Кіріспе

Азық-түлік биологиялық әртүрлілігі - "азық-түлік үшін пайдаланылатын өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдердің әртүрлілігі, олар түрлер ішіндегі, түрлер арасындағы және экожүйелер арқылы қамтамасыз етілген генетикалық ресурстарды қамтиды". Азық-түлік биологиялық әртүрлілігін екі негізгі көзқараспен қарастыруға болады: өндіріс және тұтыну. Тұтыну тұрғысынан алғанда, азық-түлік биологиялық әртүрлілігі адам рационындағы азық-түліктердің әртүрлілігін және олардың тамақтану әртүрлілігіне, мәдени бірегейлігіне және дұрыс тамақтануға қосқан үлесін сипаттайды. Азық-түлік биологиялық әртүрлілігін өндіруде мыңдаған азық-түлік өнімдері қарастырылады, мысалы, жеміс-жидек, жаңғақ, көкөніс, ет және дәмдеуіштер ауыл шаруашылығы мен табиғи ортадан (мысалы, орман, өңделмеген егістік, су айдындары) алынады. Тамақ биологиялық әртүрлілігі түрлер арасындағы әртүрлілікті қамтиды, мысалы, жануарлар мен өсімдіктердің әртүрлі түрлері, соның ішінде елеусіз қалдырылған және аз пайдаланылған түрлер. Тамақтардың биологиялық әртүрлілігі түрлер ішіндегі әртүрлілікті де қамтиды, мысалы, жеміс-жидек пен көкөністердің әр түрлі түрлері немесе жануарлардың әртүрлі тұқымдары. Тамақ әртүрлілігі, тамақтану әртүрлілігі, тамақтану әртүрлілігі, бұл да Брэндон Эйслер ұсынған жаңа тамақтану мәдениетінде қолданылатын терминдер, тамақтану әртүрлілігі деп аталатын зерттеуде.

Тұтынудағы азық-түлік биологиялық әртүрлілігі

Әсіресе, тамақтануда қолданылатын тағамдар мен түрлердің әртүрлілігін арттырудың халық денсаулығы мен тұрақты азық-түлік жүйелері үшін пайдасы бар. Азық-түлік биологиялық әртүрлілігі сапалы тамақтану үшін қажетті қоректік заттармен қамтамасыз етеді және жергілікті азық-түлік жүйелерінің, мәдениеттерінің және азық-түлік қауіпсіздігінің маңызды бөлігі болып табылады. Табиғатты қорғау тұрғысынан алғанда, әртүрлі түрлерге негізделген тамақтану бір ғана түрге аз қысым жасайды. ФАО мәліметінше, әлемдегі азық-түліктің 75%-ы 12 өсімдік түрінен, ал 5 жануар түрінен алынады.

Тамаққа және денсаулыққа әсері

Тамақ рационының әртүрлілігін өлшеу әдісі - отбасылық тамақ рационының әртүрлілігі (HDDS). HDDS - бір күнде сіңген азық-түлік топтарының санын жинақтап береді. Тамақтардың әртүрлілігі тамақтанудың микроқоректік мөлшерінің жоғары болуымен байланысты. Кейбір жағдайларда әртүрлі диеталардың адамның денсаулығына пайдасы бар екені дәлелденген. Мысалы, бала өмірінің бірінші жылында әртүрлі тағамдар мен азық-түлік аллергендерін енгізу негізгі қоректік заттарды көбірек қабылдауға әкелуі мүмкін және ішек микробиомының құрылымы мен функциясының оң өзгерістеріне ықпал етеді. Түрлердің әртараптануы микроқоректік заттардың, макроқоректік заттардың және калориялардың адам рационына бөлінеді. Микроэлементтердің ішінде адам баласына өмір сүру үшін өте қажет А, В, С, Д, Е және К витаминдерінің сегіз түрі бар. Егер макро және микроэлементтердің жоғары тығыздығын қамтамасыз ететін түрлер, әдеттегі түрлерге қарағанда аз тұтынылса, адамдар бірдей пайдаға қол жеткізе алмайды. Мысалы, күріш пен бидай көптеген мәдениеттердегі негізгі тағамдарды білдіреді; алайда теф және кішігірім бұрыштардың белогы, майлары және темірінің концентрациясы жоғары. Тамақтардың биологиялық әртүрлілігі денсаулыққа үлкен әсерін тигізіп отыр, сондықтан тағам түрлерінің қауіп төндіруі мүмкін. Жабайы азық-түлік (балық, өсімдіктер, ағаш азықтары, жабайы ет, жәндіктер мен саңырауқұлақтар) тағамның әртүрлілігі мен қажетті микроэлементтердің маңызды көзі болып табылады; әсіресе ауылдық қоғамдастықтарда азық-түлік кейде денсаулыққа және азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Сонымен қатар, өсімдіктер мен жануарлар антропогендік жолмен берілетін немесе зооноздық ауруларды таратады. АҚШ-та 31 белгілі патоген бар, белгілі патогендердің 9,4 миллионы тамақпен жұғатын аурулардан ауырады, 55 961 адам аурудан ауруханаға түседі, ал 1351 адам қайтыс болады. Әлемдік масштабта генетикалық әртүрліліктің төмендеуі азық-түлік жүйелерінің төзімділігін әлсіретіп, оларды зиянкестер, патогендер және ауа райының қатерлі жағдайларына бейім етеді. Бұл әлемдік азық-түлік қауіпсіздігіне үлкен қауіп төндіреді. Бұдан басқа, әдеттегі тамақтанудағы биологиялық түрлердің абсолютті санымен өлшенген азық-түлік биологиялық әртүрлілігі жалпы өлім-жітім деңгейімен теріс байланысты және тоғыз Еуропа елдерінің ~450,000 ересектерінің арасында қатерлі ісік, жүрек аурулары, тыныс алу жолдары аурулары және ас қорыту аурулары салдарынан нақты өлімге әкеледі.

Тарих

Неолит дәуіріндегі азық-түлік биологиялық әртүрлілігі аң аулау мен қоқыс жинаудан ауыл шаруашылығына көшуді білдірді, онда адамдар жануарларды бағуды және өсімдіктерді өсіруді бастады. Бұл тәсілдер бидай, арпа, шұбар жемістер, жүзім және жаңғақ сияқты өнімдерді өндіруге әкелді. Жасыл революция жаңа революция мен жаңғырудың бастауын білдірді. Жасыл революцияның басталуы белгілі бір түрлердің әртүрлілігі мен үлкен өнімділігінің дамуын туғызды. Бұл күріш пен бидайдың жаңа тұқымдарына әкелді және 1940-1960 жылдар аралығында азық-түлікпен қамтамасыз етудің артуына әкелді, бірақ содан кейін ауыл шаруашылығында пайдаланылатын жердің азаюына әкелді. Алғашқы әдістерде өнімділікті арттыру үшін пестицидтер мен тыңайтқыштар пайдаланылды. Қазіргі заманғы әдістер бір түрдің ішінде азық-түлік биологиялық әртүрлілігін арттыру үшін қолданылатын әдістерге әкелді. Колонизация мен ресурстар арасындағы сауда болашақта тамақ рационының әртүрлілігін қамтамасыз етті. Азық-түлік биологиялық әртүрлілігі тұрғысынан алғанда, Колумбиялық биржасы Ескі әлемнен Жаңа әлемге түрлер мен идеялардың қозғалысын білдірді. Бұл елге картоп, жүгері, маниока сияқты азық-түлік түрлері де әкелінді. Бұл шара азық-түлік туралы білімді ортаға салатын азық-түлік жаһандануының алғашқы нәтижесі болды.

Климаттың өзгеруіне әсері

Адамның азық-түлік түрлерінің биологиялық әртүрлілігі егіндіктер қоршаған климаттың қатты өзгеруі кезінде қауіпке ұшырайды. Ауа райының экстремалды немесе қалыптан тыс құбылыстары егін өнімдеріне, кедей қауымдарға, ауыл шаруаларына және азық-түлік сатушыларға қолайсыз әсер етуі мүмкін. Осы оқиғаларға байланысты кедей халықтарға тауар бағасының әлемдік өзгеруін қабылдау қиынға соғады. 2011 жылы Ресей мен Қытайда құрғақшылық, Австралия, Үндістан, Пәкістан және Еуропадағы су тасқынынан кейін Дүниежүзілік банк 44 миллион адам кедейлікке оралды деген қорытындыға келді. Алайда, биологиялық әртүрлі көпфункционалды ландшафттарда дақылдар өсірілетін болса, фермерлер өзгеріп жатқан жағдайларға бейімделе алады. 2010 жылы 12 жылы орташадан жоғары температуралы ауа райы бұршақтардың ерте гүлденуіне және АҚШ-тың жүгері белдеуіндегі жүгері өнімінің төмендеуіне себеп болды. АҚШ-тың жүгері белдеуі әлемдегі жүгері өнімінің үштен бір бөлігін құрағандықтан, климаттың алдын алу тәсілдері өсімдікті болашақтағы апаттардан қорғайды.

Технология мен ауыл шаруашылығының әсері

Өсімдіктерді әртараптандыру әдістері мен технологиясы азық-түлік биоәртүрлілігіне қауіпсіз тәжірибе, азық-түліктердің әртараптылығы мен байлығын енгізу үшін қолданылады. Географиялық аймаққа байланысты азық-түлік биологиялық әртүрлілігін қорғау тұрақты ауыл шаруашылығы, органикалық ауыл шаруашылығы, тұрақты өсіру, консервациялық ауыл шаруашылығы, агроэкология, агроорман шаруашылығы, топырақтың тұрақты басқаруы, ормандардың тұрақты басқаруы, агроорман шаруашылығы, акваөсіруді әртараптандыру және балық шаруашылығы мен экожүйені қалпына келтіру жөніндегі экожүйелік тәсіл сияқты ауыл шаруашылығы практикасын қамтиды. 91 елдің 81%-ы осы мінез-құлықты қолданады. Мысалы, тұтыну мөлшерін анықтау үшін қорларды басқару әдістері қолданылады, ал зерттеулердің 78% агроэкологиялық тәжірибелер төмен және орташа табысты елдерде пайдалы нәтижелер береді деп көрсетеді. Агроэкологиялық практика экологиялық, денсаулық, әлеуметтік және экономикалық факторларды ауыл шаруашылығы мен азық-түлік жүйелерін жоспарлау мен іске асыруға біріктіретін кешенді стратегияларды жасайды. Биотехнология фермерлерге өсімдік түрлеріне биологиялық артықшылықтар беретін қажетті қасиеттер өсіруге мүмкіндік береді. Бұл артықшылықтар: ауруларға қарсы иммунитет, құрғақшылыққа, ыстыққа, суыққа немесе тұздылыққа төзімділік, дәмділігін арттыру және жоғары өсу қасиеттері. Биотехнологияның пайдасы әлсіз аймақтарға барып, олардың өмір сүру деңгейін жақсартты. Вьетнамдық фермерлер биотехнологиялық тұқымдарға салынған әрбір доллар үшін дәстүрлі тұқымдарға қарағанда 6,85 доллардан 12,55 долларға дейін қосымша табыс тапты.

Әлемдік сауданың әсері

Әлемдік сауда арқылы адамдар әр түрлі аймақтар мен климаттан келетін азық-түліктердің кеңінен алуына мүмкіндік алады, бұл оларға күрделі әрі теңгерімді тамақтануға мүмкіндік береді. Дүниежүзілік сауда моделі сауданың азық-түлік концентрациясына және тамақтану қауіпсіздігіне әсерін көрсету үшін пайдаланылуы мүмкін. Азық-түлік биологиялық әртүрлілігі әр елдің тіршілігінде маңызды рөл атқарады. Сауда сапаға, сұранысқа, бағаға және азық-түліктің негізгі азық-түлік болып табылуына байланысты. Бутан - ландшафты азық-түлік түрлерінің әртүрлілігін қамтамасыз ететін елдің үлгісі. Бұл елде 40 түрлі жабайы көкөніс пен 350 түрлі саңырауқұлақ өсіріледі. Картадан көрінетіндей, қажетті азық-түлік концентрациясы әртүрлі, өйткені импорт пен экспорт жиілігі әр түрлі.

Экожүйелік қызметтер

Табиғи экожүйелердегі және ауыл шаруашылығы экожүйелеріндегі/оларға жақын жерлердегі биологиялық әртүрлі популяциялардың кең ауқымы азық-түлік өндірісі үшін маңызды экологиялық функцияларды қамтамасыз етеді. Мұндай популяциялар, мысалы, қоректік заттардың айналуына, органикалық заттардың ыдырауына, қабықшалы немесе бүлінген топырақты қалпына келтіруге, зиянкестер мен ауруларды реттеуге, су сапасын сақтауға және тозаңдануға оң әсер етеді. Экожүйелік функцияларды дамыту және жақсарту кезінде түрлердің әртүрлілігін сақтау қоректік заттардың болуын арттыру, суды пайдалануды жақсарту, топырақ құрылымын жақсарту және зиянкестерді бақылау арқылы сыртқы кіріс талаптарын азайтады. Филиппиннің Кордильера автономды аймағындағы мұралық күріш түрлері мәдени, рухани және тарихи құндылықтарға ие, бұл мәдени мұраны сақтаудағы азық-түлік биологиялық әртүрлілігінің әлеуетін көрсетеді.

Сый-сыпаттары

Тамақ түрлерінің генетикалық әртүрлілігі минералдар, витаминдер мен төзімділіктің кең ауқымына мүмкіндік береді, әр түрлі пайдаларды жасайды. Мысалы: Томаттың жабайы түрін (Solanum lycopersicum chmielewskii) дақылдастырылған томат түрлерімен қиыстыру. 10 ұрпақтан кейін үлкен жемісі бар жаңа томат тұқымдастары пайда болды. Пигменттің айқын өсуі байқалды. Ерітінді қатты заттардың, негізінен фруктозаның, глюкозаның және басқа қанттардың мөлшері көбейді. Эфиопиядағы арпа өсімдігі арпа өнімін өлімге әкелетін сары жұлдыз вирусынан қорғайтын генді береді. Оryza longistaminata-дан алынған Xa21 қожайын резистенттілік гені Oryza sativa-ның геномына енген, бұл Xanthomonas oryzae pv-мен туындаған күріш шабағының ауруына кең ауқымды резистенттілік береді. қызанақ