Нахчыван Автономдық Республикасының тарихы (Naxçıvan Avtonomdıq Respublikasının tariхı)

Кіріспе

Әзірбайжан КСР құрамындағы автономиялық республика (1921–1990)

Нахичеван Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы, немесе қысқаша Нахичеван АССР, Кеңес Одағы құрамындағы Әзірбайжан КСР-інің құрамындағы автономиялық республика болды. Ол 1921 жылдың 16 наурызында құрылып, 1924 жылдың 9 ақпанында Әзірбайжан КСР-інің толық құрамына енді. Нахичеван АССР-інің алғашқы туы 1937 жылы қабылданып, онда әзербайжан және армян тілдерінде мәтін болған. 1940 жылдары, әзербайжан латын әліпбиі кириллицаға ауыстырылған кезде, бұрынғы ту орынды алтын түстегі "Нахчыван МССР" деген жазуы бар совет туымен алмастырылды, сондай-ақ тудың ортасынан көк түсті жолақ өтті. 1990 жылы ол Әзірбайжан Республикасы құрамындағы Нахичеван Автономиялық Республикасы мәртебесін алды.

Соғыс және революция

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдары Нахичеван аймағына иелік ету үшін армян және әзербайжандықтар арасында қақтығыстар болды. 1914 жылға қарай армян халқының саны аздап 40%-ға дейін төмендеді, ал әзербайжан халқының саны шамамен 60%-ға дейін артты. 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін аймақ Ресей Уақытша үкіметінің Арнайы Кавказ комитетінің, ал кейіннен 1918 жылы қысқа ғұмырлы Транскавказдық Демократиялық Федеративтік Республиканың (ТДФР) билігіне өтті. 1918 жылдың мамырында ТДФР таратылғаннан кейін Нахичеван, Таулы Қарабақ, Зангезур (қазіргі Арменияның Сюник облысы және Вайоц Дзор облысының бір бөлігі) және Қазақ жаңадан құрылған және қысқа ғұмырлы Армения Демократиялық Республикасы (АДР) мен Әзербайжан Демократиялық Республикасы (АДР) арасында қызу дауға түсті. 1918 жылдың маусымында аймақ Осман империясының оккупациясына түсті. Османдықтар 10 мың армянды өлтіріп, олардың 45 ауылын толығымен қиратты. Мудрос келісімінің шарттарына сәйкес, Османдықтар Кавказ аймағынан әскерін шығарып, британдық әскери күштердің келуіне жол ашты. Британдық оккупация кезінде Оңтүстік Кавказ бойынша британдық бас комиссары сэр Оливер Уордроп қақтығысты шешу үшін шекара ұсынысын жасады. Уордроптың пікірінше, Арменияның Әзербайжанға қарсы талаптары бұрынғы Ереван губерниясының (бұрынғы Ресей империясының билігінде Нахичеванды қамтыған) әкімшілік шекарасынан аспауы керек, ал Әзербайжан Баку және Елизаветполь губернияларымен шектелуі керек еді. Бұл ұсынысты армян тарапы (Қазақ, Зангезур және Таулы Қарабаққа деген талаптарынан бас тартқысы келмегендіктен) және әзербайжандықтар (Нахичеванға деген талаптарынан бас тартуды қабылдамайтындықтарынан) қабылдамады. Екі ел арасындағы даулар жалғасып, британдық оккупация астындағы шатқақ бейбітшілік ұзаққа соқпауы анық болды. 1918 жылдың желтоқсанында Әзербайжанның Мұсават партиясының қолдауымен Жәфаргүл хан Нахичеванский Арменияға Уордроппен берілген бұрынғы Ереван губерниясының Нахичеван уезінде Арас Республикасын жариялады. 1919 жылдың маусым айының ортасына қарай Армения Нахичеван мен жарияланған республиканың барлық аумағын бақылауына алды. Арас Республикасының құлауы Әзербайжан армиясының басып кіруіне әкеп соқты, шілде айының соңында армян әскері Нахичеван қаласын әзербайжандарға тастап кетуге мәжбүр болды. Дегенмен, армян және әзербайжандықтар арасындағы шайқастар жалғасты, Нахичеван ауданында бірнеше қақтығыстардан кейін уақытша атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Бұл келісім ұзаққа соқпады, 1920 жылдың наурыз айының басында, негізінен Қарабақта Қарабақ армяндары мен Әзербайжан армиясы арасында қайтадан шайқастар басталды. Бұл Нахичеванды қоса алғанда, көп ұлтты аймақтарда да қақтығыстарға әкеп соқты.

In the final years of World War I, Nakhichevan was the scene of bloodshed between Armenians and Azerbaijanis, who both laid claim to the area. By 1914, the Armenian population had decreased slightly to 40% while the Azeri population increased to roughly 60%. After the February Revolution of 1917, the region was placed under the authority of the Special Transcaucasian Committee of the Russian Provisional Government and subsequently the short lived Transcaucasian Democratic Federative Republic (TDFR) in 1918. When the TDFR was dissolved in May 1918, Nakhichevan, Nagorno Karabakh, Zangezur (today the Armenian province of Syunik and part of the province of Vayots Dzor), and Qazakh were heavily contested between the newly formed and short lived states of the Democratic Republic of Armenia (DRA) and the Azerbaijan Democratic Republic (ADR). In June 1918, the region came under Ottoman occupation. The Ottomans proceeded to massacre 10,000 Armenians and razed 45 of their villages to the ground. Under the terms of the Armistice of Mudros, the Ottomans agreed to pull their troops out of the Transcaucasus to make way for the forthcoming British military presence. Under British occupation, Sir Oliver Wardrop, British Chief Commissioner in the South Caucasus, made a border proposal to solve the conflict. According to Wardrop, Armenian claims against Azerbaijan should not go beyond the administrative borders of the former Erivan Governorate (which under prior Imperial Russian rule encompassed Nakhichevan), while Azerbaijan was to be limited to the governorates of Baku and Elisabethpol. This proposal was rejected by both Armenians (who did not wish to give up their claims to Qazakh, Zangezur and Nagorno Karabakh) and Azeris (who found it unacceptable to give up their claims to Nakhichevan). As disputes between both countries continued, it soon became apparent that the fragile peace under British occupation would not last. In December 1918, with the support of Azerbaijan's Musavat Party, Jafargulu Khan Nakhichevanski declared the Republic of Aras in the Nakhichevan uyezd of the former Erivan Governorate assigned to Armenia by Wardrop. By mid June 1919, Armenia had established control over Nakhichevan and the whole territory of the self proclaimed republic. The fall of the Aras republic triggered an invasion by the regular Azerbaijani army and by the end of July, Armenian troops were forced to leave Nakhichevan City to the Azeris. Still, fighting between Armenians and Azeris continued and after a series of skirmishes that took place throughout the Nakhichevan district, a ceasefire was agreed. This lasted only briefly, and by early March 1920, more fighting broke out, primarily in Karabakh between Karabakh Armenians and Azerbaijan's regular army. This triggered conflicts in other areas with mixed populations, including Nakhichevan.

Кеңесшілдік

1920 жылдың шілдесінде 11-ші советтік Қызыл Армиясы аймақты басып алып, 28 шілдеде Әзірбайжан КСР-імен «тығыз байланысы» бар Нахичеван Автономиялық Советтік Социалистік Республикасын жариялады. Қарашада Арменияны басып алуға азық болғанда, большевиктер халықтың қолдауын тарту үшін Нахичеванды Арменияға, сондай-ақ Қарабақ пен Зангезурды беруге уәде берді. Бұл уәде, большевиктік Әзірбайжанның басшысы Нариман Наримановтың «Армениядағы советтік биліктің жеңісін» тойлап, Нахичеван мен Зангезурдың екі аймақтың да армян халқына, Әзірбайжан халқының Арменияның бұрынғы ДРА үкіметіне қарсы күресін қолдауының белгісі ретінде берілуі керек екенін жариялаған мәлімдемесімен орындалды. Владимир Ленин, «советтік халықтар отбасында шекаралардың маңызы жоқ» деген «үлкен советтік бауырластықтың» бұл әрекетін құптағанмен, ұсынысқа келіспеді және Нахичеван халқымен референдумда кеңесуді талап етті. 1921 жылдың басында өткен референдумның ресми нәтижелеріне сәйкес, Нахичеван халқының 90% «автономиялық республика құқығымен» Әзірбайжан КСР-іне қосылуды қалады. Нахичеванды қазіргі Әзірбайжанның бір бөлігіне айналдыру туралы шешім 1921 жылдың 16 наурызында большевиктік Ресей мен Түркия арасындағы Мәскеу шартында бекітілді. Кеңес Ресейі мен Түркия арасындағы келісімде бұрынғы Шарур-Даралагез уезі (көпшілігі әзербайжандар құраған) Нахичеванға қосылуы да қарастырылды, осылайша Түркияның Әзірбайжан КСР-імен шекарасы болуына мүмкіндік жасалды. Бұл келісім 23 қазанда Карс шартында қайта расталды. Шартының V бабында былай делінген:

In July 1920, the 11th Soviet Red Army invaded and occupied the region and on 28 July, declared the Nakhichevan Autonomous Soviet Socialist Republic with "close ties" to the Azerbaijan SSR. In November, on the verge of taking over Armenia, the Bolsheviks, in order to attract public support, promised they would allot Nakhichevan to Armenia, along with Karabakh and Zangezur. This was fulfilled when Nariman Narimanov, leader of Bolshevik Azerbaijan issued a declaration celebrating the "victory of Soviet power in Armenia," proclaimed that both Nakhichevan and Zangezur should be awarded to the Armenian people as a sign of the Azerbaijani people's support for Armenia's fight against the former DRA government:

Vladimir Lenin, although welcoming this act of "great Soviet fraternity" where "boundaries had no meaning among the family of Soviet peoples," did not agree with the motion and instead called for the people of Nakhichevan to be consulted in a referendum. According to the formal figures of this referendum, held at the beginning of 1921, 90% of Nakhichevan's population wanted to be included in the Azerbaijan SSR "with the rights of an autonomous republic." The decision to make Nakhichevan a part of modern day Azerbaijan was cemented 16 March 1921 in the Treaty of Moscow between Bolshevist Russia and Turkey. The agreement between Soviet Russia and Turkey also called for attachment of the former Sharur Daralagez uyezd (which had a solid Azeri majority) to Nakhichevan, thus allowing Turkey to share a border with the Azerbaijan SSR. This deal was reaffirmed on 23 October, in the Treaty of Kars. Article V of the treaty stated the following:

So, on 16 March 1921 the Nakhichevan ASSR was established. On 9 February 1924, the Soviet Union officially placed the Nakhichevan ASSR under the jurisdiction of the Azerbaijan SSR. Its constitution was adopted on 18 April 1926. as well as the Baku–Yerevan railway. The Azeri population, meanwhile increased substantially with both a higher birth rate and immigration from Armenia (going from 85% in 1926 to 96% by 1979 This effectively crippled Armenia's economy, as 85% of the cargo and goods arrived through rail traffic. In response, Armenia closed the railway to Nakhichevan, thereby strangling the exclave's only link to the rest of the Soviet Union. December 1989 saw unrest in Nakhichevan as its Azeri inhabitants moved to physically dismantle the Soviet border with Iran to flee the area and meet their ethnic Azeri cousins in northern Iran. This action was angrily denounced by the Soviet leadership and the Soviet media accused the Azeris of "embracing Islamic fundamentalism". In January 1990, the Supreme Soviet of the Nakhichevan ASSR issued a declaration stating the intention for Nakhichevan to secede from the USSR to protest the Soviet Union's actions during Black January. It was the first part of the Soviet Union to declare independence, preceding Lithuania's declaration by almost 2 months. Heydar Aliyev, the future president of Azerbaijan, returned to his birthplace of Nakhichevan in autumn 1990, after being ousted from his position in the Politburo by Mikhail Gorbachev in 1987. Soon after returning to Nakhichevan, Aliyev was elected to the local Supreme Soviet by an overwhelming majority. Aliyev subsequently resigned from the CPSU and after the failed August 1991 coup against Gorbachev, he called for complete independence for Azerbaijan and denounced Ayaz Mütallibov for supporting the coup. In late 1991, Aliyev consolidated his power base as chairman of the Nakhichevan Supreme Soviet and asserted Nakhichevan's near total independence from Baku. On 19 November 1990, it became the Nakhichevan Autonomous Republic within the Republic of Azerbaijan.

Осылайша, 1921 жылдың 16 наурызында Нахичеван АССР құрылды. 1924 жылдың 9 ақпанында Кеңес Одағы Нахичеван АССР-ін Әзірбайжан КСР-інің басқаруына ресми түрде берді. Оның конституциясы 1926 жылдың 18 сәуірінде қабылданды, сондай-ақ Баку-Ереван темір жолы да құрылды. Әзірбайжан халқының саны жоғары туылу көрсеткіші мен Армениядан көшіп келудің арқасында едәуір өсті (1926 жылы 85%-дан 1979 жылы 96%-ға дейін). Бұл Арменияның экономикасына елеулі нұқсан келтірді, өйткені жүктер мен тауарлардың 85%-ы темір жол арқылы жеткізілді. Жауап ретінде Армения Нахичеванға темір жолды жапты, осылайша аймақтың Совет Одағының қалған бөлігімен жалғыз байланысын үзіп тастады. 1989 жылдың желтоқсанында Нахичеван халқының әзербайжандықтары Иранмен кеңестік шекараны физикалық түрде бұзып, аймақтан қашып, Иранның солтүстігіндегі этникалық әзербайжандармен кездесуге ұмтылды. Бұл әрекет Кеңес басшылығы тарапынан ашуланып айыпталды, ал советтік БАҚ әзербайжандарды «ислам фундаментализмін қабылдады» деп айыптады. 1990 жылдың қаңтарында Нахичеван АССР Жоғарғы Кеңесі Қара қаңтарда Кеңес Одағының әрекеттеріне наразылық білдіру үшін Нахичеванның КСРО-дан шығу ниеті туралы декларация қабылдады. Бұл Литваның тәуелсіздік жариялауынан шамамен 2 ай бұрын, Кеңес Одағының тәуелсіздік алған алғашқы бөлігі болды. Әзірбайжанның болашақ президенті Гейдар Әлиев 1987 жылы Михаил Горбачевтің саяси бюродан қуылғаннан кейін 1990 жылдың күзінде туған жері Нахичеванға оралды. Нахичеванға оралғаннан кейін Әлиев жергілікті Жоғарғы Кеңеске басым көпшілік дауысымен сайланды. Әлиев кейіннен КПСС-дан шығып, 1991 жылдың тамызында Горбачевқа қарсы сәтсіз төңкерістен кейін Әзірбайжанның толық тәуелсіздігін жариялады және Аяз Мүтәлібовты төңкерісті қолдағандығы үшін айыптады. 1991 жылдың соңында Әлиев Нахичеван Жоғарғы Кеңесінің төрағасы ретінде билік базасын нығайтып, Нахичеванның Бакудан толық тәуелсіздігін жариялады. 1990 жылдың 19 қарашасында ол Әзірбайжан Республикасының құрамындағы Нахичеван Автономиялық Республикасы мәртебесін алды.

Еске алу

2008 жылы Әзірбайжан Ұлттық Банкі Нахичеван Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы құрылғанының 85 жылдығына арналған алтын және күміс ескерткіш монеталардың бір жұбын соқты.