Кіріспе
Цесаревич - Ресейдің Императорлық Ресей әскери-теңіз флотының 19-шы ғасырдың соңында Францияда салынған пре-дредноутты линкораты. Кеменің конструкциясы ресейлік теңіз кемелерінің негізін құрады. Ол Қытайдың солтүстік-шығысындағы Порт-Артур қаласында орналасқан. Цессаревич Порт-Артурға шабуыл кезінде торпедамен ұшырылып, Жола теңіз шайқасында контр-адмирал Вильгельм Витгефттің флагманы болып қайта жөнделген және шайқастан кейін Циндаода тұтқындалған. Соғыстан кейін кеме Балтық флотына ауыстырылды және 1906 жылдың ортасында Свеаборг көтерілісін басуға көмектесті. Жерорта теңізінде жүріп, экипажы 1908 жылы Сицилиядағы Мессина жер сілкінісінен аман қалғандарға көмектесті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңінде Цессаревич өте белсенді болған жоқ, оның қажыған теңізшілері 1917 жылдың басында Балтық флотының жалпы көтерілісіне қосылды. Қазір Гражданин деп аталатын кеме 1917 жылы Ай саңылысындағы шайқасқа қатысып, сол кезде жеңіл зақымдалған. 1917 жылдың соңында Ресей революциясы кезінде кеме большевиктермен тұтқындалып, келесі жылы қызметінен шығарылды. Гражданин 1924-1925 жылдары жойылған.
Tsesarevich (Цесаревич) was a pre dreadnought battleship of the Imperial Russian Navy, built in France at the end of the 19th century. The ship's design formed the basis of the Russian built s. She was based at Port Arthur, northeast China, after entering service and fought in the Russo Japanese War of 1904–1905. Tsesarevich was torpedoed during the surprise attack on Port Arthur and was repaired to become the flagship of Rear Admiral Wilgelm Vitgeft in the Battle of the Yellow Sea and was interned in Qingdao after the battle. After the war, the ship was transferred to the Baltic Fleet and helped to suppress the Sveaborg Rebellion in mid 1906. While on a Mediterranean cruise, her crew helped survivors of the 1908 Messina earthquake in Sicily. Tsesarevich was not very active during the early part of World War I and her bored sailors joined the general mutiny of the Baltic Fleet in early 1917. Now named Grazhdanin, the ship participated in the Battle of Moon Sound in 1917, during which she was lightly damaged. The ship was seized by the Bolsheviks during the Russian Revolution in late 1917 and decommissioned the following year. Grazhdanin was scrapped in 1924–1925.
Дизайн және сипаттама
1894 жылы патшалық билікке келгеннен бері патша Николай II Тынық мұхит жағалауындағы жылы сулы портты қалаған болатын. Ол бұл мақсатына 1898 жылы наурыз айында Ресей Қытаймен Порт-Артур мен Ляотун жарым аралын 25 жылға жалға алу туралы келісімге қол қойған кезде қол жеткізді. Жапония бұған дейін Қытайды 1894-1895 жылдардағы Бірінші Қытай-Жапон соғысын аяқтаған келісімнің бөлігі ретінде портты және оның айналасындағы аумақты беруге мәжбүр еткен болатын, бірақ Франция, Ресей және Германияның Үш рет араласуы оларды Қытайдың өтемақысын едәуір арттыруға алмасу үшін портты қайтаруға мәжбүр етті. Жапония өтемақы ақшасының көп бөлігін өзінің флотын кеңейтуге жұмсады, ал Ресей жаңадан сатып алынған портты қорғау үшін ірі құрылыс бағдарламасын ("Алысқа шығыстың қажеттіліктері үшін") бастады. Ресейлік кеме жасау орындары толық жұмыс істеп тұрғандықтан, Әскери-теңіз министрлігі шетелден кемелер сатып алуға шешім қабылдады. Анықтамалар 1898 жылы 14 маусымда шығарылды және бірнеше күннен кейін француздық кеме жасау зауытының бас дизайнері Форджес эт Кантьерс де ла Медитеранье француздық "Жорегуиберри" шайқас кемесі негізінде жоба ұсынды. Теңіз техникасы комитеті жобаны бірнеше өзгерістермен мақұлдады, француздар бұған келісті. Генерал-адмирал, Ұлы князь Алексей Александрович, Балтық жұмыстарының бәсекелес ұсынысынан француздық дизайнды таңдады. 1898 жылы 20 шілдеде 42 айда жеткізу үшін 30,28 миллион франк (11,355 миллион рубль) құнға келісімшартқа қол қойылды. Цезарьичтің ең көрнекті ерекшелігі - оның үй-жай корпусы. Бұл бірнеше артықшылықтарға ие болды, өйткені ол кеңірек бортқа мүмкіндік берді, өйткені тар жоғарғы палубалар кеменің корпусының құрылымдық салмағын азайтты, ол екі жағына орнатылған зеңбіректердің атыс өрісін арттырды және ауыр теңізде кеменің айналуын азайтты. Оның үлкен кемшілігі - бұл бұрылыстар кезінде шектен тыс ілгерілеуге ықпал ететін суға бату қабілетін және тұрақтылықты төмендетті. 1904 жылы тамыздағы Сары теңіз шайқасында Жапон императорлық әскери-теңіз флотының бақылаушылары Цессаревич кенеттен шайқас сызығынан шығып кеткен кезде, ол батып кетеді деп ойлады. Кемеде екі тік үш есе кеңейтілген бу қозғалтқыштары жұмыс қысымында 20 Белвиль қазандықтарының буын пайдаланып, жұмыс қысымымен жұмыс істеді. Қозғалтқыштар ең жоғары жылдамдыққа жету үшін жобаланған. Бұл жылдамдықты Цессаревич өзінің жобалық жылдамдығынан асып түсіп, 1903 жылдың шілде-тамыз айларында ресми машина сынақтары кезінде жеткен. Ол әдетте көмір тасымалдайтын, бірақ ең көп тасымалдай алатын. Бұл кеменің бумен жұмыс істеуге мүмкіндік берді.
Қару-жарақ пен отты басқару
Цезарьичтің негізгі қару-жарағы екі қос 40- калибрлі 12 дюймдік пулядан тұрады, олар электрмен жұмыс істейтін қос пулялы мұнараларға орнатылған, бірі алдыңғы, екіншісі артқы. Қарулар мен олардың орнатулары ресейлік, ал мұнаралар француздық. Қаруларды барлық бұрыштарда жүктеуге болады, ал мұнаралар 270°-ға қарай қозғалуы мүмкін. Сынақтар кеме жүзіп бара жатқанда оқ-дәрі көтергіштердің тұншығып қалуын көрсетті; Теңіз кеме жасақтаушы жаңа көтергіштерді Порт-Артурға жөнелтті, өйткені ресейліктер кемелерді Қиыр Шығыста мүмкіндігінше тезірек қалатын болды және олар 1904 жылдың қаңтарында орнатылды. Кемеде әр қаруы 70 оқ-дәрі бар. Олар 15° биіктіктен 15° қашықтықтағы қашықтықтағы ұшақ жылдамдығымен оқ атқан. 45 калибрлі Канет 1892 (QF) пулеметінің қосалқы қарулануы жоғарғы палубада электрмен жұмыс істейтін екілік пулемет мұнараларына орнатылған. Бұрыштағы мұнаралардың отпен 150° арақашықтығы бар, ал ортаңғы мұнаралар 180°-ды қамтиды. Әр қаруға 200 дана оқ берілді. Олар отын шамалы жылдамдықты снарядтармен атылды, олардың ең үлкен қашықтығы шамамен 20 м. Т. Сесаревичтің соққылау қондырғысында 20 "Хотчкисс" пулеметтері орнатылған. минутына 15 рет атылады. Олар да орнатылған, бірақ олардың орналасуы белгісіз. Кемеде төрт торпеда түтігі бар еді. Олардың екеуі су үстіне, ал екі түтігі 12 дюймдік журналдың жанында орналасқан. Цессаревич 14 торпедамен қамтамасыз етілген. Сондай-ақ кемеге алыс жерлерде кемеге бекіген жерін қорғау үшін 45 мина салынған.
The ship carried four torpedo tubes; two of these were mounted above water in the bow and stern, and the two broadside underwater tubes were located near the forward 12 inch magazine. Tsesarevich carried a total of 14 torpedoes. The ship also carried 45 mines to be laid to protect her anchorage in remote areas.
Қорғау
Цезарьевич француздық жасушалы бронь схемасының нұсқасында соңғы Krupp бронясын қолданды. Бұл су желісі бойына толық көлемде броньды белбеуден тұрады, оның үстінде және астында броньды палубалар бар. Белдіктің артында көбінесе көмірді сақтауға арналған бөлмелер орналасқан. Бұл кеме жоғарғы броньды палубадан жоғары зақымдануына қарамастан, су бетінде қалуға арналған. Су желісі жоғары, нормальды жүктемеде су желісінен төмен. Оның ең үлкен қалыңдығы - 15 м. Кеменің ортасы ұзындығы - 15 м. Кеменің кеменің кеменің алдыңғы және артқы жағында қалыңдығы бірте-бірте 10 м. Белдіктің төменгі жиегінің қалыңдығы 170 мм-ге дейін кеміді және ұзындығы бойынша пропорционалды түрде кеміді. Су сызығының үстінде жоғары және ең жоғарғы қалыңдығы 700 м болатын броньдың жоғарғы белбеуі орналасқан. Ол су сызығының белбеуінен сәл қысқа және кеменің ұштарына қарай қалыңдығы ұқсас түрде азайтылған. Алдыңғы жағында - броньды тақталар, артқы жағында - арматура. Негізгі оқ мұнараларының және олардың тірек құбырларының броньдары 250 мм қалыңдықта, төбелері қалың. Жоғарғы броньдық палубаның астында тірек құбырларының броньдары төмендеді. Екіншілiк қаруланудың мұнаралары қабырғаларымен шатырлармен. Құрылғы мұнарасының қабырғалары қалың, шатыры 63 мм. Оның үстіне, 100 миллиметрлік броньмен қорғалған жоғарғы броньды палубаға дейін созылған байланыс түтігі бар еді. Құбырдың тұйықталу жерлері жоғарғы броньды палубадан бір палуба биіктіктегі броньмен қорғалған. Кеменің жоғарғы жақтаулары кемеге қапталған пластиналардан тұратын палубамен толықты. Су сызығының жоғарғы жағында екі қабатты қару-жарақ орнатылған. Ол кеменің ұзындығын толықтай кеңейтті, бірақ толық енін емес; ол белдіктің артында төмен қарай иіліп, белдіктің төменгі жиегіне 20 миллиметрлік пластинамен қосылды. Ол кеменің ішкі төменгі табақтарына дейін төмен қарай жалғасты және торпеда қалқаны түрінде қалыптасты. Бұл қалқандар кеменің бір жағында орналасқан және ұзындығы 1,5 метрге созылып, көмір бункерлерімен бекітілген. 1899 жылы 18 мамырда Франциядағы La Seyne sur Mer қаласындағы Forges et Chantiers de la Méditerranée кеме жасау зауытында. Кеме 1899 жылы 8 шілдеде суға қойылып, 1901 жылы 23 ақпанда суға шығарылды. Құрылысты бірінші капитан болған капитан Иван Григорович қадағалады. Цессаревич 1903 жылы тамыз айында әскери қызметке кіріп, Қиыр Шығысқа тағайындалды. Ол 1903 жылы 2 желтоқсанда Порт-Артурға келді. "Цесаревич" соғыс аяқталғаннан кейін орыс-жапон соғысының басында Ресей теңіз флотының ең үздік линкоры болды. 1894-1895 жылдардағы Бірінші Қытай-Жапон соғысындағы жапондық жеңістен кейін Ресей мен Жапонияның Маньчжурия мен Кореяны бақылауға ұмтылысы болды, нәтижесінде екі ел арасындағы шиеленістер туындады. 1901 жылы Жапония шиеленісті азайту үшін келіссөздер бастады, бірақ Ресей үкіметі проблемаларды қалай шешу керектігін әлі шешпегендіктен, жауап беруде баяу және белгісіз болды. Жапония мұны Ресейдің қару-жарақ бағдарламасын аяқтау үшін уақыт сатып алу үшін жасалған әдейі абайсыздық деп түсіндірді. Орыс әскерлері 1903 жылы қазанда уәде еткендей, Маньчжуриядан шықпағандықтан, жағдай нашарлады. Соңғы сабандары - Солтүстік Кореядағы ресейлік ағаш концессиялары және ресейліктердің Маньчжуриядағы жапон мүдделерін мойындаудан бас тартуы, сонымен қатар Кореядағы жапондық қызметке шарттарды қоюды жалғастыруы. Осы әрекеттер Жапон үкіметінің 1903 жылдың желтоқсан айында соғыс болмай қоймайтынын шешуге себеп болды. Жапониямен арадағы шиеленістердің артуына байланысты Тынық мұхиты эскадрильясы түнде сыртқы портта жауынгерлерді Кореяға түсіруге тырысқан кез келген жапондыққа жылдам реакция жасау үшін кемеге отырғыза бастады.
Ресей-жапон соғысы
Ол 1904 жылы 8-9 ақпан түнінде жапон торпедасымен соққыланған үш кемелердің бірі болды. Тсесаревич порттың торпедалық қалқанының артқы жағында соққыға ұшырады және кеме 18° бұрылыс алды, бұл оң жақтан қарсы суға толы бөліктермен ішінара түзетілді. Ол жүзіп кетті, бірақ теңіздің тар кіреберісінде жағаға тап болды. Ол қайтадан суға шығарылды және 7 маусымға дейін созылатын жөндеу жұмыстары үшін портқа көшірілді. Кемедегі кейбір қару-жарақтар жазда портты нығайту үшін алынып тасталды. Цессаревичтің 75 мм-лік төрт, 47 мм-лік екі және 37 мм-лік екі пулеметтері жоғалды. Кемеге 7 тамызда екі рет жапон снарядтары ұзын қашықтықтан атқан; олардың бірінің бөлшегі арткы адмирал Вильгельм Витгефті жеңіл жарақаттады.
Сары теңіздегі шайқас
10 тамызда таңертең 1-ші Тынық мұхит эскадрильясы Порт-Артурдан портты блокадалап тұрған жапон флотын бұзып, Владивостокқа жетуге тырысты. Ресейлік эскадрилья алты линкордан, Цессаревич, ресейлік линкор Ретвизан, ресейлік линкор Победа, ресейлік линкор Пересвет, ресейлік линкор Севастополь және ресейлік линкор Полтавадан, төрт қорғалған крейсерден және сегіз эсминктен құралған. Вице-адмирал Того Хейхачироның қолбасшылығындағы жапон флоты төрт линкордтан, жапондық линкорд Микаса, жапондық линкорд Асахи, жапондық линкорд Фудзи, жапондық линкорд Шикисима, екі бронекрыцерден жапондық крейсер Нишин және жапондық крейсер Касуга, сондай-ақ жеті қорғалған крейсерден құралған. Тсесаревич пен Победа екеуі де ұшудан бір сағат бұрын механикалық проблемаларға ұшырады, бұл флотты Тогоның жылдамдығын төмендетуге мәжбүр етті. Орыс T-ны кесіп өтуге тырысқанда, оларды 12:25 шамасында байқап, 13:25 шамасында жапон кемелері Тсесаревич пен Ретвизанға атуды шоғырландыра бастады, бірақ тиімді орыс атысы Тогоны 15: 20 шамасында ажыратуға мәжбүр етті. Ол екі сағаттан кейін ресейліктерге жақындап, 17:35-те атысты бастады. Ешқайсысы да кемелерге өлімге душар етуді қолға алмады, ал орыстар әлі де күн сәулесінің жарты сағаты қалған кезде, Асахи атқан екі 12 дюймдік снаряд Тсесаревичтің басқару мұнарасына 18:40-да соқты. Құрамында екі офицер мен рульші бар Витгефттің көзін құртты. Кеме рульді бұрып, портқа бұрылды. Тсесаревич барлық жапондық кемелерден назар аударады, сондықтан Ретвизан капитаны жапондық майданға айыппұл салуды шешті. Ол бұл іске қол жеткізді және эскадрильяның екінші қолбасшысы, контр-адмирал принц Павел Ухтомский, шашыраған ресейлік кемелер үстінен біртіндеп қолбасшылықты бекітті және оларды түнде Порт-Артурға қайтаруға бұйырды. Цезарь түнде Владивостокқа қарай солтүстікке қарай жүзуге тырысты, бірақ оның зақымдалған шұңқырлары көмірді тұтынуды арттырып, жылдамдығын тек қана 0,8 км/с дейін төмендетті, сондықтан ол үш эсминецпен бірге неміс келісімінің порттары Циньдаоға қарай жүзуге мәжбүр болды. Келесі күні келген соң, Цессаревич пен оның серіктері тұтқындалып, қарусыз қалды. Кемеге он үш 12 дюймдік және екі снаряд тиіп, оның экипажының 12 адам қаза тауып, 47 адам жараланды.
Ресей-Жапон соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Рус-жапон соғысының соңында 1906 жылдың басында кеме Балтық теңізіне ауыстырылды және 1 тамыздағы Свеаборг көтерілісін басуға көмектесті. 1906 жылы оның жоғарғы жағы алынып тасталып, үстінен жасалған құрылымы қиратылды. 75 мм-лік пулялар да алынып тасталған. Цессаревич Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Жерорта теңізіне тұрақты қыста круиздер жасады және 1908 жылы желтоқсанда Мессина жер сілкінісінен аман қалғандарға көмек көрсетті. 1909-1910 жылдары кеменің машиналары күрделі жөндеуден өткізілді. Оның ортасында 75 миллиметрлік пулялар алынып тасталды және төрт жылдан кейін қапталды. Цессаревич Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңінде белсенді болған жоқ. 1917 жылы 16 наурызда оның экипажы Балтық флотының бүлігіне қосылды. 1917 жылы 13 сәуірде ақпан төңкерісінен кейін Гражданин деп қайта аталды. 1917 жылы қазанда Эстония жағалауында Ай саңылысындағы шайқасқа қатысқан. Соғыстың климаттық бөлігі кезінде 17 қазанда Гражданин неміс мина сығушыларын аз әсермен ұшырды, ал алдын ала дайындалған ресейлік шайқас кемесі Слава неміс дрейдноуттарын ұшырды. Соңғысы Гражданинге атқылап, екі рет соққы берді, бір адам қаза тауып, төрт экипаж мүшесі жараланды, бірақ ешқандай соққы елеулі залал келтірмеді. Неміс дрейдноуттары Гражданинді басып алды, ал ол неміс қысымына байланысты Ай саңырауқұлағын тастауға мәжбүр болды. Желтоқсан айында кеме Кронштадтқа жетіп, ол жерде большевиктердің бақылауына түсті. Гражданин 1924 жылы жойылған, бірақ ол ресми түрде 1925 жылы 21 қарашада ғана Әскери-теңіз тізімінен шығарылған.