Кіріспе
Болгар ғалымы Иоанн Экзарх (сондай-ақ Джоан Экзарх; ) – ортағасырлық болгар ғалымы, жазушы және аудармашы, 9-шы ғасырдың соңы мен 10-шы ғасырдың басында Преслав әдеби мектебінде жұмыс істеген маңызды тұлғалардың бірі. Ол Борис I және оның ұлы Симеон I билік еткен кезеңде белсенділік танытты. Оның ең танымал еңбегі – Шестоднев (Шестоднев – Hexameron) жинағы, ол бұрынғы Византия авторларының аудармалары мен түпнұсқа жазбаларынан құралған. Ресей Православ шіркеуі оны қасиетті деп санады және оның есімі еске алынады. Сербия Ұлттық кітапханасында сақталған Ілтебілдердің (Евангелия) қолжазбаларында басқа да бір күні көрсетілген – .
John the Exarch (also transcribed Joan Ekzarh; ) was a medieval Bulgarian scholar, writer and translator, one of the most important men of letters working at the Preslav Literary School at the end of the 9th and the beginning of the 10th century. He was active during the reign of Boris I and his son Simeon I His most famous work is the compilation Shestodnev (Шестоднев – Hexameron) that consists of both translations of earlier Byzantine authors and original writings. The Russian Orthodox Church canonized him and his memory is honoured on the In a manuscripts of the Gospels, held in the National Library of Serbia, an alternative date is given, namely — .
Өмір
Оның өмірі туралы мәліметтер аз, бірақ оның әдеби мұрасы грек тілін жақсы меңгергенін көрсетеді. Сондықтан Иоанн Экзарх Византия империясында білім алған деп есептеледі. Кейбір тарихшылар оның "Экзарх" деген лақап аты Болгария архиепископы болғанын білдіреді деп санайды. Ал басқалары бұл епископтық шен емес екенін айтады. Сонымен қатар, Иоанн Экзархты Черноризец Храбармен немесе Рилалық Иоаннмен байланыстыратын теориялар да бар.
Әдеби қызмет
Иоанн Экзархтың әдеби шығармашылығына ортағасырлық Византия авторларының көптеген аудармалары кіреді, олардың ең маңыздысы – 895 жыл шамасында Византия теологы Иоанн Дамаскинің «Православ христиандық туралы» еңбегінің аудармасы. Ол сондай-ақ бірнеше түпнұсқа еңбектердің және жинақтардың авторы, олардың ең маңыздысы – Шестоднев (Шестоднев) жинағы. Бұл жинаққа бірнеше византиялық авторлардың, әсіресе Ұлы Василийдің еңбектерінен алынған бөліктер, сондай-ақ Симеон I билік еткен Болгария империясы туралы бірінші қолдан алынған құнды мәліметтер бар. Иоанн Экзарх патша сарайын және болгар билеушісін сипаттайды, оның киім-кешегі, бояры, болгар қоғамының әлеуметтік жіктелуі және осы сияқты мәселелер туралы ақпарат береді.
Мақалалар
Вондрак, В., О млувě Jana Exarcha bulharského, Прага, б. 40–92, б. 95–97 (1896)
Трифонов, Ю., Сведения из старобългарского живота в "Шестоднева" на Йоан Екзарх, Списание на БАН, т. 35, с. 1–26 (1926)
Мавродинов, Н., Описание на Преслав в Шестоднева на Йоан Екзарх, ИП, кн. 3, с. 66–76 (1955)
Миятев, К., Йоан Екзархтың екі поэтикалық фрагменті тарихи көздер ретінде, Археология, кн. 1–2, с. 9–16 (1959)
Хаджиолов, А., Йоан Екзарх Български като учен и философ, основоположник на българското естествознание, Проблеми на природата, кн. 8, с. 177 (1978)
Боев, П., Йоан Екзарх Български – първият наш антрополог, Проблеми на природата, кн. 9, с. 317 (1978)
Борисов, М., А. Ваврек, В. Кусев, "Йоан Екзарх – първият разпространител на знания в областта на физическите науки у нас", Физика, кн. 1, с. 14–28 (1983)
Борисов, М., А. Ваврек, Г. Камишева, "Йоан Екзарх Български – пръв разпространител на физически знания у нас", Предшественици на разпространението и развитието на физическите знания в България, София, Народна просвета (1985), с. 5–65
Чолова, Ц., Върховната власт и управлението в средновековната българска държава по времето на Симеон, отразени в "Шестоднева" на Йоан Екзарх, Известия на Института по история, т. 27, с. 216–235 (1985)
Трифонов, Ю., Сведения из старобългарския живот в "Шестоднева" на Йоан Екзарх, Списание на БАН, т. 35, с. 1–26 (1926)
Мавродинов, Н., Описание на Преслав в Шестоднева на Йоан Екзарх, ИП, кн. 3, с. 66–76 (1955)
Миятев, К., Два поетични фрагмента у Йоан Екзарх като исторически извори, Археология, кн. 1–2, с. 9–16 (1959)
Хаджиолов, А., Йоан Екзарх Български като учен и философ, основоположник на българското естествознание, Проблеми на природата, кн. 8, с. 177 (1978)
Боев, П., Йоан Екзарх Български – първият наш антрополог, Проблеми на природата, кн. 9 с. 317 (1978)
Борисов, М., А. Ваврек, В. Кусев, "Йоан Екзарх – първият разпространител на знания в областта на физическите науки у нас", Физика, кн. 1, с. 14–28 (1983)
Борисов, М., А. Ваврек, Г. Камишева, "Йоан Екзарх Български – пръв разпространител на физически знания у нас", Предшественици на разпространението и развитието на физическите знания в България, София, Народна просвета (1985) с. 5–65
Чолова, Ц., Върховната власт и управлението в средновековната българска държава по времето на Симеон, отразени в "Шестоднева" на Йоан Екзарх, Известия на Института по история, т. 27, с. 216–235 (1985)