Кіріспе

Араб заңгері және ғалымы (677/78 741/42) Мұхаммед ибн Мұслим ибн Убайдулла ибн Абдулла ибн Шиһаб аз Зухри (محمد بن مسلم بن عبید الله بن عبد الله بن شهاب الزهري; 124 AH/741 2 CE қайтыс болды), сондай-ақ Ибн Шиһаб немесе аз Зухри деп аталады, араб заңгері және салтшыл адам. Мединада тәрбиеленген ол мединалық дәстүршілердің алдында хадис пен магзиді оқыды, содан кейін Омейяд сотында танымал болды, онда ол бірқатар діни және әкімшілік лауазымдарда қызмет етті. Ол алты каноникалық суннит хадистер жинағына кіретін бірнеше мың хадисті жеткізді және оның мағази туралы еңбегі Мұхаммедтің өмірбаянының негізін құрайды. Бану Зухрадан шыққандығына қарамастан, Құрайш тайпасының ерте өмірінде Зухри кедейлікпен сипатталды және ол отбасының асыраушысы болды. Жас кезінде Зухри поэзия мен шежіре зерттеуді ұнатады, сондай-ақ бұл істі жүзеге асыруға көмектесетін керемет естелікке ие болды. Ол бал сиробын ішіп, оны одан әрі өткірлендірді және есте сақтау үшін тақтаға және пергаментке үлкен жазбалар жазды. Жиырма жасында хадис және мағази риуаяттарын зерттеуге арнап, ол мединалық ғалымдар Саид ибн әл-Мусайиб, Урва ибн Зубайр, Убайд Алла ибн Абд Алла және Абд әл-Рахман ибн Ауфтың ұлы Әбу Саламадан білім алды. Ол оларды төрт "білім мұхиты" деп атады. Ол бірнеше мағази баяндамаларын біріктіріп, бір ғана, бірізді баяндаманы құрастыру үшін бірінші болған болуы мүмкін.

Абдул-Маликпен кездесу

9 ғасырдағы шиит тарихшысы Я'кубидің есебі бойынша, жасөспірім Зухри Дамаскке барған кезде халифа Абд әл Маликке әкелінді. Халифа сириялықтардың Зубайридтер басқаратын Меккеде хаж жасауларына жол бермеуді көздеді. Зухридің Иерусалимге қажылыққа баруға рұқсат берген хадисін келтіре отырып, Абд әл-Малик Тас күмбезінің құрылысын тапсырды. Игнац Голдзигердің айтуынша, Зухри халифаның тапсырысы бойынша хадисті ойлап шығарған. Алайда, кездесудің тарихилығы Мұхаммед Мустафа әл-Азами, Набия Аббот және Харальд Мотцки тарапынан дау туды, өйткені Зухри сол кезде жас және белгісіз тұлға болған, басқалар да хадисті жеткізді және оның көзі Саид ибн әл-Мусайиб өзінің есімінің жалғанда қолданылуына келіспеді.

Омейядтардың қамқорлығы

Зүһридің білімділігі өсе келе, ол Омейялардың назарына түсті. Ол Ғабд әл-Маликтің қамқорлығын көрді, оған таныстырғаннан кейін, оның және оның мұрагері әл-Валид I Зухридің оқу шеңберін терең діндар Омар II Мадинада ғылыми ізденістермен айналысқан. Ол билікке келгеннен кейін, ол көрнекті дәстүршілерге өздерінің хадистерін жазуға бұйырды. Зухриге олардың қолжазбаларын кітаптарға жинақтау тапсырылды, олардың көшірмелері халифаттың барлық қалаларына жіберілді. Язид II билік құрған кезде Зухри халифаның судьялық ұсынысын қабылдады. Ол сондай-ақ Омейядтарға салық жинаушы және шурта мүшесі ретінде қызмет етті. Хишам Зухриді ұлдарына мұғалім етіп, оған Рессафадағы сарайда тұруға рұқсат берді. Мұнда Хишам Зухриді жас Омейя әміршілеріне хадис жазуға мәжбүр етті. Бұл әрекет ғалымды мазалаған, өйткені ол бұл әрекетке қарсы болды. Кейін ол мәжбүрлеуге наразылық білдіріп: "Қазір билеушілер оны жазды [хадис], мен оны олар үшін ғана жазамын, мен ұяламын". Зөһри келесі екі онжылдықта Ресафада қалды, онда ол жаңа студенттерге сабақ беріп, хадис оқыған дәрістер өткізді.

Зухридің замандастарының пікірлері

Зухридің Омейяд әулетіне деген адалдығын оның замандастары теріс бағалады. Мәлік ибн Анасқа қатысты мәлімдемеде Зухридің діни білімін дүниелік пайда үшін пайдаланғаны сынға алынса, Яхья ибн Маин оны әл-Аммашпен салыстыруға тыйым салды, өйткені ол "Умавийлердің әкімшілігінде қызмет етті". Басқалары оның адалдығын қорғады: Амр ибн Динар Зухридің тіпті параға қарамастан Омейядтар үшін дәстүрлер жасақтау ниеті жоқ екенін білдірді. Сонымен қатар, Ма'мар ибн Рашид Зухридің Омейялардың Омейя банінің мүшесі Усманның Әлидің орнына Худайбия келісімін жасасқанына күлгенін айтады.

Қазіргі заманғы зерттеушілердің пікірлері

Зүһридің Омейядтармен қарым-қатынасының нақты сипаты қазіргі ғалымдар тарапынан талқыланып келеді. Голдзигердің пікірінше, Зухри пәк білімді адам болғанмен, оларға дәстүрлерді жасақтауға дайын болмаған. Ал Мұхаммед Мұстафа әл-Азами мен Абд әл-Әзиз Дури Зухридің тәуелсіздігі үшін дау айтады. Олар оның Омейядтарға пайдасы тиетін діни сұрақтарға жалған жауап беруден бас тартқан жағдайларын және өзінің жаман мінез-құлқы үшін өзі оқытқан жас әл-Валид ІІ-ді өлтіремін деп қорқытқан оқиғасын келтіреді. Майкл Леккер оны Омейядтардан ажырату әрекеттеріне қарсы, бірақ ол соттың ішінде белгілі бір дәрежеде еркіндікке ие болғанын айтады.

Хадис және мағази-сира әдебиеттеріне әсері

Зухридің салт-дәстүрлері мен фикх пікірлері оның шәкірттері арқылы беріліп, сүнни хадистер корпусына енгізілген. Зухри алты каноникалық сунниттік хадис жинақтарында шамамен 3500 аңыздың ақпаратшысы ретінде келтірілген. Мәлік ибн Анас өзінің Мувттатарындағы салт-дәстүрлердің 21% -ын Зухриге сілтеме жасайды, ал Ма'мар ибн Рашид пен Ибн Джурайдж өздерінің корпорацияларындағы салт-дәстүрлердің 28% және 6% -ын Зухриге сілтеме жасайды. Зүһридің шәкірттері болған Мамар мен Ибн Исхак өздерінің пайғамбарлық өмірбаяндарындағы ұстаздарының дәстүрлеріне қатты сүйенген. Мамардың "Китаб әл-Мағази" кітабы Зухридің лекциялары кезінде беріліп отырған мағази дәстүрлеріне қатты сүйенеді, Ибн Исхактың "Сират Расул Алла" кітабы да солай, бірақ соңғысында да танымал әңгіме айтушылар мен Киелі кітап деректерінің көп бөлігі бар.

Шиилердің көзқарасы

Биографиялық бағалауға маманданған шиит ғалымдары Зухриге әртүрлі баға береді. Омайыяларға қызмет еткендіктен, Шейх Туси, Аллама Аль Хилли және Мұхаммед Бакир әл Мәжлиси оны сүнни және Ахл аль-Байттың жауы деп санады; соңғысы оны даиф таратушы деп бағалады. Осыған қарамастан, Туси өзінің "Тахдхиб әл Ахкам" және "Ал Истибсар" жинақтарына Зухриден келген дәстүрлерді енгізді. Әбу әл-Қасым әл-Хои және Мұхаммед Таки Шустари Зухриді Али ибн Хусейн Зейн әл-Абидиннің кеңесін іздеп, адамды кездейсоқ өлтіргеннен кейін, оның есебіне негізделген Алид сунниті деп санайды. Сол себепті үшінші топ, соның ішінде Мұхаммед Тақи Мәжлиси, Зухри шии болған және оның салт-дәстүрлері шынайы (сахих) деп санайды.