Кіріспе

Болгариялық ақын және революционер Христо Ботев (Христо Ботьов Петков; 1 маусым 1876 [ескі стиль бойынша 20 мамыр 1876]), болгар революционері және ақыны. Болгариялықтар Ботевті тарихи тұлға және ұлттық батыр деп есептейді. Оның поэзиясы болгар ұлттық қайта жаралуының әдебиетінің көрнекті үлгісі болып табылады, бірақ ол саяси, философиялық және эстетикалық көзқарастары бойынша замандастарынан озық саналады. Ботев Болгариядағы Калофер қаласында Ботьо Петков пен Иванка Ботева отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Одессада мұғалім болған және болгар ұлттық қайта жаралуының соңғы кезеңінің маңызды тұлғасы болған. Ботев жергілікті үш класты мектепте оқыды, кейін Одессадағы гимназияда білім алды. 1865 жылы гимназияны бітіріп, екі жыл Одесса мен Бессарабияда сабақ берді. Ботев ұлын Найден Геровтың көмегімен Ресей империясына оқуға жіберуге тырысты, бірақ оған тек ерікті ретінде Екінші гимназияға қабылдануға рұқсат берілді. Ол сабақтарға жиі қатыспай, мұғалімдерге жоғарыпарсылықпен қарады. 1864 жылы ол интернаттан шығып, әртүрлі жатақханаларда өз бетінше өмір сүре бастады. Ботев кітапханаларда, әсіресе болгар кітапханасы Юрий Венелинде көп уақыт өткізді, онда ол негізінен орыс авторларын оқыды және филолог Виктор Григоровичпен танысты. Ол 1864 жылдың жазында "Анама" атты өлеңін жазып, оны Константинопольдегі Петко Славейковке жіберді. Ботевтің гимназияның үшінші класын орындай алмағаны және "салғырттығы үшін" шығарылғаны белгілі болғанда, оның стипендиясы жойылды және Болгарияға оралу үшін біржолғы ақша берілді. Ботевті әкесі білім алуын жалғастыру үшін Одессаға жіберді. Ол орнына Румынияға баруды шешіп, 1867 жылдың қыркүйегінде Гюржиуге келді. Ол болгар эмигранттарымен және болгар революциялық орталық комитетінің жетекшісі Васил Левскиймен кездесті. Ботев Бессарабияда мұғалім болып жұмыс істеді және "Болгар эмигранттарының сөзі" атты революциялық эмигрант газетінің редакторы болды. Ресей революционерлерімен ынтымақтастығы үшін бірнеше ай түрмеде отырды. Болгарияның революциялық қозғалысы 1872 жылы Васил Левскийді Осман билігі тұтқындағаннан кейін қауіпке ұшырады. Болгар революциялық орталық комитеті екі топқа бөлінді: Ботев және оның жақтастары дереу көтеріліс дайындауды қолдады, ал Любен Каравелов басқаратын орташа революционерлер бұл әлі ерте деп санайтын. 1876 жылы Румыниядағы болгар революциялық эмигранттары Османдықтардың басқыншылығына қарсы жалпы қарулы көтеріліс жақын деп сенді және Дунайды кесіп өту үшін қарулы отряд ұйымдастыруға шешім қабылдады. Ботев отрядтың бас командасын қабылдады, бұл кейіннен орыс-түрік соғысының және Болгарияның Осман империясынан босатылуының басты себебі болды. Әскери сараптаманы Николай генерал-штаб академиясының түлегі Николай Воиновский ұсынды. Ботев Румыния және Осман империясының билігін алдын ала ескертпестен Осман империясының аумағына өту жоспарын жасады. Көтерілісшілер австро-венгерлік "Радецкий" жолаушылар кемесіне мініп, оны басып алды. Осман әскері, оның ішінде тұрақты әскер гарнизондары мен башибузуқтар жұмылдырылып, аймақты қарауылдады. 1876 жылдың 20 мамырында бір оқ Ботевтің кеудесіне тиіп, оны бірден өлтірді. Отрядтың рухы құлдырап, тарап кетті, көптеген мүшелері тұтқындалды, түрмеге жабылды немесе өлім жазасына кесілді. Барлығы 130 отряд мүшесі қаза тапты, көптегендері тұтқындалудан немесе өлімнен құтылды. Бұл оқиға дәстүр бойынша 2 маусымда еске алынады.

Отбасылық тарихы және балалық шағы

Ботев Калоферде дүниеге келген. Оның туған жері туралы бірнеше тарихшылар пікір келістірмейді, олар оның Карловода (Найден Геровтың хатына сәйкес) немесе Осен шағын ауылында туғанын айтады. Оның әкесі Ботьо Петков, анасы Иванка Ботева. Анасы қарапайым Калоферлік отбасында дүниеге келген. Ботев отбасында жалғыз бала емес еді, оның Ана, Петко, Стефан, Кирилл, Тота, Генко, Генко және Боян деген сегіз бауырласы болды. Кейбір деректер бойынша, Христо Ботев ата-анасы тұрған Калофер мектебінің бір бөлмесінде дүниеге келген. Кейін Калоферде жаңа мектеп салынды және отбасы Генко Филовтан үй жалдап алды, Ботев өмірінің алғашқы жылдарын сол жерде өткізді. Бұл үй 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысында қирады, бірақ 1940 жылдары қайта жаңартылып, Христо Ботев атындағы ұлттық мұражайына айналды.

Білім

1854 жылы Ботьё Петков Калофер муниципалитетімен жалақысы туралы келісімге келе алмады және Карловоға көшті. Сол жерде отбасы Табашка махаласындағы анасының үйінде тұрды, ал Христо Ботев әкесімен бірге мектепке барды. 1858 жылы Ботьё Петков Карлово муниципалитеті әкімшілігін мектепке мұра етіп қалдырылған ақшаны жымқырып, Калоферге қайтарып берген деп айыптады. Муниципалитет оны Константинопольде тұратын саудагер Христо Тупчилестовтың үйіне орналастыруға тырысты, бірақ отбасы Хаджи Нестордың үйіне көшті. Калоферге оралғаннан кейін Христо Ботев жергілікті үш сыныпты мектепке барды, онда оның әкесі мұғалім болды. 1863 жылы Калоферде бастауыш білімін аяқтағаннан кейін, Ботевті әкесі Одессадағы гимназияға жіберді. Ол сол кездегі либералды орыс ақындарының туындыларына қатты әсерленді. 1865 жылы гимназияны бітірген соң, келесі екі жылды Одесса мен Бессарабияда мұғалім болып жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол өзінің алғашқы поэзиялық туындыларын жасай бастады, сонымен қатар орыс және поляк революциялық қозғалыстарымен байланыс орнатты. Оның саяси көзқарастары осы кезде қалыптаса бастады. 1857 жылы Ботьё Петков ұлын Ресей империясына оқуға жіберуге тырысты, бұл іске Одессада танысқан, Пловдивте танымал педагог және Ресей вице-консулы Найден Геров көмектесті. Бұл 1863 жылдың күзінде ғана мүмкін болды, ол кезде Христо Ботев Ресей үкіметінен стипендия алып, Пловдив және Константинополь арқылы Одессаға сапар шекті, 14 қарашада жетті. Одессада Христо Ботев Одессадағы Болгар қамқоршылар кеңесіне жүгінді, оларға Найден Геровтың ұсыным хатын және кеңес мүшесі, Калоферде туған бай саудагер Никола Тошковичтің, әкесінің танысының хатын тапсырды. Ол екінші гимназияға "ерікті" ретінде қабылданды, себебі тұрақты оқушы болуға жеткілікті дайындығы болмады және интернатқа орналастырылды, онда он басқа болгар студенті де болды. Гимназияға түскеннен бастап Ботевке бейімделу қиын болды – ол үнемі дене жазасын қамтитын қатаң тәртіпке наразылық білдірді, бірақ сонымен бірге сабақтарды жиі жіберіп, сыныптастарымен ұрысқасады және көптеген мұғалімдеріне жоғарыпарсылықпен қарады. 1864 жылы ол интернаттан шығып, түрлі жатақханаларда өз бетінше өмір сүре бастады. Әкесінің үнемі хат жазып, Никола Тошковтың оған әсер етуге тырысқанына қарамастан, ол оқуын ұмытты және эксцентриктік мінез-құлқымен Одессадағы болгарларды алжытты, олардың көптеген өкілдері одан қашықтап кетті. Мектепке жиі бармағанына қарамастан, Ботев түрлі кітапханаларда көп уақыт өткізді, әсіресе Тошковтың үйінде орналасқан Юрий Венелин атындағы болгар кітапханасында. Ол негізінен орыс авторларын оқыды, әсіресе Николай Чернышевский мен Иван Тургенев оған үлкен әсер етті. Ол филолог Виктор Григоровичпен танысты, ол болгар халық әндерін орыс тіліне аударуға көмектесті. Сыныптасы Киро Тулешковтың айтуынша, Ботев 1864 жылдың жазында Григоровичпен кеңесіп "Ана" поэмасы үстінде жұмыс істеп, оны Константинопольдегі Петко Славейковке жіберген. Бұл ақпаратның дұрыстығы күмәнді, өйткені поэма Славейковпен бірнеше жылдан кейін ғана жарияланды. 1865 жылдың қыркүйегінде Ботев гимназияның үшінші сыныбында үдеп қалғаны және "салғырттығы" үшін шығарылғаны белгілі болды, оның стипендиясы жойылды және ол Болгарияға оралу үшін біржолғы ақша алды. Дегенмен ол Одессада қалды, жеке сабақтар беріп, қаладағы поляктармен байланысын сақтап тұрды. Ботев тіпті Григоровичтің көмегімен Императорлық Новороссия университетінің тарих-филология факультетіне "ерікті" ретінде тіркелді.

Калоферге қайта оралу

Калоферге келгеннен кейін Ботев ауру әкесінің орнына бірқатар сабақтарға қатысты. Сол кезде, 15 сәуірде Христо Ботевтің "Анама" өлеңі алғаш рет Константинопольде жарық көрген және Петко Славейков редакциялаған "Гайда" журналында жарияланды. Өлең авторсыз жарияланды. 11 мамырдағы Әулие Кирил мен Мефодий күнін тойлау кезінде Ботев ұлттық қозғалыстың шалалық сыяқысын сынап, импровизациялық сөз сөйледі, ол сол кезде көбінесе тәуелсіз шіркеу құруға бағытталған еді. Сөзден кейін полиция тарапынан қорқытулар жасалды, бірақ олардың ешқайсысы іске аспады. Ботев Калоферде болған кезінде жақын жердегі қыздар мектебінің мұғалімі Парашкева Шушуловаға жиі баратын. Ол оның кейбір өлеңдеріндегі сүйікті бейнесінің ең мүмкін прототипі деп есептеледі.