Кіріспе

Кембриджшир, Англиядағы су арнасы

Нью-Бедфорд өзені, сондай-ақ "Жүз футтық ағын" деп те аталады, себебі өзеннің екі жағындағы жағалаудың арақашықтығы жүз футқа жуық. Бұл Ұлы Оуз өзенінен жасалған, жасанды түрде салынған, оны айналып өтетін арна. Ол Эрит және Денвер шлюздері арасында тікелей су жолын қамтамасыз етеді. Өзенге толқындар келіп-кетіп, су деңгейі өзгереді, және бұл құбылыс теңізден шамамен 19 миль (31 км) қашықтықтағы Уэлниде анық байқалады.

Тарих

1620 жылдары Нью-Бедфорд өзені ағып жатқан аймақта наразылық болды, себебі жер үнемі су тасқынынан суға батып тұратын. Жақын маңдағы үлкен жерлерге ие болған Бедфордтың 4-ші графы Фрэнсис Расселл 1630 жылы суды төгіп, жерді қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуге келісті. Оған тағы он үш авантюрист қосылып, 1634 жылы жұмысты жүзеге асыру үшін корпорация құрып, жарлық алды. Голланд инженері Корнелиус Вермуйден жұмысты қадағалау үшін шақырылды. Осы арқылы өтетін жер Бедфорд деңгейі деп аталды және 1637 жылы жұмыс аяқталды деп жарияланды. Алайда 1638 жылы бұл шешім өзгертіліп, король Карл I жұмысты аяқтау үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Авантюристтерге бұрын жасалған жұмысы үшін сыйлық берілді, ал Вермуйденнің қадағалауымен жұмыс жалғасты, бірақ Англия азаматтық соғысының кесірінен жұмыс көлемі аз болды. Бар құрылыстар қараусыз қалды, ал кейбіреулері соғыс кезінде қасақана зақымдалды. 1649 жылы Бедфорд деңгейін судан тазалауға деген қызығушылық қайта жанданды және екінші судан тазалау заңы қабылданды. Ол «Претенденттік акт» деп аталды және Бедфордтың 5-ші графы Уильям Расселлге қосымша жұмыстар жүргізуге рұқсат берді, оның бастысы – Бедфорд өзеніне параллель екінші арна болды. Вермуйден қайтадан инженер болды және жаңа арна 1652 жылы аяқталды. Бедфорд өзені «Ескі Бедфорд өзені» деп, ал жаңа арна «Жаңа Бедфорд өзені» деп аталды. Эрит пен Денверде шлюздер салынды, өзен Ұлы Уз өзенінің көп бөлігін алып жүрді, нәтижесінде оның Ели арқылы бұрынғы бағыты тек суды төгу арнасына айналды. Бедфорд деңгейінің корпорациясы құрылды және 1663 жылы қабылданған Жалпы дренаж заңының шарттарына сәйкес өзен мен дренаж арналарын басқаруға алды. Бұл қадам Ұлы Уз өзенінде жүзумен айналысатын адамдарға ұнамады, себебі шлюздер дренаждық схеманың пайдасына жұмыс істеді және қайықтар шлюздер жабық болғанда бірнеше күн немесе апта бойы күтуге мәжбүр болды. 1713 жылы Денвер шлюзының ерекше су тасқыны деңгейінен қирауы қайықшылармен тойланды, бірақ нәтижесіндегі су тасқыны Корпорацияны 1748 және 1750 жылдар аралығында жаңа шлюз салуға мәжбүр етті. Қайықшылардың алаңдаушылығы құрылыста навигациялық шлюздің болуымен басылды. Жаңа Бедфорд өзенін салған жұмысшылардың кейбірі Дунбар шайқасында тұтқындалған шотланд әскери тұтқындары болуы мүмкін, себебі мұндай тұтқындардың көпшілігі Фенс аймағындағы суды төгу жобаларында пайдаланылды, өйткені жұмысшылар жетіспеді. 1652 жылдан кейін олар Бірінші Англо-Голланд соғысы кезінде адмирал Блейк пен лейтенант адмирал Тромп арасындағы теңіз шайқастарының нәтижесінде голланд тұтқындарымен толықтырылды және, мүмкін, Торни аббатханасының жанында орналасқан француз жұмысшыларының колониясымен де толықтырылды. Суалардың солтүстік жағында Жаңа Бедфорд өзеніне Делф өзені қосылады. Кейде «отыз футтық ағын» деп аталатын бұл арнаның шығу тегі белгісіз, бірақ ол 1784 жылы жазған К.Н. Коулдың айтуынша, суды жуу жерлерінен алып тастауға көмектесу үшін салынған. 1825 жылға дейін шлюз орналасқан жерде бөгет болған, ал су онымен су тасқыны сулары өтетін кезде кеңейтілген тесік арқылы суды жуу жерінен шығарып тастаған. Бұл жобаның соңында бөгетті қайта салуға көп шығын кетті, сондықтан бұл қанағаттанарлықсыз құрылғы шлюзбен ауыстырылды. Сонымен қатар, Жаңа Бедфорд өзені кеңірек және тереңдей түсті, ал кейбір су тасқыны жағалаулары да көтерілді. Оңтүстік жағында Делф өзені Уэлчс бөгеті маңында екі бұрылыста Ескі Бедфорд өзеніне жалғасады. Ескі Бедфорд өзенінің солтүстік жартысы енді оңтүстік жартысымен байланыспайды. Бұл конфигурация қашан салынғандығы нақты белгісіз, бірақ ол 1789-1821 жылдар аралығында болған болуы мүмкін, өйткені Коулдың 1789 жылғы картасында Ескі Бедфорд өзенінің тура сызықта жүріп жатқаны, ал Бейкердің 1821 жылғы картасында екі өзен, әрқайсысы екі бұрылысы бар. Блэр Жаңа Бедфорд өзенінің салынуынан кейін көп ұзамай мерзімді айтады, өйткені Уэлчс бөгеті Вермуйденмен жұмыс істеген Эдмунд Уэлчтің есімімен аталған, ал аталған бөгет бастапқыда Ескі Бедфорд өзенінің арғы жағына салынған.

Курс

Нью-Бедфорд өзені Эриттен Денвер шлюзіне дейін шамамен солтүстік-шығысқа қарай 20,8 миль (33 км) бойына дерлік түзу бағытта ағып жатыр. Кемелердің ұзындығы мен еніне ешқандай нақты шектеулер қойылмаған, бірақ судың тереңдігі 2 футқа (1 метр) және биіктігі 7,8 футқа (2 метр) дейін шектелген. Өзен тасыды, сондықтан бұл көрсеткіштер су деңгейіне байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Қоршаған ортаны қорғау агентігі Кингс-Линн қаласындағы су деңгейі кем дегенде 7 метр болғанда өзенге жоғары қарай жүзуге кеңес береді, ал кемелер су тасығаннан кейін дереу Денверде өзенге кіруі керек. Су деңгейі тасығаннан кейін шамамен екі сағат бойы күрт көтеріліп, содан кейін келесі он сағат ішінде біртіндеп төмендейді. Кемелердің арнаның ортасында қалуын қамтамасыз ету қажет, әсіресе қыс айларында, өзен Оуз жуындарына тасып кетуі мүмкін. Теңізден 56 шақырым қашықтықта орналасқан Эриттегі су деңгейі көктемгі тасқын кезінде шамамен 1 метрге дейін көтеріліп, төмендейді, ал күндізгі тасқын кезінде бірнеше сантиметрге дейін өзгереді. Екі Бедфорд өзендерінің арасындағы 20 миль (32 км) ұзындығындағы және Уэлни маңындағы ең үлкен аралығындағы аймақ өзендерден төмен және теңіз деңгейінен төмен жатыр, және қыста жиі суға батып тұрады. Эритте Ұлы Уз өзенінің суын реттеуге арналған шлюз орналасқан. Ол 1637 жылы тоғыз тесікпен салынған, бірақ кейіннен 1824 жылы жеті тесікпен, ал 1954 жылы үш тесікпен қайта салынған. Жоғарғы өзендегі ағын қалыпты болған кезде шлюз қақпалары жабылады, және ағынның көп бөлігі Жаңа Бедфорд өзені арқылы өтеді. Ағын артқанда шлюздер ашылады, және су Ескі Бедфорд өзені арқылы ағып, Оуз жуындарын құрайтын 8,9 шаршы миль (23 км²) жуу жерлерін жабады. Уэлниде бұл жуындар жабайы құстар мен басқа да құстарға қолайлы ортаны қамтамасыз етеді, ал Wildfowl and Wetlands Trust мұнда WWT Welney табиғат қорығын құрды. Қорыққа A1101 көпірінен кіші жолмен автотұраққа дейін барып, содан кейін Жаңа Бедфорд өзенінен жаяу көпірі арқылы өту арқылы кіруге болады. Ол жабайы гүлдерімен, бауырсақтарымен және құстарымен маңызды, құстар су басқан кезде көбірек кездеседі. Өзеннің екі жағында да көпшілікке арналған жаяу жолдар бар, тек Эрит маңындағы батыс жағалаудың қысқа бөлігінде ғана ерекшелік бар. Hereward Way деп аталатын ұзақ қашықтықтағы жаяу жолы Велнидегі A1101 көпірі арқылы өзенді кесіп өтеді, содан кейін шығыс жағалаумен оңтүстікке қарай Марттан Елиге дейінгі теміржол желісіне дейін созылады. Ол көпірге жеткенше шығысқа қарай бұрылып, Жүз Фут Сору Станциясы өзенге құятын дренаждық арнаның солтүстік жағалауын жалғастырады.

Жерді дренаждау

Нью-Бедфорд өзені мен Ұлы Уз аралығындағы жер теңіз деңгейінен орташа есеппен 2 метр төмен жатыр, ал толқындардың әдетте жететін ең жоғары деңгейінен үш есе төмен. Жазық жерді Littleport және Downham ішкі дренаждық кеңесі басқарады, олар 1756 жылы Парламент актісімен құрылған Littleport және Downham дренаждық комиссарларының жалғасы. Бұл акті жерді қоршауға мүмкіндік берді, содан бері аудан сорғымен суды шығаруға тәуелді. Қазір кеңес шөлейтті жерді басқаруға жауапты. Ауданнан су Нью-Бедфорд өзеніне «Жүз фут» және Оклод сорғы станциялары, ал Ұлы Узға – «Он миль», Мурс және Вуд-Фен сорғы станциялары арқылы құйылады. 1756 жылғы акті 1800 және 1810 жылдары қабылданған Парламент актілерімен күшін жоғалтпады. 1800 жылдардың басында дренаж 80 жел сорғысы арқылы жүзеге асырылды, бірақ 1818 жылы Ұлы Уз жағасындағы Ten Mile Bank-те алғашқы бумен жұмыс істейтін сорғы станциясы салынды. 1830 жылы Нью-Бедфорд өзенінің жағасында «Жүз фут» сорғы станциясы іске қосылды. Ол Westmoor Mills-тің орнына салынды, онда екі жел сорғысы суды екі сатыда көтерген. Жаңа станция Butterley компаниясы жасаған және бу машинасымен жұмыс істейтін, екі қазандығы бар, ал 1843 жылдың қарашасында үшіншісі қосылды. Butterley 1869 жылы алғашқы екі қазандықты ауыстырды, ал Джеймс Уатт 1875 жылы үшіншісін ауыстырды. 1911 жылы олардың орнына жоғары қысымды Ланкашир қазандықтары орнатылды. Бастапқыда қозғалтқыш 11 метр диаметрі бар дөңгелекті қозғалтқан, бірақ 1881 жылы оны 15 метр диаметрі бар ең үлкен дөңгелекпен ауыстырды. Торфтың ыдырауынан жердің төмендеуіне байланысты проблемалар туындады, нәтижесінде су қабылдағыштың деңгейін төмендету қажет болды. 1914 жылы бұрандалы қозғалтқыш Gwynnes компаниясы жасаған тік булы қозғалтқышпен ауыстырылды, ол Gwynnes сорғысына қосылды. 1926 жылы булы қозғалтқышты толықтыру үшін Mirlees дизельді қозғалтқышы орнатылды, бірақ 1951 жылы оны Ruston and Hornsby дизельді қозғалтқышымен ауыстырды. 1965 жылы Mirlees қозғалтқышы сатылып, 1985 жылы жаңа электр станциясы салынды, бірақ Ruston қозғалтқышы мен 1911 жылғы қазандықтар сақталды. Электр станциясында үш суасты сорғысы бар, олардың бірі 2012 жылдың желтоқсан айында қатты жаңбырдан кейін істен шықты. Паймор дренажындағы су деңгейі рекордтық деңгейге жеткенде, Ruston дизельді қозғалтқышы жөнделіп, 24 желтоқсанда пайдалануға берілді. Сонымен қатар, Oxlode сорғы станциясы бөлек оқиға кезінде қақпалы клапанның істен шығуынан зардап шекті, нәтижесінде екі сорғының бірі қолдануға жарамсыз болды. Oxlode-де сорғы станциясын салу жоспары алғаш рет 1940 жылы жарияланды, бірақ оның ашылуының нақты уақыты белгісіз, өйткені жаңа станция 1944 жылдың шілдесінде іске қосылды, бірақ соғыс уақытындағы цензураға байланысты газеттер оның атын жарияламады. 1962 жылдың мамырында екі электрлі сорғысы бар екінші сорғы станциясы ашылды, оның құны 65 000 фунт стерлинг болды. Әр сорғы минутына 270 тонна суды Нью-Бедфорд өзеніне шығара алады, бірақ екі дизельді сорғы сақталды. Ашылу салтанатынан бұрын Дренаждық комиссарлар 1756 жылы олардың алдыңғылары алғаш рет кездескен Элидегі клуб қонақ үйінде мерекелік түскі ас өткізді.