бас тартуымен, папаға алғашқы венгрлік шағымның алдын алды. 1225 жылы Боснияға қарсы екінші венгрлік крест жорығы басталды, бірақ сәтсіз аяқталды. 1254 жылы папаның венгр епископын қабылдауға берген бұйрығына қарсы шығып, босниялық шіркеу схизманы таңдады. Келесі ғасырларда босниялық шіркеу мен Богомилдің еретикалық сектасы Османдық жаулап алудан кейін құжаттардың жетіспеушілігіне байланысты бір-бірімен сәйкестендірілді. 1203 жылы Папа Иннокентий III Венгрия королімен бірге Кулинге Папа билігі мен дінін мойындауға келісім жасады, бірақ іс жүзінде бұл ескерілмеді. 1216 жылы Кулин қайтыс болғаннан кейін Боснияны Римге айналдыру үшін миссия жіберілді, бірақ ол сәтсіз болды. 1234 жылы Боснияның католик епискобын еретикалық әрекеттерге жол бергені үшін папа Григорий IX орнынан алды. Сонымен қатар Григорий Венгрия патшасын еретиктерге қарсы жорық жүргізуге шақырды. Алайда босниялық ақсүйектер мажарларды қуып шыға алды. 1252 жылы папа Иннокентий IV Боснияның епископын венгр Калочасының қарамағына беру туралы шешім қабылдады. Мұндай шешім босниялық мәсіхшілердің орынын бұзды, олар мажарларға мойынсұнудан бас тартып, Риммен қарым-қатынастарын үзді. Осылайша, автономды босниялық шіркеу пайда болды, кейбіреулер кейіннен богомилдік немесе катарлық шіркеуді көрді, ал шын мәнінде богомилизмнің, катаризмнің немесе дуализмнің ізін босниялық Крстжанидің бастапқы құжаттарында табуға болмайды, өйткені олар өздерін солай атады. 1291 жылы папа Николайдың "Prae cunctis" булласы Боснияға доминикандық инквизицияны енгізгенге дейін. Инквизиция 15 ғасырдың аяғында Боснияда дуалистік сектаның бар екендігі туралы хабарлаған және оларды "босниялық еретиктер" деп атаған, бірақ бұл секта Босния шіркеуімен бірдей емес еді. Богомилизм 13 ғасырда Болгарияда, Рашияда (серб ортағасырлық мемлекеті) және Византияда жойылған, бірақ кейбір кіші элементтер Хумда (қазіргі Герцеговина) және Боснияда 1463 жылы Осман империясы аймақты қолға алғанға дейін сақталған. Кейбір ғалымдар, олардың саяси баяндамалары үшін белгілі бір идеологиялық негіздер мен ақталуларды іздеген, католиктер де, православие дінінің мүшелері де богомильдерді еретик ретінде қудалады және олардың пікірінше, бұл қысым Боснияны богомилизмге тартты. Осман билігі орнағаннан кейін босниялықтар көбінесе ислам дінін қабылдады, өйткені олардың кейбіреулері не Рим-католик, не серб православ шіркеуінің мүшелері емес еді. Алайда, бұл талаптарды кейбір адамдар австро-венгерлік дәуірдегі анахронизм ретінде қабылдамады. Босниядан олардың ықпалы Италияға (Пьемонт) дейін тарады. Венгриялықтар босниялық еретиктерге қарсы көптеген жорықтарды жүргізді, бірақ 15 ғасырдың аяғында бұл елді түріктердің басып алуы олардың қуғын-сүргінін тоқтатты. Боснияда богомилизмнің аз немесе мүлдем жоқ қалдықтары сақталған. Босниялық Радослав жазған және томда жарияланған славян тіліндегі ырым. он бес. Аграмда Оңтүстік славян академиясының Старинінің Катар рәсімдеріне үлкен ұқсастығы бар, оны 1853 жылы Куниц жариялады. Бүгінде Банат қаласында әлі де он мыңнан астам банат болгарлары бар. Олар Дудештий Векши, Винга, Брештеа ауылдарында және Тимишоара қаласында, Арада аздаған; дегенмен, олар енді богомилизмді ұстанбайды, өйткені римдік католицизмге көшті. Сондай-ақ, Банаттың серб бөлігінде, әсіресе Панчево маңындағы Иваново және Бело-Блато ауылдарында паулициандардың бірнеше ауылы бар.

Әлеуметтік факторлар

Болгария халқының біртіндеп христиан дініне өтуі, алғашқыда тек элита ғана білетін грек тілінде құлшылық ету салдарынан шаруалар арасында дінді түсіну деңгейі төмен болды. Патша Симеон I тұсындағы үздіксіз соғыстар Византия шекарасына жақын аймақтарды (Тракияны) қиратты, сол жерде тұратын халықты жұмыссыз қалдырды. Бұл аймақтардағы биліктің үнемі алмасуы және патша Петр I кезіндегі салықтардың артуы 10 ғасырдың басында зор әлеуметтік наразылыққа алып келді. Сонымен қатар, шіркеу институтындағы жемқорлық жаңадан дінге өткен жұртшылықтың көңілін өте қалдырды.

Діни факторлар

Болгария жерінде ертерек христиан діни ағымдарының (манихейлік және паулициандық) болуы, олар екіұстаушылық деп есептелді, Богомил қозғалысына ықпал етті. Манихейлік дінінің бастауы зороастризммен байланысты; осы себепті богомилизм кейде оның екіұстаушылық сипаты тұрғысынан зороастризммен тікелей емес байланыста қарастырылады.

Патша сарайымен байланысы

Болгарияның Самуил Византия империясына қарсы көтерілген кезде, ол қозғалыстың халық қолдауына сүйенген болуы мүмкін. Оның билігі кезінде (976–1014) богомилдерді қуғынға салу туралы ешқандай мәлімет жоқ. |Косма Священник, Богомилдерге қарсы трактат

Қолда бар толық емес және қайшылы мәліметтерге сүйенсек, богомилдер гностиктер, адопционистер немесе дуалист болған болуы мүмкін. Алайда, богомилдер манихейлік пен паулициандық абсолюттік дуализмінен толығымен құтылмады, және уақыт өте келе олар да абсолюттік ұстанымға келді, Құдай мен Шайтанды мәңгілік қарсыластар деп сенді, бұл кейінірек катарлар ұстанған пікірге ұқсас. Богомилдер Иоанн Крестительдің Борил кітабында Шайтаннан келгеніне сенгені үшін айыпталған. Баптисттердің ізбасарлық теориясын қолдаушылар, көптеген деректердің жауалы болуына байланысты, богомилдердің ілімдері туралы айыптаулар көбінесе жалған деп санайды.

Космология

Монархиялық дуалистік түсініктерінде Богомилдер Құдайдың екі ұлы болғанын үйреткен, үлкені Сатанаил, кішісі Михаил. Богомилдер өздерін «Үштікке» жатқызса да, шамамен 1027 жылғы Богомилдерге қарсы айыптаулар Богомилдерді Үштікті жоққа шығарумен кінәлады. Богомилдер мен катарлардың «Құпия дастарқан» атты мәтінінде кітап: «Әке, Ұл және Киелі Рух атынан, Әмин» деп басталады.

Институттарға қарсылық және материализм

Католик шіркеуі богомилизмді богомилдердің космогониясындағы екіұстаушылыққа байланысты адасқандық деп санады, онда күнәлі, жер бетіндегі денелік өмір – Шайтанның, жерге жіберілген періштенің туындысы. 14 ғасырда Новгородта осы ілімді уағыздаған Карп Стригольник, Әулие Павел қарапайым адамдардың бір-бірін үйретуі керек деп үйреткенін түсіндірді; сондықтан олар өздерінен рухани жетекшілер ретінде "ұстаздарды" сайлап алды және ешқандай арнайы дін қызметкерлері болған жоқ. Богомилдердің дұғаларды жеке үйлерде оқуға үйреткені туралы дәстүр бар, шіркеулер сияқты бөлек ғимараттарда емес. Рухани лауазымды қауым өздері берген, ешқандай арнайы тағайындалған дін қызметкері емес. Қауым "таңдалғандар" болды, және әрбір мүшесі Мәсіхтің толықтығына жетіп, Мәсіх немесе "Хлист" бола алатын. Неке – қасиетті рәсім емес еді. Богомилдер дүйсенбі және жұма күндері ораза ұстаудан бас тартты, сондай-ақ, монастырь өмірінен де бас тартты. Олар Мәсіхтің басқа пайғамбарлар сияқты тек құдайдың рақымы арқылы Ұлы екенін, ал еухаристиядағы нан мен шараптың дене мен қанға айналмайтынын, соңғы сотты Иса емес, Құдай атқаратынын, бейнелер мен айқыш – жалған құдайлар екенін және әулиелерге және қасиетті заттарға табыну – жалған сенім екенін жариялады.

Қазіргі заманғы және танымал мәдениетте

Фуконың маятнигі - итальяндық философ және жазушы Умберто Эконың романы. Онда кең таралған құпия және мистикалық қастандық туралы сюжет, Осман империясының билігі астындағы Екінші Болгария империясының құлдырауынан кейін Богомилдердің жоғалуынан бастау алады. "Құпия кітап" - детектив, триллер және қастандық жанрларын біріктіретін македониялық көркем фильм. Ол Македониядағы Богомилдер жазған және Орта ғасырларда Батыс Еуропаға жеткізілген түпнұсқа славян тіліндегі "Сырлы кітапты" іздеу туралы ойдан шығарылған оқиғаға негізделген. Француз (соның салдарынан ағылшын) сөзі католик шіркеуінің Богомилдерге қатысты бұрмаланған түсініктерінен пайда болды. "Бугер" және "бугери" сөздері латынша "Bulgarus" (болгар) тілінен француз тіліндегі "bougre" сөзі арқылы туындады. "Бүгери" сөзі ағылшын тілінде алғаш рет 1330 жылы "құбылысты ересь" мағынасында қолданылды, бірақ жыныстық мағынадағы "бугер" сөзі 1555 жылға дейін тіркелмеген. Оксфорд ағылшын этимологиялық сөздігі ұқсас форманы – "bowgard" (және "бугер") келтіреді, бірақ болгарлар еретиктер болды деп мәлімдейді, "олар грек шіркеуіне жатады, әсіресе альбигендіктер". Вебстердің үшінші жаңа халықаралық сөздігі "бугер" сөзінің жалғыз мағынасын содомит ретінде береді, "болгарлардың Шығыс шіркеуіне адал болуы еретик деп есептелгендіктен". Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Қатты аралдағы Богомил шығанағы дін қызметкері Богомилдің құрметіне аталған. Богомилдер Томас Пинчонның "Күнге қарсы" романында маңызды рөл атқарады, онда Сиприан Лейквуд постлант болып, шпион ретінде содомиттік құлдық өмірінен бас тартады. Ольга Токарчуктың "Якобтың кітаптары" романында Антони Коссаковский (Молиуда) кейіпкері Богомилдермен байланысты қауымда өмір сүреді.

Жалпы және келтірілген дереккөздер

Д. Ангелов, Богомильство (Стара Загора, 1995)
Л. П. Брокетт, Болгария және Боснияның богомилдері: Шығыс ерте протестанттары (с. л., 1879)
Ж. Иванов, Богомил кітаптары мен аңыздары (София, 1925). М. Рибейролдың француз тілінен аудармасы, Livres et Légendes bogomiles (Париж, 1976). C. J. Jirecek, Болгария тарихы (Прага, 1876), 155, 174–175 беттер
Дж. Мейерс, Американың Богомил ежелгі орденінің архиепископы. Д. Оболенский, Богомилдер: Балқандағы неоманихеизмді зерттеу (Кембридж, 1948), қайта басылым, Нью-Йорк, 1978
К. Папасов, Христиан немесе дінсіз – богомилдер (Штутгарт, 1983)
С. Рунциман, Ортағасырлық маникей: Христиандық дуалистік ағымды зерттеу (Кембридж, 1947)
В. Шаренков, Болгариядағы маникейшілікті зерттеу (Нью-Йорк, 1927). Дж. К. Вольф, Historia Bogomilorum (Виттенберг, 1712)
Евфимий Зыгабен, Богомилдер туралы баяндама, ред. Гизелер (Геттинген, 1842)