Кіріспе

Әзірбайжан ауданы – Әзірбайжанның 66 ауданының бірі. Ол елдің батысында орналасқан және Шығыс Зангезур экономикалық аймағына жатады. Аудан Лачин, Ходжалы, Агдам, Тартар, Горанбой, Гойгол және Дашкасан аудандарымен, сондай-ақ Арменияның Гегаркуник және Ваёц Дзор облыстарымен шектеседі. Оның орталығы және ең ірі қаласы – Калбаджар. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, ауданның халқы 94 100 адамды құрады. Калбаджар қаласы Бірінші Таулы Қарабақ соғысында басылып алынғаннан кейін Карвачар деп аталды, бұл Арцахтың 12 кантонының бірі – Вайкуник ауданымен сәйкес келеді. Калбаджар «Кəlavəçər» немесе «Келлавечер» деп тіркелген, ол 1590 жылы Реван әйялетінің Нахчыван санжағындағы Нахчыван қазасының Зар нахиесіне қарасты ауылдардың бірі болған. Ол сондай-ақ Жоғарғы Хачен немесе Царь (оның бас қаласының атымен) деп белгілі болды және оны Хакен әулетінің бір тармағы басқарды, ол Қарабақ аймағын Ресейдің жаулап алуына дейін, яғни 19 ғасырдың басында оны өз билігінде ұстады.

Арменияның басып алуы

Бірінші Таулы Қарабақ соғысының нәтижесінде 1993 жылғы 3 сәуірде аймақ Армения күштері тарапынан басып алынды. Аудан өзін-өзі жариялаған Арцах Республикасының құрамына енгізілді, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымы оны Әзірбайжан Республикасының аумағы деп мойындады. Қалбажардың әзербайжан халқы қоныс аударылып, Әзірбайжанның басқа аймақтарында ішкі көшіп қонғандар ретінде өмір сүрді. Аудан НКР-ның сегіз облысының бірі – Шахумян облысына айналды. Аймақ НКР облыстарының арасында ең сирек қоныстанған аймақ болып, жалпы саны 2800 адамды құрады. Калбажар қаласында 500 армян тұрды.

Әзірбайжанға оралу

2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысын аяқтаған келісімнің шарттары бойынша, ауданның көп бөлігі (яғни Кеңес кезеңіндегі шекарасы бойынша Келбажар ауданы) Әзірбайжанның бақылауына қайтарылды. Ауданның шығыс бөлігі, Мартакерт облысының құрамында болған, Арцах Республикасының бақылауында қалды. Алғашқыда батыс бөлігі 2020 жылдың 15 қарашасына дейін Әзірбайжанның бақылауына қайтарылуға тиіс болған, бірақ бұл мерзім кейіннен 2020 жылдың 25 қарашасына дейін ұзартылды. 25 қарашаның таңертеңгі сағаттарында Әзірбайжан күштері аймаққа енді; бұл атысты тоқтату келісімі бойынша Әзірбайжанға қайтарылған екінші аймақ еді.

Мәдени ескерткіштер

Ауданның 750-ге жуық армян мәдени ескерткіштері бар, оның ішінде монастырлар, шіркеулер, шағын шіркеулер, қамалдар, хачкарлар және жазулар кіреді.