Кіріспе
Хорват тілшісі Бартоль Кашич (15 тамыз 1575 - 28 желтоқсан 1650) - Хорват иезуит дінбасысы және грамматигі, қарсы реформация кезінде алғашқы иллирий грамматикасын жазған және Киелі кітап пен Рим ритуалын иллирий тіліне аударған (алғашқы хорват немесе серб-хорват тілі үшін қолданылған атау).
Bartol Kašić (; Bartholomaeus Cassius, ; August 15, 1575 – December 28, 1650) was a Croatian Jesuit clergyman and grammarian during the Counter Reformation, who wrote the first Illyrian grammar and translated the Bible and the Roman Rite into Illyrian (a name used for the early Croatian or Serbo Croatian language).
Өмір
Бартоль Венеция Республикасындағы (қазіргі Хорватия) Паг қаласында 1571 жылғы Лепанто шайқасына қатысқан әкесі Иван Петар Кашич пен анасы Иваницаның отбасында дүниеге келген. 1574 жылы Иван Петар Кашич Иваница Богданичичке үйленді және келесі жылы олардың Бартоль деген ұлы болды. Әкесі бала кезінде қайтыс болғандықтан, оны ағасы Лука Деодати Богданчич, пагтық діни қызметкер, оқып, жазуға үйретті. Ол Паг қаласындағы муниципалды мектепке оқуға түсті. 1590 жылдан кейін ол Паптық мемлекетте (қазіргі Италияда) Анконаға жақын Лоретодағы Иллир колледжінде оқыды. Дарынды әрі еңбекқор оқушы болғандықтан, 1593 жылы Римге оқуға жіберілді. Кашич Александр Комуловичтің өлімінен кейін де оның үгіт-насихат жұмыстарын жалғастырды, ол Комуловичтен гөрі гөрі панславян болды. Кашич Комуловичтің 1606 жылғы жұмысын (Zrcalo od Ispovijesti) цензуралап, редакциялады. Кашич 1606 жылы діни қызметкер болып тағайындалды және Римдегі Қасиетті Петір базиликасында құдай алдындағы кінәларды мойындаушы ретінде қызмет етті. Ол Дубровникте 1609-1612 жылдары өмір сүрген. 1612/13 жылдары саудагер болып жамылған ол Осман империясының Босния, Сербияның орталық және шығыс Славония (Вальпово, Осиек, Вуковар) провинцияларына миссионерлік сапарға аттанды, ол Рим папасына есеп берді. 1614-1618 жылдары Лоретодағы хорваттар діни қызметкері болды. 1618-19 жылдары екінші рет миссионерлік сапарға аттанды. Қартайған шағында ол екі миссияны да өзінің толық емес өмірбаянында сипаттады. Оның Дубровникте екінші рет болуы 1620 жылдан 1633 жылға дейін созылды. Содан кейін ол Римге қайтып, өмірінің қалған бөлігін сонда өткізді.
Әдеби қызмет
Студент кезінде Кашич Римдегі Ильри академиясында Ильри тілін үйретуді бастады, бұл оның Ильри тіліне деген қызығушылығын оятты. 1599 жылы ол 18 ғасырдан бері Дубровникте қолжазба түрінде сақталған алғашқы хорват сөздіктерінің бірі - иллир тіліндегі итальян сөздігін жасады. Кейбір сарапшылар бұл Кашич жасаған үш сөздіктің бірі деп санайды, ал қалған екеуі Перуджа мен Оксфордта сақталған. Кашичтің ана тілі шакавиан тілінде сөйлеген. XVI ғасырда хорват тілінде шакавия диалектісі кең тараған, бірақ қазір штокавияға ауысты. Кашич Штокавианды таңдады, өйткені бұл оның Оңтүстік славян (илирий) халқының арасында ең көп таралған диалекті болды.
Іллириялық тілдің алғашқы грамматикасы
Бұл Кашичке иллирий тілінде одан әрі жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Иезуиттер Осман империясындағы мәсіхшілерге қамқорлық жасады және жергілікті тілде үйретуге тырысты, сондықтан олар хорваттар арасында жұмыс істеу үшін жеткілікті оқулық қажет болды. 1582 жылы Марин Темперика генерал Клаудио Аквавиваға баяндама жазып, онда бүкіл Балқанда түсінікті славян тілінің маңыздылығын атап өтті. Бұл баяндамада Темперика иллирий тілінің сөздіктері мен грамматикасын жариялауды сұрады. Осы сұрақтың негізінде Кашич осындай оқулықты ұсынды; ол 1604 жылы Римде Institutionum linguae illyricae libri duo ("Иллирия тілінің құрылымы екі кітапта") жариялады. Бұл алғашқы славян тілінің грамматикасы болды. 200 беттен аз және екі бөлімде ("кітаптар") ол иллирий тілі туралы негізгі ақпаратты ұсынды және иллирий тілінің морфологиясын егжей-тегжейлі түсіндірді. Бұл тіл негізінен стакавиан тілінде, көптеген шакавиан элементтері бар, ескі және жаңа түрлерін араластырады. Белгісіз себептермен, иезуиттердің іллир тіліндегі сөздіктері мен грамматикасына қарағанда, бұл грамматикалық нұсқа сөздікпен бірге жазылмаған. 1612-1613 жылдары және 1618-1620 жылдары Кашич Осман Сербиясының, Боснияның және Хорватияның әртүрлі аймақтарына барды. 1613 жылдан кейін Кашич діни және тәлімдік мазмұн мен мақсатпен бірнеше еңбектер жариялады (Игнатий Лойола және Франциск Ксавьеридің өмірлері, Иса мен Мәриямның өмірі), агиографиялық жинақ Perivoj od djevstva (Бейбике бақшасы; 1625 және 1628), екі катехизм және т.б. 1627 жылдың соңында ол "Святая Венефрида" атты рухани трагедиясын аяқтады, ол 1938 жылға дейін қолжазба түрінде қалды.
Киелі кітап аудармасы
1622 жылы Кашич Жаңа Келісімді жергілікті славян тілінде , яғни Дубровниктің штокавиан диалектісіне аударуды бастады. 1625 жылы ол бүкіл Киелі кітапты аударуды қолға алды. Ол 1633 жылы бүкіл аудармасын Римге басып шығаруға рұқсат алу үшін жіберді, бірақ кейбір хорваттар өз тіліндегі аудармаларға қарсы болғандықтан, қиындықтарға тап болды. Көптеген халықтардың стандартты тілдерін құруда жергілікті тілдерге аударылған Киелі кітаптың маңызды рөл атқарғанын ескерсек, Иосип Лисак Кашичтің аудармасына тыйым салуды "хорват тарихындағы ең үлкен апат" деп сипаттады. 2000 жылы аударманы сарапшылардың егжей-тегжейлі жазбаларымен бірге басып шығару үшін сақталған қолжазбалар пайдаланылды. Оның аудармасының тілдік ерекшелігі мен өнерін Киелі кітаптың "Король Яковтың аудармасымен" салыстыра отырып көруге болады. Ағылшын тіліне үлкен әсер еткен "Король Яковтың аудармасы" 1611 жылы, Кашичтің аудармасынан екі он жыл бұрын, басылып шыққан. Онда 12 143 түрлі сөз бар. Кашичтің хорват тіліндегі аудармасы, тіпті толық емес (Ескі Келісімнің кейбір бөліктері жоқ), 20 000-ға жуық әр түрлі сөзге ие - ағылшын тіліндегі нұсқадан және тіпті түпнұсқалық Киелі кітаптан да көп!
Римдік діни рәсім
400-ден астам бетті қамтитын Ritual rimski ("Римдік ритуал", 1640), Кашичтің ең танымал еңбегі болды, оны 19 ғасырда қабылдаған Загребтегіден басқа барлық хорват епархиялары мен архиепархиялары қолданды. Кашич Ритуалдағы тілге нашки ("біздің тіліміз") немесе босански ("босниялық") деп атады. Ол шакави аймағында туылғанына қарамастан "босниялық" терминін қолданды: оның орнына ол "жалпы тіл" (lingua communis) қабылдауға шешім қабылдады, бұл Штокавианың икавиан нұсқасы, оны серб-хорват тілінің көпшілігі айтады. Ол өз Киелі кітапта қолданылған ижекавиан нұсқасын дубровачки ("дубровникан") деп атады, ал шакавиан нұсқасын далматинский (далматин) деп атады.