Қарабақ географиялық аймағы және тарихы

Кіріспе

Әзірбайжандағы геосаяси аймақ – геосаяси аймақ.

Geopolitical region in Azerbaijan
the geopolitical region

Nagorno Karabakh (/n//ə/,/ɡ//ɔːr//n//oʊ// //k//ər//ə/'/b//ɑː//k//audio=LL Q1860 (eng) Persent101 Nagorno Karabakh. wav/ nəGORnoh kərəBAHK) is a region in Azerbaijan, covering the southeastern stretch of the Lesser Caucasus mountain range. Part of the greater region of Karabakh, it spans the area between Lower Karabakh and Syunik. Its terrain mostly consists of mountains and forestland. Most of Nagorno Karabakh was governed by ethnic Armenians under the breakaway Republic of Artsakh—also known as the Nagorno Karabakh Republic (NKR)—from the end of the first Nagorno Karabakh War between Armenia and Azerbaijan in 1994 to the announcement of the dissolution of the republic in September 2023. Representatives from the two sides held numerous inconclusive peace talks mediated by the OSCE Minsk Group regarding the region's disputed status, with its majority Armenian population over time variously advocating either for Artsakh's independence from both states or for its integration into Armenia. The region is usually equated with the administrative borders of the former Nagorno Karabakh Autonomous Oblast, comprising ; however, the region's historical extent encompasses approximately
On 27 September 2020, the Second Nagorno Karabakh War broke out with an Azerbaijani offensive in Nagorno Karabakh and the surrounding territories. Azerbaijan made significant gains during the war, regaining all of the occupied territories surrounding Nagorno Karabakh and capturing one third of Nagorno Karabakh, including Shusha and Hadrut. The war ended on 10 November 2020 when a trilateral ceasefire agreement was signed between Azerbaijan, Armenia, and Russia, under which all the remaining occupied territories surrounding Nagorno Karabakh were formally returned to Azerbaijani control. The Republic of Artsakh became an isolated rump state connected with Armenia only by a narrow Russian controlled corridor. On 19 September 2023, after a blockade lasting several months, Azerbaijan launched a fresh large scale military offensive in Nagorno Karabakh. The Artsakh forces collapsed rapidly, resulting in an Azerbaijani victory, the dissolution of the Republic of Artsakh, the exodus of almost the entire Armenian population from the region and the entry of Azerbaijani security forces into the former Artsakh capital of Stepanakert, known as Khankendi by Azerbaijan. On 1 January 2024, the Republic of Artsakh was formally dissolved.

Таулы Қарабақ (/n/ə/, /ɡ/ɔːr/n/oʊ/ /k/ər/ə/'/b/ɑː/k/audio=LL Q1860 (eng) Persent101 Таулы Қарабақ. wav/ nəGORnoh kərəBAHK) – Әзірбайжандағы аймақ, Кіші Кавказ тауларының оңтүстік-шығыс бөлігін қамтиды. Қарабақ аймағының бір бөлігі болып табылатын Таулы Қарабақ, Төменгі Қарабақ және Сюник арасында орналасқан. Оның жер бедері көбінесе таулар мен орманды алқаптардан тұрады. Таулы Қарабақтың көп бөлігі 1994 жылы Армения мен Әзірбайжан арасындағы бірінші Таулы Қарабақ соғысы аяқталғаннан бастап, 2023 жылдың қыркүйегінде таратылған Арцах Республикасы (ТР) – сондай-ақ Таулы Қарабақ Республикасы (ТҚР) деп те аталатын – этникалық армяндардың басқаруында болды. Аймақтың даулы мәртебесін реттеу мақсатында ЕҚЫҰ Минск тобының делдалымен екі тарап өкілдері көптеген нәтижесіз бейбіт келіссөздер жүргізді. Уақыт өте келе, аймақтың көпшілігін құрайтын армян халқы Арцахтың екі мемлекеттен де тәуелсіздігін жақтады немесе Арменияға қосылуды көздеді. Аймақ әдетте бұрынғы Таулы Қарабақ автономиялық облысының әкімшілік шекараларымен салыстырылады, бірақ оның тарихи аумағы шамамен…

2020 жылдың 27 қыркүйегінде Таулы Қарабақта және оның төңірегінде Әзірбайжанның шабуылымен екінші Таулы Қарабақ соғысы басталды. Соғыс барысында Әзірбайжан айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізіп, Таулы Қарабақты қоршаған барлық басып алынған аумақтарды қайтарып алды және Шуша мен Хадрут сияқты Таулы Қарабақтың үштен бір бөлігін басып алды. 2020 жылдың 10 қарашасында Әзірбайжан, Армения және Ресей арасында үшжақты атысты тоқтату келісіміне қол қойылды. Осы келісімге сәйкес, Таулы Қарабақты қоршаған барлық қалған аумақтар Әзірбайжанның бақылауына қайтарылды. Арцах Республикасы Армениямен тек Ресей бақылауындағы тар дәліз арқылы байланысқан оқшауланған мемлекетке айналды. 2023 жылдың 19 қыркүйегінде бірнеше айға созылған блокададан кейін Әзірбайжан Таулы Қарабақта кең ауқымды әскери шабуылды бастады. Арцах күштерінің жылдам құлдырауы нәтижесінде Әзірбайжан жеңіске жетті, Арцах Республикасы таратылды, аймақтан армян халқының көп бөлігі кетуге мәжбүр болды және Әзірбайжан қауіпсіздік күштері бұрынғы Арцах астанасы Степанакертке (Әзірбайжанның Khankendi деп атауы) енді. 2024 жылдың 1 қаңтарында Арцах Республикасы ресми түрде таратылды.

Антикалық және ерте орта ғасырлар

Таулы Қарабақ қазіргі археологтарға Кура және Аракс өзендерінің арасында өмір сүрген Кура-Аракс мәдениеті деп аталатын халықтардың жеріне жатады. Аймақтың ежелгі халқы әртүрлі жергілікті және көшіп-қонушы тайпалардан тұратын, олардың көпшілігі үнді-еуропалық емес. Батыстағы басым теория бойынша, бұл жергілікті тұрғындар б.з.д. II ғасырда (немесе мүмкін одан да ертерек, б.з.д. IV ғасырда) Армения құрамына енгеннен кейін келген армяндармен араласып кеткен. Басқа ғалымдар армяндар бұл аймаққа б.з.д. VII ғасырда қоныстанғанын айтады. Б.з.д. 180 шамасында Арцах Армения патшалығының 15 провинциясының біріне айналды және IV ғасырға дейін солай болды. Арцах провинция (наханг) мәртебесіне ие болғанмен, Арменияның Сюник провинциясы сияқты өз алдына княздық құрған болуы мүмкін. Басқа теориялар бойынша, Арцах Армения патшасына тікелей тиесілі патшалық жер болған. Арменияның Ұлы Тигран патшасы (б.з.д. 95-55 жылдары билік жүргізді) Арцахта өзінің атымен "Тигранакерт" деп аталатын төрт қаланың бірін құрды. Халықаралық ғалымдар тобы Степанакерттен солтүстік-шығысқа қарай 48 шақырым жерде орналасқан ежелгі Тигранакерт қаласының қираған жерлерін зерттейді. 387 жылы Армения Рим империясы мен Сасанидтер Персиясы арасында бөлінгеннен кейін екі армян провинциясы – Арцах пен Утик – Кавказ Албаниясының Сасанидтер сатрапиясының құрамына кірді, бұл өз кезегінде армянның күшті діни және мәдени ықпалына ұшырады. Сол кезде Арцах пен Утик тұрғындары армяндар мен бірнеше армяндануға ұшыраған тайпалардан тұратын. Әулие Месроп Арцах пен Утик аймақтарында Ізгі хабарды уағыздау ісінде өте белсенді болды. Жалпы алғанда, Месроп Маштоц Арцах пен Утикке үш рет сапар шегіп, ақырында Ұлы Кавказдың етегіндегі пұтқа табынушы аумақтарға жетті. VII ғасырдағы армян тілшісі және грамматигі Стефанос Сюнеци өз еңбегінде Арцах армяндарының өз диалектісі бар екенін және оқырмандарын оны үйренуге шақырған.

Орта ғасырдың аяғы

VII ғасырдың ортасында аймақ мұсылмандық арабтардың Персияны жаулауы арқылы басып алынды. Содан кейін оны Халифат бекіткен жергілікті билеушілер басқарды. Кейбір деректерге сәйкес, 821 жылы Армения князі Сахл Смбатиан Арцахта көтеріліс ұйымдастырып, Хачен әулетін құрды, ол Арцахты 19 ғасырдың басына дейін княздық ретінде биледі. Басқа деректерде Сахл Смбатиан "Замирхакан әулетінен шыққан" және 837-838 жылдары Армения, Грузия және Албанияға билік еткендігі айтылады. "Хачен" атауы армян тіліндегі "хач" сөзінен туындаған, ол "крест" дегенді білдіреді. 1000 жылы Хачен әулеті Арцах патшалығын жариялады, ал оның алғашқы билеушісі Иоанн Сенехериб болды. Бастапқыда Оңтүстік Арцахтағы Дизак та Қавказ Албаниясының ең ерте патшаларынан тараған Араншахик әулетімен басқарылған патшалық құрды. 1261 жылы Дизақтың соңғы патшасының қызы Арцах патшасы, армян князі Хасан Джалал Долаға үйленгеннен кейін екі мемлекет бірігіп, Хачен княздығын құрды. Содан кейін Арцах де-факто тәуелсіз княздық ретінде өмір сүре берді.

Қазіргі заман

1805 жылы Қарабақ (оның ішінде қазіргі Таулы Қарабақ) Қарабақ ханы Ыбырай Халил мен патша Александр I атынан генерал Павел Цициановтың арасында қол қойылған Күрекчай шарты бойынша Ресей империясының протекторатына айналды. Аталған шартқа сәйкес, Ресей монархы Ыбырай Халил хан мен оның ұрпақтарын аймақтың жалғыз мұрагерлік билеушілері деп мойындады. Бірақ, оның жаңа мәртебесі тек 1804-1813 жылдар аралығындағы Ресей-Парсы соғысының нәтижесінде расталды. Соғыста жеңіліс тапқаннан кейін Парсы Қарабақты Гулистан шарты (1813) бойынша Ресей империясына ресми түрде өткізді. Ал Кавказдың қалған бөлігі 1828 жылы Түркменчай шарты бойынша империя құрамына қосылды, бұл 1826-1828 жылдар аралығындағы Ресей-Парсы соғысының нәтижесі болды. 1822 жылы, Қарабақ Ираннан Ресейге өткеннен кейін 9 жыл өткен соң, Қарабақ хандығы таратылып, аймақ Ресей империясының Елизаветполь облысының құрамына енді. 1823 жылы қазіргі Таулы Қарабаққа сәйкес келетін бес ауданда халықтың 90,8% армян халқынан тұрды.

Кеңес дәуірі

1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Қарабақ Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасының құрамына кірді, бірақ ол тез арада Армения, Әзірбайжан және Грузия дербес мемлекеттеріне бөлінді. Келесі екі жылда (1918–1920) Армения мен Әзірбайжан арасында Таулы Қарабақ сияқты бірнеше аймақтар үшін қысқа мерзімді соғыстар болды. 1918 мен 1920 жылдар аралығында Таулы Қарабақтың Арменияға немесе Әзірбайжанға заңдық жағынан тиесілігі даулы болып, Ұлттар Лигасы тарапынан шешілмеді. 1918 жылдың шілдесінде Таулы Қарабақтың бірінші армян жиналысы аймақты өздігінен басқарушы деп жариялап, Ұлттық Кеңес және үкімет құрды. Кейін Осман әскерлері Қарабаққа енгенде, армяндар қарулы қарсылық көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясының жеңілісінен кейін британ әскерлері Қарабақты басып алды. Британдық басшылығы Париж бейбітшілік конференциясында соңғы шешім қабылданғанша, Әзірбайжан үкіметі тағайындаған Хосров-бей Сұлтановты Қарабақ және Зангезурдың генерал-губернаторы ретінде уақытша бекітті. Бұл шешімге Қарабақ армяндары қарсылық білдірді. 1920 жылдың ақпанында Қарабақ Ұлттық Кеңесі Әзірбайжанның құзырына алдын ала келісім берді, бірақ Қарабақтың басқа аймақтарындағы армяндар келісімді қабылдамай, партизандық күресін жалғастырды. 1920 жылдың сәуір айында Әзірбайжан армиясы жергілікті армян күштерімен шайқасқанда, Әзірбайжанды большевиктер басып алды. 1920 жылдың 10 тамызында Армения большевиктермен алдын ала келісімге келді, соңғы шешімге қол жеткенше бұл аймақтарды уақытша большевиктердің бақылауына беруге келісті. 1921 жылы Армения мен Грузия да большевиктердің бақылауына көшті. Армения мен Әзірбайжанды кеңестік үкіметке айналдырғаннан кейін, Кавбиро (Ресей Коммунистік партиясының (большевиктер) Орталық Комитетінің Кавказ бюросы) Қарабақтың Әзірбайжан КСР-інің құрамында кең аумақтық автономиямен қалатынын, әкімшілік орталығы Шуша қаласында болатынын (кейін әкімшілік орталық Степанакертке көшірілді) шешті. Облыстың шекарасы армян ауылдарын қамту үшін, ал әзірбайжан ауылдарын мүмкіндігінше алып тастау үшін белгіленді. Нәтижесінде құрылған округте армян халқы басымдығы қамтамасыз етілді. Кеңес Одағы аймақтың бақылауын толыққанды жүзеге асырғандықтан, 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Кеңес Одағының ыдырауы басталған кезде Таулы Қарабақ мәселесі қайта көтерілгенге дейін аймақтағы қақтығыс бірнеше он жылдықтар бойы басылды. Әзірбайжан КСР үкіметін аймақты мәжбүрлеп әзірбайжандықтану саясатын жүргізуде айыптап, армян халқының көпшілігі Армения КСР-інің идеологиялық және материалдық қолдауымен автономиялық облысты Армения КСР-іне қосу үшін қозғалыс бастады. 1987 жылдың тамызында Қарабақ армяндары Мәскеуге Армениямен бірігу туралы он мыңдаған қол қойылған өтінішті жіберді.

After the Russian Revolution of 1917, Karabakh became part of the Transcaucasian Democratic Federative Republic, but this soon dissolved into separate Armenian, Azerbaijani, and Georgian states. Over the next two years (1918–1920), there were a series of short wars between Armenia and Azerbaijan over several regions, including Nagorno Karabakh. Between 1918 and 1920, Nagorno Karabakh's de jure affiliation with Armenia or Azerbaijan was disputed and not adjudicated by the League of Nations. In July 1918, the First Armenian Assembly of Nagorno Karabakh declared the region self governing and created a National Council and government. Later, Ottoman troops entered Karabakh, meeting armed resistance by Armenians. After the defeat of the Ottoman Empire in World War I, British troops occupied Karabakh. The British command provisionally affirmed Khosrov bey Sultanov (appointed by the Azerbaijani government) as the governor general of Karabakh and Zangezur, pending a final decision by the Paris Peace Conference. The decision was opposed by Karabakh Armenians. In February 1920, the Karabakh National Council preliminarily agreed to Azerbaijani jurisdiction, while Armenians elsewhere in Karabakh continued guerrilla fighting, never accepting the agreement. In April 1920, while the Azerbaijani army was locked in Karabakh fighting local Armenian forces, Azerbaijan was taken over by Bolsheviks. On 10 August 1920, Armenia signed a preliminary agreement with the Bolsheviks, agreeing to a temporary Bolshevik occupation of these areas until final settlement would be reached. In 1921, Armenia and Georgia were also taken over by the Bolsheviks. After the Sovietization of Armenia and Azerbaijan, the Kavbiuro (Caucasian Bureau of the Central Committee of the Russian Communist Party (Bolshevik)) decided that Karabakh would remain within Azerbaijan SSR with broad regional autonomy, with the administrative centre in the city of Shusha (the administrative center was later moved to Stepanakert). The oblast's borders were drawn to include Armenian villages and to exclude as much as possible Azerbaijani villages. The resulting district ensured an Armenian majority. With the Soviet Union firmly in control of the region, the conflict over the region died down for several decades until the beginning of the dissolution of the Soviet Union in the late 1980s and early 1990s, when the question of Nagorno Karabakh re emerged. Accusing the Azerbaijani SSR government of conducting forced Azerification of the region, the majority Armenian population, with ideological and material support from the Armenian SSR, started a movement to have the autonomous oblast transferred to the Armenian SSR. In August 1987, Karabakh Armenians sent a petition for union with Armenia with tens of thousands of signatures to Moscow.

Соғыс және бөліну

1988 жылдың 13 ақпанында Қарабақ армяндары Степанкертте Армениямен бірігуді қолдаған демонстрация бастады. Алты күннен кейін олар Ереванда жаппай шерулерге қосылды. 20 ақпанда Қарабахтағы Халық депутаттары Кеңесі 110 дауысқа 17 қарсы дауыспен аймақты Арменияға беру туралы шешім қабылдады. Бұл аймақтық кеңестің бұрын-соңды болмаған қадамы Степанакерт пен Ереванда ондаған мың адамды қамтитын демонстрацияларға әкелді, бірақ Мәскеу армяндардың талаптарын қабылдамады. 1988 жылдың 20 ақпанында Степанкертте екі әзербайжан қызы зорланды. Бұл оқиға Әгдам қаласындағы әзербайжандықтардың күшті наразылығын тудырды. Конфликттің алғашқы тікелей қақтығысы Агдамнан Аскеран қаласына, армяндар тұратын елді мекенге бағытталған әзербайжандықтардың үлкен тобының шеруі кезінде болды. Аскеран маңындағы әзербайжандықтар мен полиция арасындағы жанжал Аскеран қақтығысына ұласты, нәтижесінде екі әзербайжандық қаза тапты, олардың біреуін әзербайжандық полиция қызметкері өлтірген деген күдік бар. Елу армян ауыл тұрғыны және белгісіз саны әзербайжандықтар мен полиция қызметкерлері жарақат алды. Армения мен Әзербайжаннан көптеген босқындар тиісті республикалардың аз ұлт өкілдеріне қарсы зорлық-зомбылық күшейген кезде елдерін тастап кетті. 1988 жылдың 7 шілдесінде Еуропалық Парламент Әзербайжанда армян демонстрацияларына қарсы қолданылған зорлық-зомбылықты айыптайтын және армяндардың Армения Кеңес Республикасымен қайта бірігу талабын қолдайтын резолюция қабылдады. 1989 жылдың 29 қарашасында Таулы Қарабақтағы тікелей басқару тоқтатылып, аймақ Әзербайжан әкімшілігіне қайтарылды. Бірақ кеңестік үкіметтің саясаты кері нәтиже берді, себебі Армения Жоғарғы Кеңесі мен Таулы Қарабах Ұлттық Кеңесінің бірлескен отырысы Таулы Қарабахтың Армениямен бірігуін жариялады. 1991 жылдың 26 қарашасында Әзербайжан Таулы Қарабах автономиялық облысының мәртебесін жойып, әкімшілік-территориялық бөлінісін өзгертіп, аумақты тікелей Әзербайжанның бақылауына алды. 1991 жылдың 10 желтоқсанында, жергілікті әзербайжандықтар бойкот жасаған референдумда Арменияның бұрынғы президенті Левон Тер-Петросянның сөзіне сәйкес, Қарабах басшылығы максималистік көзқарас танытып, "көбірек алуға болатынын ойлады". 1991 жылы Армения мен Әзербайжан КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан кейін Таулы Қарабах үшін күрес күшейді. Советтік үкіметтен кейінгі билік вакуумында Әзербайжан мен Армения арасындағы әскери әрекеттерге Ресей әскері күшті ықпал етті. Сонымен қатар, Армения мен Әзербайжанның әскерлері Украина мен Ресейден көптеген жалдамалы сарбаздарды пайдаланды. Әзербайжан тарапында 15-25 мыңға жуық ауған муджахидтері мен Чеченстаннан келген жауынгерлер қатысты. 1993 жылдың соңына қарай қақтығыс шамамен 30 000 адамның өміне қанағаттандырмай, екі тарапта да жүздеген мың босқындарды тудырды. 1994 жылдың мамырына қарай армяндар Әзербайжан аумағының 14%-ын бақылауға алды. Осы кезде Әзербайжан үкіметі алғаш рет Таулы Қарабақты соғыстағы үшінші тарап ретінде мойындап, Қарабах билігімен тікелей келіссөздер бастады. Нәтижесінде 1994 жылдың 12 мамырында Ресейдің делдалдығымен атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді.

On 13 February 1988, Karabakh Armenians began demonstrating in Stepanakert, in favour of unification with the Armenian republic. Six days later they were joined by mass marches in Yerevan. On 20 February, the Soviet of People's Deputies in Karabakh voted 110 to 17 to request the transfer of the region to Armenia. This unprecedented action by a regional Soviet brought out tens of thousands of demonstrations both in Stepanakert and Yerevan, but Moscow rejected the Armenians' demands. On 20 February 1988, 2 Azeri girls were raped in Stepanakert. This caused widespread outrage in the Azeri town of Aghdam. The first direct confrontation of the conflict occurred as a large group of Azeris marched from Agdam to the Armenian populated town of Askeran. The confrontation between the Azeris and the police near Askeran degenerated into the Askeran clash, which left two Azeris dead, one of them allegedly killed by an Azeri police officer. Fifty Armenian villagers and an unknown number of Azeris and police officers were injured. Large numbers of refugees left Armenia and Azerbaijan as violence began against the minority populations of the respective republics. On 7 July 1988, the European Parliament passed a resolution that condemned the violence employed against Armenian demonstrators in Azerbaijan, and supported the demand of the Armenians for reunification with the Soviet Republic of Armenia. On 29 November 1989, direct rule in Nagorno Karabakh was ended and the region was returned to Azerbaijani administration. The Soviet policy backfired, however, when a joint session of the Armenian Supreme Soviet and the National Council, the legislative body of Nagorno Karabakh, proclaimed the unification of Nagorno Karabakh with Armenia. On 26 November 1991 Azerbaijan abolished the status of Nagorno Karabakh Autonomous Oblast, rearranging the administrative division and bringing the territory under direct control of Azerbaijan. On 10 December 1991, in a referendum boycotted by local Azerbaijanis, According to Armenia's former president, Levon Ter Petrossian, the Karabakh leadership approach was maximalist and "they thought they could get more." The struggle over Nagorno Karabakh escalated after both Armenia and Azerbaijan attained independence from the Soviet Union in 1991. In the post Soviet power vacuum, military action between Azerbaijan and Armenia was heavily influenced by the Russian military. Furthermore, both the Armenian and Azerbaijani military employed a large number of mercenaries from Ukraine and Russia. Between fifteen and twenty five hundred Afghan mujahideen, along with fighters from Chechnya, participated in the fighting on Azerbaijan's side. By the end of 1993, the conflict had caused about 30,000 casualties and created hundreds of thousands of refugees on both sides. By May 1994, the Armenians were in control of 14% of the territory of Azerbaijan. At that stage, for the first time during the conflict, the Azerbaijani government recognized Nagorno Karabakh as a third party in the war and started direct negotiations with the Karabakh authorities. As a result, a ceasefire was reached on 12 May 1994 through Russian mediation.

1994 жылдан кейінгі атысты тоқтату

[[Файл:Location Nagorno Karabakh en. Бишкек протоколынан кейін қақтығыстың соңғы шекаралары. 2005 жылғы 25 қаңтарда Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы (ЕАК) 1416 қаулысын қабылдады, онда әзербайжандықтарға қарсы этникалық тазалау айыпталды. 2007 жылғы 15–17 мамырда Ислам ынтымақтастық ұйымы Сыртқы істер министрлері кеңесінің 34-ші сессиясында № 7/34 P қарары қабылданды, онда Әзербайжан аумағын басып алу Арменияның Әзербайжанға қарсы агрессиясы деп есептелді, әзербайжан азаматтарына қарсы әрекеттер адамзатқа қарсы қылмыс ретінде танылды және басып алынған аумақтардағы археологиялық, мәдени және діни ескерткіштерді жою айыпталды. 2008 жылғы 13–14 наурызда Дакарда өткен Ислам ынтымақтастық ұйымының саммитінің 11-ші сессиясында № 10/11 P (IS) қарары қабылданды. Бұл қарарда ИЫҰ-ға мүше мемлекеттер Армения күштерінің Әзербайжан жерлерін басып алуын, Арменияның Әзербайжанға қарсы агрессиясын, әзербайжан халқына қарсы этникалық тазалауды айыптады және Арменияны «басылып алынған Әзербайжан аумақтарындағы мәдени ескерткіштерді жоюда» кінәлады. Сол жылдың 14 наурызында БҰҰ Бас Ассамблеясы № 62/243 қарарын қабылдады, ол «Әзербайжан Республикасының барлық басып алынған аумақтарынан барлық армян күштерінің дереу, толық және шартсыз түрде шығарылуын талап етеді». 2010 жылғы 18–20 мамырда Душанбеде өткен Ислам ынтымақтастық ұйымы Сыртқы істер министрлері кеңесінің 37-ші сессиясында Арменияның Әзербайжанға қарсы агрессиясын айыптайтын, әзербайжан азаматтарына қарсы әрекеттерді адамзатқа қарсы қылмыс деп танитын және басып алынған аумақтардағы археологиялық, мәдени және діни ескерткіштерді жоюды айыптайтын тағы бір қарар қабылданды. Сол жылдың 20 мамырында Страсбургте өткен Еуропалық Парламент Евгений Кириловтың (Болгария парламентінің мүшесі) баяндамасы негізінде «Оңтүстік Кавказ үшін Еуроодақтың стратегиясының қажеттілігі» туралы қарар қабылдады. Бұл қарарда атап айтылғандай, «Таулы Қарабақты қоршаған Әзербайжан аймақтары мүмкіндігінше тез арада тазартылуы керек». 2016 жылғы 26 қаңтарда Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы (ЕАКПА) 2085 қарарын қабылдады, онда Арменияның Таулы Қарабақты және Әзербайжанның басқа да іргелес аудандарын басып алуы Әзербайжан азаматтары үшін гуманитарлық және экологиялық проблемаларды тудыратынына өкініш білдірілді, әзербайжандықтарға қарсы этникалық тазалау айыпталды және Ассамблея Армения қарулы күштерінің тиісті аймақтан дереу шығарылуын сұрады. Көптеген әлемдік көшбасшылар жылдар бойы Армения және Әзербайжан президенттерімен кездесті, бірақ атысты тоқтату келісімін сақтауға бағытталған күш-жігер сәтсіз аяқталды. 2016 жылғы 2 сәуірде Әзербайжан және Армения күштері аймақта қайтадан қақтығысқа түсті. Армения Қорғаныс министрлігі Әзербайжанның аймақтағы аумақты басып алу үшін шабуыл жасағанын мәлімдеді. Соқтығыстар кезінде кем дегенде 30 әскер қаза тапты, сондай-ақ Mil Mi 24 тікұшағы мен танк та қиратылды, қаза тапқандардың 12-сі Әзербайжан әскерлеріне, ал қалған 18-і Армения әскерлеріне тиесілі болды, сондай-ақ 35 армян әскерінің жараланғаны хабарланды.

[[File:Location Nagorno Karabakh en. png|thumb|left|200px|The final borders of the conflict after the Bishkek Protocol. Armenian forces of Nagorno Karabakh controlled almost 9% of Azerbaijan's territory outside the former Nagorno Karabakh Autonomous Oblast, On 25 January 2005, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) adopted PACE Resolution 1416, which condemned ethnic cleansing against Azerbaijanis. On 15–17 May 2007 the 34th session of the Council of Ministers of Foreign Affairs of the Organization of Islamic Conference adopted resolution No. 7/34 P, considering the occupation of Azerbaijani territory as the aggression of Armenia against Azerbaijan and recognizing the actions against Azerbaijani civilians as a crime against humanity, and condemning the destruction of archaeological, cultural and religious monuments in the occupied territories. The 11th session of the summit of the Organization of the Islamic Conference held on 13–14 March 2008 in Dakar adopted resolution No. 10/11 P (IS). In the resolution, OIC member states condemned the occupation of Azerbaijani lands by Armenian forces and Armenian aggression against Azerbaijan, ethnic cleansing against the Azeri population, and charged Armenia with the "destruction of cultural monuments in the occupied Azerbaijani territories". On 14 March of the same year the UN General Assembly adopted Resolution No. 62/243 which "demands the immediate, complete and unconditional withdrawal of all Armenian forces from all occupied territories of the Republic of Azerbaijan". On 18–20 May 2010, the 37th session of the Council of Ministers of Foreign Affairs of the Organization of Islamic Conference in Dushanbe adopted another resolution condemning the aggression of Armenia against Azerbaijan, recognizing the actions against Azerbaijani civilians as a crime against humanity and condemning the destruction of archaeological, cultural, and religious monuments in occupied territories. On 20 May of the same year, the European Parliament in Strasbourg adopted the resolution on "The need for an EU Strategy for the South Caucasus" on the basis of the report by Evgeni Kirilov, the Bulgarian member of the Parliament. The resolution states in particular that "the occupied Azerbaijani regions around Nagorno Karabakh must be cleared as soon as possible". On 26 January 2016, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) adopted Resolution 2085, which deplored the fact that the occupation by Armenia of Nagorno Karabakh and other adjacent areas of Azerbaijan creates humanitarian and environmental problems for the citizens of Azerbaijan, condemned ethnic cleansing against Azerbaijanis and Assembly requested immediate withdrawal of Armenian armed forces from the region concerned. Several world leaders have met with the presidents of Armenia and Azerbaijan over the years, but efforts to maintain the ceasefire have failed. On 2 April 2016 Azerbaijani and Armenian forces again clashed in the region. The Armenian Defense Ministry alleged that Azerbaijan launched an offensive to seize territory in the region. At least 30 soldiers were killed during the fighting and a Mil Mi 24 helicopter and tank were also destroyed, with 12 of the fallen soldiers belonging to the Azerbaijani forces and the other 18 belonging to the Armenian forces, as well as an additional 35 Armenian soldiers reportedly wounded.

2020 жылғы соғыс және атысты тоқтату туралы келісім

2020 жылдың 27 қыркүйегінде Таулы Қарабақта және оған жақын аумақтарда жаңа соғыс басталды. Соғыс 2020 жылдың 10 қарашасында Әзербайжан, Армения және Ресей арасында үш тарапты атысты тоқтату келісіміне қол қойылып аяқталды. Атысты тоқтату келісіміне сәйкес, Әзербайжан Таулы Қарабақты қоршаған барлық оккупацияланған аумақтарды қайтарып алды, сондай-ақ Таулы Қарабақтың үштен бір бөлігін, оның ішінде Шуша және Хадрут қалаларын басып алды.

Жапсыру (2022-2023)

2022 жылдың желтоқсанында өзін қоршаған ортаны қорғаушылар деп таныстырған әзербайжандықтар Лачин дәлізін – Таулы Қарабақты Армениямен және сыртқы әлеммен байланыстыратын жалғыз жолды тосқаулады. 2023 жылдың 23 сәуірінде әзербайжандық әскер Лачин дәлізінде бақылау-өткізу пунктін орнатты. Бұл блокада Арцахтағы тұрғындар үшін гуманитарлық апатқа алып келді, қажетті тауарлардың, сондай-ақ Қызыл Крест пен ресейлік бейбітшілердің гуманитарлық көліктерінің кіруіне кедергі келтірілді, нәтижесінде аймақтың 120 мың тұрғыны қиын жағдайға түсті. Ресейлік бейбітшілер мен Халықаралық Қызыл Крест комитеті медициналық көмекке мұқтаж науқастарды тасымалдау және гуманитарлық көмек жеткізу үшін шектеулі көлік жүргізіп келді. Бірақ 2023 жылдың 15 маусымынан бастап Әзербайжан блокаданы күшейтіп, Лачин дәлізі арқылы Қызыл Крест пен ресейлік бейбітшілердің азық-түлік, жанармай және дәрі-дәрмек тасымалдауын тоқтатты. 19 қыркүйекте Әзербайжан әскери операцияға кірісті.

Әзірбайжандық шабуыл (2023)

2023 жылдың 19 қыркүйегінде Әзірбайжан Таулы Қарабаққа әскери шабуыл жасады. 21 қыркүйекте Әзірбайжан Евлах қаласында Арцах армян қауымының өкілдерімен кездесу өткізді, аймақты Әзірбайжанға қайта интеграциялау процесін бастау үшін. Дегенмен, 21 қыркүйекте Арцах және Степанакерттегі жергілікті тұрғындар Әзірбайжанның атыс тоқтату режимін бұзғаны туралы хабарлады. Шабуылдан кейін аймақтан армяндардың жаппай көшіп кетуі басталды. Таулы Қарабақтың шамамен жартысы теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Таулы Қарабақтың шекарасы шығыс жағында ойысқан бүйрек тәрізді, солтүстік және батыс жағында биік тау жоталары бар. Бүйректің ойысқан бөлігіне жақын салыстырмалы түрде жазық аңғар орналасқан, ал бүйректің екі жиегі – Мартакерт және Мартуни аудандары да жазық жерлерге ие. Сарсанг су қоймасы, Хадрут және оңтүстік аймағында да басқа жазық аңғарлар кездеседі. Аймақтың барлық бөлігі, орташа есепте, теңіз деңгейінен жоғары жатыр.

Қоршаған орта

Таулы Қарабақтың табиғаты алуан түрлі: Күра жазығындағы даладан бастап, төменгі тау беткейлеріндегі емен, шотан және бук ағаштарының тығыз ормандарына дейін, ал биік жерлерде қайың тоғайлары мен альпілік шалғындарына дейін. Аймақта көптеген минералды сулар мен мырыш, көмір, қорғасын, алтын, мәрмәр және әктас кен орындары кездеседі.

Демография

оң|төбе|250px|Армян мен Әзірбайжан халқының қоныс аударуынан кейін 1995 жылғы аймақтағы этникалық топтар. (Толық картаны қараңыз)

Ежелгі заман 1918

Тарихи тұрғыдан алғанда, Таулы Қарабақтың тұрғындары – Арцах провинциясының бір бөлігі – ежелгі грек және рим деректерінде «біздің заманымыздан бұрын» армян екені расталған. 15 ғасырдың басында неміс саяхатшысы Иоганн Шилтбергер аймаққа сапар шеккеннен кейін «Мұсылмандар Қарабақты басып алғанмен, аймақта әлі де армян ауылдары бар» деді. Тарихшы Виктор Шнирелманн былай жазады: «18 ғасырдың ортасында түркі тайпалары [Қарабақтың] таулы аймақтарына еніп, 18 ғасырдың соңына қарай Шушада қоныстанды. Бұрынғы армян тұрғындарының көп бөлігі Таулы Қарабақты қалдырды. 19 ғасырдың басында түркі халқы жергілікті армяндардан едәуір көп болды, бірақ бұл жағдай 1820-жылдардың соңына дейін сақталды, содан кейін армяндар Қарабаққа қайта орала бастады және 19 ғасырдың ортасына қарай халықтың көпшілігін құрады». Эдмунд Герциг пен Марина Куркчиян басқаша пікір білдіріп, «Армяндар таулы Қарабақ сияқты кейбір аймақтарда көпшілік құрады», ал Ереван провинциясы «бірнеше жүз жылдан кейін армян көпшілігін қайта алды» деді. Осылайша, 1828 жылға дейін Таулы Қарабақтың басым көпшілігі армяндардан тұрғанын дәлелдеді. Тарихшы Джордж Бурнутиан 1810 жылғы ресейлік статистика бойынша армяндар Қарабақ аймағының халқының 21 пайызын құрағанын жазады; 1823 жылы Қарабақтың армян халқы «аймақтан қашқандардың оралуынан кейін» 30 пайызға өсті, ал 1832 жылға қарай армян халқы Қарабақтың үштен бір бөлігіне жетті. Сонымен қатар, Қарабақ халқының үштен бір бөлігін құраған армяндар Қарабақ аумағының үштен бір бөлігінде, яғни таулы аймақта (атап айтқанда, Таулы Қарабақта) тұрды, онда олар «халықтың басым көпшілігін құрады». Осы кезеңде Әзербайжан күштері Ғайбалишен, Джамилли, Каркияхан және Пахлулда (600-700 адам қаза тапты), Степанакертте (бірнеше жүз адам қаза тапты) және Шушада (бірнеше жүзден 12000-ға дейін адам қаза тапты) армяндарға қарсы қырғындар жасады. Шушадағы қырғын салдарынан 5000-6000 армян Варанда және Дизак аймақтарына көшірілді. 1920 жылдың 11 сәуіріне дейін Таулы Қарабақтағы отызға жуық ауыл Әзербайжан күштерінің көтерілісі салдарынан «құрылыстан қиратылды», нәтижесінде 25000 адам үйсіз қалды (оның ішінде Шушадан келген 6000-ға жуық босқын бар).

Historically, the inhabitants of Nagorno Karabakh—then part of the province of Artsakh—were confirmed by Ancient Greek and Roman sources "long before our era" to be Armenian. In the early 15th century, German traveller Johann Schiltberger after visiting the region stated that "although the Muslims had taken possession of Karabagh, there were still Armenian villages in the region". Historian Victor Schnirelmann writes that "In the mid 18th century, Turkic tribes gained access to the highland territories [of Karabakh] and began to settle in Shusha by the end of the 18th century, a substantial number of its former Armenian inhabitants had left Nagorny Karabagh. Just at the turn of the 19th century, the Turkic population significantly outnumbered the local Armenians, but this only lasted [until the] end of the 1820s, [when] the Armenians began to come back to Karabagh, and they accounted for the majority of its population by the mid 19th century". Edmund Herzig and Marina Kurkchiyan present an alternative view that "Armenians had already been a majority in some areas such as mountainous Karabagh", compared to the Yerevan province which had "regained an Armenian majority for the first time in several hundred years." thus proving, contrary to claims in Azerbaijani historiography, that Armenians formed an overwhelming majority of Nagorno Karabakh prior to 1828. Historian George Bournoutian writes that Russian statistics from 1810 show that Armenians made up 21 percent of the Karabakh region's population; In 1823, the Armenian population of Karabakh had increased by 30 percent "after the return of those who had fled the region", and by 1832, the Armenian population had increased to one third of Karabakh. Moreover, the "one third" of the population of Karabakh composed of Armenians resided in one third of the territory of Karabakh, the mountainous territory (i. e. Nagorno Karabakh), where they "constituted an overwhelming majority of the population." In this period, Azerbaijani forces carried out massacres against Armenians in Ghaibalishen, Jamilli, Karkijahan, and Pahlul (600–700 dead), Stepanakert (several hundred dead), and Shusha (several hundred to 12,000 dead). As a result of the Shusha massacre, 5,000–6,000 Armenians were displaced to the regions of Varanda and Dizak. By 11 April 1920, some thirty villages in Nagorno Karabakh had been "devastated" by Azerbaijani forces as a result of the uprising, leaving 25,000 homeless (including nearly 6,000 refugees from Shusha).

19211987 жылдар

1923 жылғы статистика көрсеткендей, НКАО-да армян халқы 94,8 пайызды құрады, олардың саны 149 600 болса, әзербайжандықтардың саны 7700-ге жетті. Тарихшы Кори Велт 1921 және 1923 жылдар арасындағы халық санауында армян халқының саны 25 000-нан астам адамға өскенін айтады, сондай-ақ 1926 жылы армян халқының саны 111 700 адамға дейін төмендегенін, яғни 38 000 адамға "түсіндіріле алмайтын азаюды" көрсетеді. 1920 жылдары НКАО-да 131 500 адам тұрды, олардың 94,4 пайызы (124 136) этникалық армян, ал 5,6 пайызы (7364) этникалық әзербайжан болды. 1933 жылы Таулы Қарабақтың халқы 147 308 адамды құрады, олардың 10 751-і (7,3 пайызы) қала тұрғындары, ал 136 557-і (92,7 пайызы) ауыл тұрғындары еді. 1973 жылдың 1 қаңтарында облыстың халқы 153 000 адамды құрады.

Сыбайлас жемқорлық пен тұрақсыздық

Аймақ Әзірбайжан КСР-нің құрамында болған кезде, халықтың армян үлесі 94,7 пайыздан 76,9 пайызға дейін төмендеді, ал әзербайжандықтардың үлесі 5,1 пайыздан 21,5 пайызға дейін төрт есеге өсті. Қарабақтың армян халқының қиындықтары туралы жазады: Таулы Қарабақта армян тілінде білім алу оңай болған жоқ, армян тарихы мүлде оқытылмады, ал білім алу үшін Арменияға барушылар провинцияда жұмысқа орналасуда кемсітілді, себебі тіпті қарапайым жұмысқа да Бакуден келісім алу қажет болды. Аймаққа жеткіліксіз инвестиция жасау – бұл да Бакудың кінәсіне жатады – тіпті советтік стандарттармен салыстырғанда экономикалық дамудың баяулауына және нашар инфрақұрылымға, демек, жалпы жұмыс орындарының азаюына, әсіресе армяндар үшін әкелді. Армениямен мәдени байланыстар Бакуде бюрократиялық кедергілерге тап болды, ал аймақта армян тілінде телеарна ашу туралы шешім орындалмады. Осы саясаттың салдары армян халқының Қарабақтан жақсырақ өмір іздеп кетуіне әкелді.

1988 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Сумгаит қасіретінен және әзербайжандардың Армениядан қоныс аударуынан кейін, 1988 жылдың қыркүйегінде Степанакерттегі әзербайжандар мен Шушадағы армяндар қуылды. Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде жергілікті армян күштері Таулы Қарабақ пен оның айналасындағы аудандарды (әзербайжанның халықаралық танылған аумағының 14 пайызына тең) басып алғандықтан, жүздеген мың әзербайжандар өз жерлерінен қуылды. +Таулы Қарабақ автономиялық облысының 1921–1989 жылдардағы этникалық құрамы

| Этностық топ | 1921 | 1923 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Армяндар | 122,426 (94.73%) | 149,600 (94.81%) | 142,470 (90.28%) | 111,694 (89.24%) | 132,800 (88.04%) | 110,053 (84.39%) | 121,068 (80.54%) |
| Әзербайжандар | 6,550 (5.07%) | 7,700 (4.91%) | 5,261 (9.67%) | 12,592 (10.06%) | 14,053 (9.32%) | 17,995 (13.80%) | 27,179 (18.08%) |
| Ресейліктер | 267 (0.21%) | 500 (0.34%) | 60 (0.03%) | 596 (0.48%) | 3,174 (2.10%) | 1,790 (1.37%) | 1,310 (0.87%) |
| Украиндықтар | 300 (0.02%) | 350 (0.03%) | 436 (0.29%) | 238 (0.18%) | 193 (0.13%) | 140 (0.09%) | 416 (0.22%) |
| Белорустар | 120 (0.01%) | 110 (0.01%) | 320 (0.02%) | 350 (0.02%) | 370 (0.02%) | 790 (0.04%) | 1,310 (0.87%) |
| Гректер | 680 (0.05%) | 740 (0.05%) | 670 (0.05%) | 330 (0.02%) | 560 (0.03%) | 720 (0.04%) | 1,922 (1.02%) |
| Татарлар | 60 (0.00%) | 290 (0.02%) | 360 (0.03%) | 250 (0.02%) | 241 (0.03%) | 640 (0.03%) | 1,265 (0.78%) |
| Грузиндер | 50 (0.00%) | 250 (0.02%) | 160 (0.01%) | 122 (0.01%) | 170 (0.01%) | 570 (0.03%) | 1,922 (1.02%) |
| Басқалар | 15 (0.12%) | 235 (0.16%) | 179 (0.14%) | 448 (0.30%) | 285 (0.18%) | 337 (0.18%) | - |
| Барлығы | 129,243 (100.00%) | 157,800 (100.01%) | 157,807 (100.00%) | 125,159 (100.00%) | 150,837 (100.00%) | 130,406 (100.00%) | 150,313 (100.00%) |