Кіріспе

Юсуф "Юка" Празина (; 7 қыркүйек 1962 - 4 желтоқсан 1993) - босниялық ұйымдасқан қылмыс қайраткері және босниялық соғыс кезінде әскери әмірші. Празинаның жасөспірім шағы қиындықтарға тап болған, ол бұрынғы Югославияның түрмелері мен түзеу мекемелерінде көптеген уақыт болды. 1980 жылдары ол ұйымдасқан қылмысқа араласып, ақырында қаланың Центар муниципалитетіндағы үйінің айналасында орналасқан рэкетші топты басқарады. 1992 жылы Сараевоның қоршауы басталғанда Празина өз тобын "Юканың қасқырлары" деп аталатын тиімді жарымәскери күштерге айналдырды. Бұл күш Серб Республикасы армиясына қарсы күштердің басты бөлігі болды және ол қаланың қорғанысына қосқан үлесі үшін үкіметтің арнайы күштерінің басшысы болып тағайындалды. Празина Босния және Герцеговина Республикасы армиясы үшін проблемалық болып шықты. Қазан айында оны тұтқындауға арналған бұйрық шыққаннан кейін Празина Игман тауында орналасты және келесі жылдың қаңтарында жеңіліп, шығарылғанға дейін АРБХ-ға қарсы шабуылдарды үйлестірді. Празина Герцеговинаға көшіп барып, Хорватия қорғаныс кеңесіне қосылды және аймақтағы азаматтарға қарсы көптеген қылмыстар жасады. Ол бірнеше айдан кейін Босния мен Герцеговинадан Хорватияға кетті және Еуропаның бірқатар елдерін аралап, ақырында Бельгияға қоныс аударғанға дейін Далмация жағалауында өмір сүрді. Ол 1993 жылдың 31 желтоқсанында Германия шекарасына жақын жердегі каналдан екі автостоппен өліп табылған. 2001 жылы Хорватияның президенті Франжо Туджман мен Хорватия парламенті президенті Стьепан Месич арасындағы соғыс уақытындағы әңгімелесулерді егжей-тегжейлі баяндаған құжаттар құпиядан шығарылды. Осы құжаттардың бір бөлігінде Месич Празинаның өліміне босниялық хорват экстремистер кінәлі деп күдіктенгенін айтты. Баварияның қылмыстық полициясының алты жылдық сәтсіз тергеуінен ең нақты байланыстар пайда болды.

Сараеводағы ерте өмір

Празинаның екі інісі бар: әпкесі Васьвия және інісі Мұстафа. Балалық шағында ұстаздары оны біршама түзеу мекемелерінде отырған, қиындықтар туғызушы, проблемалы оқушы ретінде білген. Осы уақыт аралығында ол өзінің туған ауылы Сутжескадағы жергілікті бандаға қосылды. Жасөспірім кезінде ол коммерцияға бағытталған қарапайым орта мектепке оқуға түсті, бұл оның рэкетшілікке араласуына ықпал етті. Оның ертедегі қылмыстары қорлау мен көшеде ұрысқа ғана шектелген. Соғыстан аз уақыт бұрын Празина қарыздар өндіріп алу бизнесін құрып, тіркеді. Алайда оның қолданған әдістері негізінен заңсыз болды. Празинаның алдымен қандай да бір рұқсат алуды талап еткені, содан кейін борышкерді қорқытқандығы және егер ол әлі де теріс жауап алса, төлемді мәжбүрлеу үшін әртүрлі зорлық-зомбылықты қолданғаны белгілі. Осылайша Празина өзінің бақылауында 300-ге жуық қарулы "жинағыштар" желісін құрды. Ол бұл кәсіпорын арқылы үлкен күш-қуатты қолданды: 1992 жылдың басында питбуль күресінде атып өлтірілгеннен кейін Кошево ауруханасының дәрігерлері қажетті операцияны жасаудан тартынды, себебі ол үлкен қауіп төндірді. Осыған жауап ретінде Празинаның кішкентай әскері аурухананы қоршап алып, хирургтарды операция жасауға мәжбүр етті. Олар жергілікті топтарға бөлінді, олардың әрқайсысы Джуканың жақын адамдарының тікелей бақылауында болды, бірақ ақыр соңында Празинаның өзі басқаратын орталық базаға жауапты болды. Босния баспасөзінде ол батыр деп жарияланды, ал батыс бұқаралық ақпарат құралдары оны Робин Гуд кейіпкері ретінде жиі бейнеледі. Ол Санджак босниялықтарының босниялық армия мен үкіметке (Санджак желісі деп аталады) қатысуы мен ықпалының артуына наразы болды, әсіресе Сефер Халиловичтің билігі, оның қалаған лауазымын (АРБИХ бас штабының басшысы) атқарған адам. Тергеу босниялық гангстер Сенад "Шая" Шахинпашичті кінәлады және телефон арқылы тыңдалған әңгімелесулерге негізделді, бұл Шахинпашичтің 1993 жылдың 5 желтоқсанында Празинаның өлімі туралы білгенін көрсетті. Ол Сараевоның маңындағы басып алынған аумақтарда ВРС билігімен ақша, адамдар мен тұтқындарды жиі алмастыратын. Олардың қолдауымен Празина қоршау кезінде қара базарды тиімді жүргізе алды. Празина тіпті Серб Республикасы президенті Радован Караджичтен жазбаша рұқсат алған. Қоршау кезінде Празина Радованның ұлы Сашамен де байланыста болды. Соғыстан кейінгі осы іс-әрекеттердің ашылуы Празинаның Сараевоның босниялық азаматтары арасындағы мұрасын кемітуге көмектесті, олар оны босниялық соғыстың ең оң тұлғаларының бірі деп санайды.

Сараеводағы соғыс қылмыстары

Празина соғыс барысында түрлі соғыс қылмыстарын жасады деп айыпталды. Президент Изетбеговичтің бұйрығы Празинаны әскери полиция бақылауынан тыс қалдырды, ал оның адамдары әскери тұтқындарды өз мақсаттары үшін мемлекеттік түрмелерден алып кететіндігі белгілі болды. Сараевоның көптеген тұрақты тұрғындары да қатал қаралды; оның бөлімшесінің мүшелері қорқытып алу, тонау және зорлау, сондай-ақ бейбіт тұрғындарға қарсы зорлық-зомбылықтың түрлі жағдайларына қатысты. Бірде, Маунт. Игман, Празина қашып бара жатқан азаматтың басын автокөліктің капотына ұрып-соқты. Қала ішінде Празинаның қасқырлары пәтерлерді иеленіп, иелерін ұрлап, қорлаумен танымал болды. Сонымен қатар, қара нарық қызметінің бір бөлігі ретінде Празинаның бөлімшесі қаланың дүкендері мен қоймаларына жиі рейдтер жүргізді.