Кіріспе
1918 жылғы этникалық қақтығыстар және большевиктердің Бакудағы билікті басып алу әрекеті 1918 жылғы этникалық қақтығыстар және большевиктердің Бакудағы билікті басып алу әрекеті Кеңес Азербайжанда наурыз күндерінің тарихи есебі Баку Советінің іс-қимылын қолдау және Мұсаватты трагедияның кінәгері ретінде айыптау үшін жасалды. Кеңес тарихнамасы 1918 жылғы қырғынның естелігін басып тастауға тырысты және большевиктердің армяндық-әзербайжандық этникалық қарсыластықты билік алу үшін пайдаланғанын жоққа шығарды. Алайда 1978 жылы Кеңес Әзербайжанның сол кездегі басшысы Гейдар Әлиев Степан Шахумянның 100 жылдығына арналған сөзінде ұмытылған наурыз күндерін былай деп еске алды: 1918 жылы наурыз айында Бакуде Кеңес үкіметін құртпақ ниетпен советке қарсы Мұсаватисттік көтеріліс көтерілді. Алайда большевиктердің қатаң және қатаң әрекеті арқасында көтеріліс басылды". Дәл жиырма жылдан кейін, тәуелсіз Әзірбайжанның президенті ретінде Гейдар Әлиев наурыз күндерін Әзірбайжанның геноцидінің бастамасы деп айыптайтын жарлық шығарды. 1998 жылғы Президент Жарлығының мәтіні наурыз оқиғаларын былайша сипаттайды: Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және 1917 жылғы ақпан мен қазандағы Революциялардан пайдаланып, армяндар большевизм туын көтеріп, өз жоспарларын жүзеге асыруға кірісті. Контрреволюциялық элементтермен күресу деген ұранмен 1918 жылдың наурыз айында Баку коммунасы бүкіл Баку провинциясынан азербайжандықтарды жоюға бағытталған қылмыстық жоспарды жүзеге асыруды бастады. Америкалық тарихшы Тадеуш Свиетоховскийдің пікірінше, "Шахумян өзінің құлшынысында 1905 жылы патшаны мұсылман армян қазаларынан пайда көріп отыр деп айыптағанын есіне түсірмеген болар. Әзірбайжандықтармен салыстырғанда, оған қандай да бір ұқсастықтар туындағаны күмәнді". Сол кездегі большевиктер халық комиссары болған Иосиф Сталин "Правда" газетінде "Марш күндері" Тбилисидегі Транскавказ комиссариатына наразылық білдіру үшін өтті деп мәлімдеді: Бүкіл Армения өзін-өзі жариялаған Тифлис "үкіметінің" узурпациясына наразылық білдіріп, Сейм депутаттарының отставкасын талап етеді. Ал мұсылмандардың орталығы, Баку, Закавказьедегі Кеңес өкіметінің бекінісі, бүкіл Шығыс Закавказьеді Ленкораннан, Кубадан Елизаветполге дейін біріктірді, қолдарына қару алып, Закавказье халқының құқықтарын нығайтады, олар барлық күш-жігерін Совет Ресейімен байланысын сақтауға тырысады. Виктор Серж орыс революциясының бірінші жылында: "Шахумян бастаған Бакудегі Совет бұл арада өзін аймақтың билеушісі етіп, жасырын, бірақ анық етіп отырды. 18 (30) наурыздағы мұсылман көтерілісінен кейін оған диктатураны енгізуге тура келді. Мұсаваттар бастаған бұл көтеріліс армяндықтардың қолдауымен ресейліктерге қарасты кеңеске қарсы реакциялық буржуазияның басшылығымен татарлар мен түркі халықтарын қоздырды. Жасыратыны жоқ, олар көшеде бірін-бірі қырып-жоя бастады. Түркілік порт жұмысшыларының көпшілігі бейтарап болды немесе қызылдарды қолдады. Бұл жарыста Кеңес Одағы жеңіске жетті".
the 1918 inter ethnic clashes and Bolshevik takeover attempt in Baku
In Soviet Azerbaijan, historical accounts of March Days were made to support the actions of Baku Soviet and to condemn Musavat as the culprit of the tragedy. Soviet historiography also tried to suppress the memory of 1918 massacres and omitted the fact that Bolsheviks used the Armenian Azerbaijani ethnic confrontation to gain power. However, in 1978, then leader of Soviet Azerbaijan, Heydar Aliyev recalled the forgotten March Days in his speech dedicated to the 100th anniversary of Stepan Shahumyan as follows:
In March 1918, the Musavatist anti Soviet rebellion was raised in Baku, intending to strangle the Soviet Government. Thanks to the firm and resolute action of the Bolsheviks, however, the rebellion was extinguished." Exactly twenty years later, as the President of independent Azerbaijan, Heydar Aliyev issued a decree condemning March Days as the beginning of Azerbaijani genocide. Text of the 1998 Presidential decree describes the March events as follows:
Taking advantage of the situation following the end of the First World War and the February and October 1917 revolutions in Russia, the Armenians began to pursue the implementation of their plans under the banner of Bolshevism. Under the watchword of combating counter revolutionary elements, in March 1918 the Baku commune began to implement a criminal plan aimed at eliminating Azerbaijanis from the whole of Baku province. In the opinion of the American historian Tadeusz Swietochowski, "in his enthusiasm, Shahumyan might not have remembered that in 1905 he himself had accused the tsardom of reaping in benefits of the Muslim Armenian massacres. It is doubtful that to him, as opposed to the Azerbaijanis, any similarity suggested itself." Joseph Stalin, who was Bolshevik People's Commissar at the time, stated in the "Pravda" newspaper that the March Days happened in protest of Transcaucasian Commissariat in Tbilisi:
All of Armenia is protesting against the usurpation of the self proclaimed Tiflis "government", demanding the resignation of the Sejm deputies. And the center of Muslims, Baku, the citadel of Soviet power in Transcaucasus, unified around itself the entire Eastern Transcaucasus, from Lenkoran and Kuba till Elizavetpol, with arms in hands is asserting the rights of people of Transcaucasus, who try by all forces to maintain a link with Soviet Russia. Victor Serge in Year One (First Year) Of the Russian Revolution: "The Soviet at Baku, led by Shahumyan, was meanwhile making itself the ruler of the area, discreetly but unmistakably. Following the Moslem rising of 18 (30) March, it had to introduce a dictatorship. This rising, instigated by the Musavat, set the Tartar and Turkic population, led by their reactionary bourgeoisie, against the Soviet, which consisted of Russians with support from the Armenians. The races began to slaughter each other in the street. Most of the Turkic port workers (the ambal) either remained neutral or supported the Reds. The contest was won by the Soviets."
Арменияның ұстанымы
1918 жылғы наурыз оқиғаларына армяндық көзқарас архиепископ Баграттың Бакудегі американдық миссияға жазған хатында баяндалған. Хат түрік пен неміс шәкірттері болғандықтан, азербайжандарға сенуге болмайды деген айыппен басталды. Баграт оқиғаның азербайжандық нұсқасын жоюмен, шайқасты Мұсават пен Кеңес жүргізгенін, ал армяндар бейтараптығын сақтағанын мәлімдеді. Архиепископ кейбір армяндық сарбаздар ұрысқа қатысқанын, бірақ олар тек Армения Ұлттық Кеңесінің жауапты емес екенін айтты. Сонымен қатар, ол армяндар күрес кезінде 20 мың мұсылманды баспанаға бергенін мәлімдеді. Майкл П. Круасанның айтуынша, АРФ армяндардың Осман империясы тарапынан көрген қуғын-сүргін мен геноцид үшін кек алуға бел буған, ал Тадеуш Свиетоховский "армян тарихшылары осы қадамның артында тұрған саяси есептеулерді түсіндірмейді, бұл өте ауыр жазаға әкелуі мүмкін еді, олар керісінше бақыланбайтын эмоциялық жарылысқа нұсқайды" деп мәлімдейді.
Басқа позициялар
Фируз Каземзадедің айтуынша, Кеңес Одағы наурыз оқиғасын өзінің ең мықты қарсыласы - Мусаватты жою үшін туғызды. Алайда, кеңестік басшылар Азербайжан ұлтшылдарына қарсы көмек көрсету үшін ARF-ке қол жеткізген кезде, қақтығыс армяндармен саяси көзқарасына немесе әлеуметтік және экономикалық жағдайына қарамастан мұсылмандарды өлтірумен бірге қырғынға ұласты. Германия Бундестагының ғылыми қызметі тергеу жүргізгеннен кейін, арнайы әдебиеттер мен журналистикада оқиғалар, оқиғалар мен зардап шеккендердің саны туралы әртүрлі мәліметтер бар екендігіне көз жеткізді, бұл сенімді есеп беруді қиындатады.
Халықаралық танылу
2012 жылдың 27 наурызында Нью-Йорк штатының Сенаты алғаш рет J3784 2011 заң шығарушы қаулыны қабылдады. Резолюцияны Американың Әзербайжан қоғамы мен Әзербайжандық-америкалық кеңесінің мүшелерінің бастамасымен сенатор Джеймс Алеси енгізді. 2010 жылдың 31 желтоқсанында АҚШ-тың Невада штатының губернаторы Джим Гиббонс 31 наурызды 1918 жылғы азербайжандық азаматтарды қырғынға ұшыратқандарды еске алу күні деп жариялады.