Кіріспе

1918 жылғы этникалық қақтығыстар және большевиктердің Бакудағы билікті басып алу әрекеті 1918 жылғы этникалық қақтығыстар және большевиктердің Бакудағы билікті басып алу әрекеті Кеңес Азербайжанда наурыз күндерінің тарихи есебі Баку Советінің іс-қимылын қолдау және Мұсаватты трагедияның кінәгері ретінде айыптау үшін жасалды. Кеңес тарихнамасы 1918 жылғы қырғынның естелігін басып тастауға тырысты және большевиктердің армяндық-әзербайжандық этникалық қарсыластықты билік алу үшін пайдаланғанын жоққа шығарды. Алайда 1978 жылы Кеңес Әзербайжанның сол кездегі басшысы Гейдар Әлиев Степан Шахумянның 100 жылдығына арналған сөзінде ұмытылған наурыз күндерін былай деп еске алды: 1918 жылы наурыз айында Бакуде Кеңес үкіметін құртпақ ниетпен советке қарсы Мұсаватисттік көтеріліс көтерілді. Алайда большевиктердің қатаң және қатаң әрекеті арқасында көтеріліс басылды". Дәл жиырма жылдан кейін, тәуелсіз Әзірбайжанның президенті ретінде Гейдар Әлиев наурыз күндерін Әзірбайжанның геноцидінің бастамасы деп айыптайтын жарлық шығарды. 1998 жылғы Президент Жарлығының мәтіні наурыз оқиғаларын былайша сипаттайды: Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және 1917 жылғы ақпан мен қазандағы Революциялардан пайдаланып, армяндар большевизм туын көтеріп, өз жоспарларын жүзеге асыруға кірісті. Контрреволюциялық элементтермен күресу деген ұранмен 1918 жылдың наурыз айында Баку коммунасы бүкіл Баку провинциясынан азербайжандықтарды жоюға бағытталған қылмыстық жоспарды жүзеге асыруды бастады. Америкалық тарихшы Тадеуш Свиетоховскийдің пікірінше, "Шахумян өзінің құлшынысында 1905 жылы патшаны мұсылман армян қазаларынан пайда көріп отыр деп айыптағанын есіне түсірмеген болар. Әзірбайжандықтармен салыстырғанда, оған қандай да бір ұқсастықтар туындағаны күмәнді". Сол кездегі большевиктер халық комиссары болған Иосиф Сталин "Правда" газетінде "Марш күндері" Тбилисидегі Транскавказ комиссариатына наразылық білдіру үшін өтті деп мәлімдеді: Бүкіл Армения өзін-өзі жариялаған Тифлис "үкіметінің" узурпациясына наразылық білдіріп, Сейм депутаттарының отставкасын талап етеді. Ал мұсылмандардың орталығы, Баку, Закавказьедегі Кеңес өкіметінің бекінісі, бүкіл Шығыс Закавказьеді Ленкораннан, Кубадан Елизаветполге дейін біріктірді, қолдарына қару алып, Закавказье халқының құқықтарын нығайтады, олар барлық күш-жігерін Совет Ресейімен байланысын сақтауға тырысады. Виктор Серж орыс революциясының бірінші жылында: "Шахумян бастаған Бакудегі Совет бұл арада өзін аймақтың билеушісі етіп, жасырын, бірақ анық етіп отырды. 18 (30) наурыздағы мұсылман көтерілісінен кейін оған диктатураны енгізуге тура келді. Мұсаваттар бастаған бұл көтеріліс армяндықтардың қолдауымен ресейліктерге қарасты кеңеске қарсы реакциялық буржуазияның басшылығымен татарлар мен түркі халықтарын қоздырды. Жасыратыны жоқ, олар көшеде бірін-бірі қырып-жоя бастады. Түркілік порт жұмысшыларының көпшілігі бейтарап болды немесе қызылдарды қолдады. Бұл жарыста Кеңес Одағы жеңіске жетті".

Арменияның ұстанымы

1918 жылғы наурыз оқиғаларына армяндық көзқарас архиепископ Баграттың Бакудегі американдық миссияға жазған хатында баяндалған. Хат түрік пен неміс шәкірттері болғандықтан, азербайжандарға сенуге болмайды деген айыппен басталды. Баграт оқиғаның азербайжандық нұсқасын жоюмен, шайқасты Мұсават пен Кеңес жүргізгенін, ал армяндар бейтараптығын сақтағанын мәлімдеді. Архиепископ кейбір армяндық сарбаздар ұрысқа қатысқанын, бірақ олар тек Армения Ұлттық Кеңесінің жауапты емес екенін айтты. Сонымен қатар, ол армяндар күрес кезінде 20 мың мұсылманды баспанаға бергенін мәлімдеді. Майкл П. Круасанның айтуынша, АРФ армяндардың Осман империясы тарапынан көрген қуғын-сүргін мен геноцид үшін кек алуға бел буған, ал Тадеуш Свиетоховский "армян тарихшылары осы қадамның артында тұрған саяси есептеулерді түсіндірмейді, бұл өте ауыр жазаға әкелуі мүмкін еді, олар керісінше бақыланбайтын эмоциялық жарылысқа нұсқайды" деп мәлімдейді.

Басқа позициялар

Фируз Каземзадедің айтуынша, Кеңес Одағы наурыз оқиғасын өзінің ең мықты қарсыласы - Мусаватты жою үшін туғызды. Алайда, кеңестік басшылар Азербайжан ұлтшылдарына қарсы көмек көрсету үшін ARF-ке қол жеткізген кезде, қақтығыс армяндармен саяси көзқарасына немесе әлеуметтік және экономикалық жағдайына қарамастан мұсылмандарды өлтірумен бірге қырғынға ұласты. Германия Бундестагының ғылыми қызметі тергеу жүргізгеннен кейін, арнайы әдебиеттер мен журналистикада оқиғалар, оқиғалар мен зардап шеккендердің саны туралы әртүрлі мәліметтер бар екендігіне көз жеткізді, бұл сенімді есеп беруді қиындатады.

Халықаралық танылу

2012 жылдың 27 наурызында Нью-Йорк штатының Сенаты алғаш рет J3784 2011 заң шығарушы қаулыны қабылдады. Резолюцияны Американың Әзербайжан қоғамы мен Әзербайжандық-америкалық кеңесінің мүшелерінің бастамасымен сенатор Джеймс Алеси енгізді. 2010 жылдың 31 желтоқсанында АҚШ-тың Невада штатының губернаторы Джим Гиббонс 31 наурызды 1918 жылғы азербайжандық азаматтарды қырғынға ұшыратқандарды еске алу күні деп жариялады.