Кіріспе

1990 жылы Бакуде үкіметке қарсы қозғалыстарды күшпен басу, сондай-ақ "Қара қаңтар", "Қара сенбі" немесе "Қаңтар қырғыны" деп белгілі, 1990 жылғы 19-20 қаңтарда Бакуде әзербайжан ұлтшылдығы мен кеңеске қарсы көңіл-күйге қарсы күшпен басу шаралары болды. Бұл, Кеңес Одағының тарап кету кезеңіндегі төтенше жағдайдың бір бөлігі ретінде жүзеге асты. Кеңес Коммунистік партиясының Бас хатшысы Михаил Горбачев және Қорғаныс министрі Дмитрий Язов, әзербайжан тәуелсіздік қозғалысының кеңестік әзербайжан үкіметін құлатуға жасаған тыйырмаларын тоқтату үшін әскери заң қажет екенін мәлімдеді. Әзербайжанның ресми мәліметтері бойынша, 147 бейбіт тұрғын қаза тапты, 800 адам жарақат алды және 5 адам жоғалып кетті. 1990 жылғы 22 қаңтардағы қаулысында Әзербайжан КСР Жоғарғы Кеңесі, КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 19 қаңтардағы Бакуде төтенше жағдай режимін енгізу және әскери күштерді орналастыру туралы жарлығын агрессия актісі деп жариялады.

Оқиғалар

1989 жылдың желтоқсан айында Иранмен шекаралас аймақтарда тұратын әзербайжандықтар, Иранда тұратын этникалық әзербайжандықтармен жақын байланыс орнатуды талап етіп, шекаралық тосқауылдарды бұзып тастады. Жалилабадтағы жергілікті билік, тәртіпсіздік тудырғандарға мойынсынып, Әзірбайжан Халық фронтына басқаруды тапсырды. Екі аптадан кейін Ланкарандағы басқару да Халық фронтына зорлықсыз берілді. 1990 жылдың 9 қаңтарында Армян КСР Жоғарғы Кеңесі Таулы Қарабақты өз бюджетіне қосып, оның тұрғындарына Армян сайлауларында дауыс беруге рұқсат берді. Осылайша Кеңес үкіметін және Әзірбайжан КСР-інің құзыр етіп танылмады, бұл республика бойынша наразылық тудырды. Бұл, әзербайжандық коммунистік шенеуніктерді биліктен қууды талап ететін және Кеңес Одағынан тәуелсіздік жариялауға шақыратын демонстрацияларға әкелді. Human Rights Watch есебінде айтылғандай, олардың риторикасы "армянға қарсы болды". 12 қаңтарда Халық фронты Бакудегі заводтар мен кеңселерде бөлімшелері бар ұлттық қорғаныс комитетін құрды. Мақсаты – жергілікті армяндармен шайқасуға халықты жұмылдыру. Әзірбайжан билігі 12 000 сарбаздан тұратын Ішкі істер министрлігінің әскерлеріне Бакудегі тәртіпсіздіктерге араласпауға бұйрық берді. Баку гарнизоны мен Каспий флотының көптеген Кеңес әскері мен флот бөлімшелері Мәскеуден бұйрық келмегендіктен, тәртіпсіздіктерді тоқтатуға араласпады. Бұл жарлық сол кезде күшінде болған заң актілеріне қайшы келді, онда АзССР Жоғарғы Кеңесінің Президиумы тиісті өтінішпен орталық үкіметке жүгінуі керек еді. 1990 жылдың 19 қаңтарына таяу түні, орталық телеарнаны қиратып, телефон және радио байланысын тоқтатқаннан кейін, 26 000 Кеңес әскері Бакуге кірді, Халық фронтын басып тастау үшін баррикадаларды бұзып өтті. Алайда, Мәскеудегі үкіметтік емес "Қалқан" ұйымының талдауы "Әзірбайжан Халық фронтының қарулы жауынгерлері" туралы ешқандай дәлел таппады, бұл 20 қаңтарда азаматтық халықты қырып-жоюға себеп болды. Заңгерлер мен резервтегі офицерлерден тұратын тәуелсіз "Қалқан" ұйымы әскер мен оның әскери операцияларындағы адам құқықтары бұзылуын байқады және әскер өзінің азаматтарына қарсы соғыс жүргізді деген қорытындыға келді. Олар Қорғаныс министрі Дмитрий Язовқа қарсы қылмыстық іс қозғауды талап етті, өйткені ол операцияны жеке басқарған. Әзірбайжан Ішкі істер министрлігінің шенеуніктері Халық фронтының белсенділеріне қару-жарақ, техникалық құралдармен көмектесіп, тәртіпсіздік тудыруға ықпал етті, сондай-ақ әскер бөлімдерінің қозғалысы туралы хабарлады. Әскерлер наразылық білдіргендерге шабуыл жасап, халыққа оқ атты. Атыс үш күнге созылды. Олар КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы жариялаған төтенше жағдай режимінде әрекет етті, оған төраға Михаил Горбачев қол қойды. Алайда, төтенше жағдай туралы ақпарат әзербайжандықтарға бірнеше сағаттан кейін ғана жетті. Содан кейін 40 күнге ел жұмыстан бас тартып, қайғы мен жаппай наразылықтың белгісі ретінде көшірді. Ресми мәлімет бойынша 137 бейбіт тұрғын қаза тапты, ал неофициал мәліметтер бойынша 300-ге жуық адам қаза тапты. 800-ге жуық адам жарақат алды, ал 5 адам із-түзсіз жоғалып кетті. Елдің Нефтчала және Ланкаран аймақтарында тағы 26 адам қаза тапты. Бір мәліметке сәйкес, көшедегі қақтығыстарда 93 әзербайжандық және 29 Кеңес сарбазы қаза тапты. Басқа мәліметтерде 21 сарбаз қаза тауып, 90 адам жарақат алғаны айтылады. Алайда, сарбаздардың қалай қаза тапқаны әлі де даулы мәселе болып қалып отыр. Кеңес билігі сарбаздардың қазасы қарулы қарсылықтың салдарынан болды деп мәлімдеді, бірақ кейбір сарбаздар өз достарынан оққа ұшқан болуы мүмкін. Қорғаныс министрі Язов Әзірбайжанда төңкеріс жасауды жоспарлап отырған ұлтшылдар бар екенін де айтты: "Халық фронтына билікті беру туралы ұсыныспен бір жиын өтетін болды". Ол "Халық фронтының" Бакуде әрекеттерге кіріспей тұрып, өз төтенше жағдайын жариялағанын және Кеңес мемлекеттік органдарының "жағдайды бақылаудан шығарғанын" атап өтті.

Жаңалықтар

Қара қаңтардағы жарылыс кезінде Кеңес билігі Әзірбайжаннан жергілікті халыққа және халықаралық қауымдастыққа жаңалықтарды таратудың барлық әрекеттерін тоқтатуға қол жеткізді. Әскери араласу алдында Халық фронтының көшбасшыларының бірі, Ехтибар Мамедов, Кремль шенеуніктеріне кешкі сағат 8-де Әзірбайжан телеарнасында сөйлеу ұсынысын жасады, онда Әзірбайжан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Абдурахман Вазировтың кетіп жатқаны және Бакуға әскер енбейтіні туралы хабарлайды, осылайша тәртіп орнатып, бірнеше күн бойы ел ішінде және за рубежом Әзірбайжандықтар үшін жаңалықтардың жалғыз көзі болады. Кремль басшылығы сыртқы әлемді және Әзірбайжан халқын араласу туралы хабардар етуден тырысты, бірақ Мирза Хазар және оның командасы бұл әрекетке тосқауыл қойды. Мирза Хазардың және "Азаттық" радиосының қызметкерлерінің іс-қимылының арқасында Әзірбайжанның ішінде де, сыртында да тұратын Әзірбайжандықтар, сондай-ақ халықаралық қауымдастық Кеңес әскерінің іс-қимылдары туралы біліп, наразылық акциясын ұйымдастыра алды. Осы жағдайға қатты ошараңдар болған КСРО үкіметі, Азаттық радиосының Әзірбайжанға жасаған әскери араласуы туралы хабарлауына ресми түрде АҚШ-қа шағымданды. 1990 жылғы 20 қаңтардағы хабарламалар Мирза Хазарды Әзірбайжанның ішінде де, сыртында да танымал тұлғаға айналдырды. Белгілі Әзірбайжан ақыны және жазушысы Малахат Ағажанқизи Кеңес әскерінің әрекеттері кезінде радиодағы Мирза Хазардың сөзін былай сипаттады: "20 қаңтарда Мирза Хазар, Құдайдан берілген керемет дауысымен, өліп бара жатқан Әзірбайжан халқына үміт сыйлады".

Бағалау

Әзірбайжан КСР Жоғарғы Кеңесінің арнайы сессиясы 1990 жылғы 22 қаңтарда халықтың талабы бойынша және депутаттардың бір тобының бастамасымен өтті. Ол 20 қаңтардағы оқиғаларды алғашқы бағалауға тырысты және Кеңес әскерінің қанау операциясын айыптаған бірнеше құжатты қабылдады. "Мемориал" қоғамы мен "Хельсинки Ватч" 1991 жылдың мамыр айында төтенше жағдай режимінің енгізілуі азаматтық құқықтарды негізсіз бұзуға алып келгенін және Кеңес әскерлері көптеген адам өліміне себеп болған негізсіз күш қолданғанын көрсететін нақты дәлелдер тапты. Бұған бронетранспортты машиналарды, штыктарды пайдалану және анық белгіленген жедел жәрдем машиналарын атқылау жатады.

Тәуелсіздік

1991 жылы 18 қазанда Әзірбайжан Парламенті елдің тәуелсіздігін қайта жариялады. 1992 жылғы 14 ақпанда Әзірбайжан Бас прокуратурасы осы қырғынға қатысқан адамдарға қарсы сот процесін бастады. 2003 жылғы наурыз айында бұрынғы Кеңес Президенті Горбачевке Кеңес Конституциясының 119-бабы мен Әзірбайжан КСР Конституциясының 71-бабын бұзғаны үшін сол сот процесі тағы да қарастырылды. 1994 жылы Әзірбайжан Ұлттық жиналысы Қара қаңтар оқиғаларына толыққанды саяси және құқықтық баға берді. Әзірбайжан Президенті Гейдар Әлиевтің 1999 жылғы 16 желтоқсандағы жарлығымен, жазалау шараларының барлық құрбандарына "20 қаңтар шейіті" деген құрметті атақ берілді. 20 қаңтар Әзірбайжанда Шейіттер күні (немесе тура мағынасында "Жалпыұлттық қайғы күні") ретінде аталып өтеді.

Ескерткіш

20 қаңтар – Аза күтілу күні және жалпыұлттық қайғы күні ретінде танылған. 2010 жылдың қаңтар айында Баку қаласының Ясамал ауданында «Қара қаңтар» құрбандарына арналған мемориалдық кешен орнатылды. Ескерткіштің авторлары – Жаваншир Дадашов пен Азад Агайед, архитекторы – Адалат Мамедов. Мемориалдың ашылуы 2010 жылдың 20 қаңтарында өтті. Салтанатты шараға Әзербайжан Президенті Ильхам Әлиев, Президент Әкімшілігінің басшысы Рамиз Мехтиев, Ясамалдың бас атқарушысы Ибрагим Мехтиев және трагедия құрбандарының отбасылары қатысты. Кешеннің жалпы ауданы – 780 м². Ескерткіштің биіктігі тұғырымен бірге – 7 м. Мемориал қалаға кіріп келе жатқан қарулы күштерді тоқтатуға бейілді адамдар тобын бейнелейді, олардың кейбіреулері қазірдің өзінде қаза тапқан.