Кіріспе

Тора оқудың жылдық еврей циклының бөлігі Корах немесе Корах (Qoraḥ, "Корах" деген ат, ол өз кезегінде түктілік, мұз, бұршақ немесе мұз дегенді білдіреді, екінші сөз және бірінші ерекше сөз, парашада) - Тора оқудың жылдық еврей циклының 38-ші апталық бөлігі (פָּרָשָׁה, параша) және Сандар кітабындағы бесінші. Онда Қорахтың Мұсаны биліктен құлатуға тырысқаны туралы айтылады. Бұл кітапта Сандар 16:1 - 18:32 тармақтары жазылған. Параша 5 325 еврей әріптерінен, 1 409 еврей сөзінен, 95 тармақтан және Тора түрмесіндегі 184 жолдан тұрады. Корах әдетте маусым немесе шілде айында оқылады.

Оқулар

Дәстүрлі демалыс күндері Тора оқу кезінде параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқуЕлшілердің жазбалары 16:113

Бірінші оқылымда леуілік Қорах, Ишар ұлы, рубендіктердің бірі - Елиабтың ұлдары Датан мен Абирам, Пелет ұлы Он және 250 исраилдік әмірші Мұсаға қарсы шықты. Қорах пен оның жақтастары Мұса мен Һароннан бүкіл қауым қасиетті болғандықтан, неге өздерін қауымнан жоғары қоятындарын сұрады. Мұса пайғамбар Қорах пен оның жақтастарына: "Өздеріңе арналған табаларды алып, оларға от қойып, түтету үшін хош иісті заттарды түтетіңдер!" - деді. Мұса Датан мен Абирамды шақыртты, бірақ олар келгісі келмеді.

Екінші оқылымСаналар 16:1419

Келесі күні Қорах пен оның жақтастары от жағып, бүкіл жамағатты Мұса мен Һаронға қарсы жинап, киелі шатырдың кіреберісінде жиналды.

Үшінші оқу Саналар 16:20 17:8

Үшінші оқылымда бүкіл қауымға Жаратқан Иенің көрінісі көрінді. Сонда Құдай Мұса мен Һаронға: "Барлығың да қасыңа жиналыңдар!" - деп бұйырды. Сонда Құдай қалғандарды жояды. Мұса мен Һарон (көктегі Әміршіге сиынып) етпетінен жығылып, бүкіл халықты (жалған тәңірлерге) құлшылық етуге батылдық беріп, оларды жазаламау үшін Жаратқан Иеге сиынды. Құдай Мұсаға халыққа Қорах, Датан, Абирамның шатырларынан алыстауға нұсқау берді. Мұса исраилдіктерге: "Егер осы адамдар табиғи себептермен өліп қалса, онда Мұсаны Құдай жіберген жоқ. Мұса сөзін аяқтағанда жер ашылып, оларды да, олардың үй ішіндегілерін де, Қорахтың бүкіл жасағын да жалмап кетті. Ал түтетушілердің 250-і отқа өртеніп, қырылып қалды. Құдай Мұсаға діни қызметкер Елазарға от жағылатын табаларды алып тастауды бұйырды. Олар қасиетті болғандықтан, исраилдіктерге Һароннан басқа ешкімнің де Құдайға хош иісті заттар түтетуі керек екенін ескерту үшін, Жаратқан Ие соларды құрбандық үстеліне жапқыш етіп жапқызды. Келесі күні бүкіл Исраил қауымы Мұса мен Һаронға қарсы шығып, Құдай халқының өлімін келтіргендері үшін наразылық білдірді. Сонда киелі шатырдағы киелі үйдің үстін бұлт жауып, Жаратқан Иенің Өзі көрінді.

Төртінші оқу Нұс .

Төртінші оқылымда Құдай Мұсаға өзін және Һаронды қауымнан алып тастауды бұйырды, осылайша Құдай оларды жояды, олар жерге жығылды. Мұса Һаронға: "От жағылатын ыдысты алып, үстелден отты, түтету затын қой да, халық үшін күнәнің арамдығынан тазарту рәсімін жасау үшін оны халыққа алып бар!" - деді. Һарон тірілер мен өлілердің арасында тұрып, індетті тоқтатты.

Бесінші оқу Саналар 17:1624

Бесінші оқылымда Құдай Мұсаға 12 рудың басшыларынан бір-бір таяғын алып, әрқайсысының атын таяғына, Леуі руының таяғына Һаронның атын жазып, таяқтарды кездесу шатырына апаруды бұйырды. Келесі күні Мұса киелі шатырға кіргенде, Һаронның таяғы шық-шыққан, гүлдеген, бадам жеген еді.

Алтыншы оқу Нұс 17:2518:20

Алтыншы оқылымда Құдай Мұсаға Һаронның таяғын Келісім сандығының алдына қойып, бүлікшілерге сабақ ретінде сақтап, Құдайға қарсы күңкілдеулерін тоқтатуды бұйырды. Сонда Исраилдің үрім-бұтағы Мұсаға: "Біз құрып бара жатырмыз! Құдай Һаронға: "Сен және сенің ұрпақтарың Жаратқан Иенің кездесу шатырын және діни қызметкерлерді басқаратын боласыңдар. Құдай леуіліктерді Һаронға осы міндеттерін атқаруға көмектесу үшін тағайындады. Құдай діни қызметкерлерге өз міндеттерін орындауда сырт адамдардың араласпауын бұйырған. Құдай Һарон мен діни қызметкерлерге қасиетті тартулардың бәрінен және алғашқы өнімдерден өздеріне және отбасыларына тұрақты үлестерін берді. Құдай оларға зәйтүн майын, шарапты, дәнді дақылдарды берді. Діни қызметкерлермен жасалған келісім "тұз келісім" деп сипатталған, бірақ Құдай Һаронға діни қызметкерлердің исраилдіктер арасында жер үлесі болмауын, өйткені олардың үлесі Құдай екенін айтты.

Жетінші оқу: Сандар 18: 21 32

Құдай леуіліктерге Исраил халқы табыстаған өнімнің оннан бір бөлігін табыстауға бұйырды. Бұл табыстар оларға кездесу шатырында қызмет еткендері үшін берілді. Құдай Мұса арқылы леуіліктерге: "Өзіңе сыйлағанның оннан бір бөлігін Құдайға бағыштап беріңдер!" - деп бұйырды.

Сандар кітабының 16 - тарауы

Мұса пайғамбар Мұсаның ұрпақтарының мүддесін қорғап, араласқандығын көрсетеді. Мұса пайғамбар да Мұсаның 4 - жазба 16:22 - дегі сөздері арқылы жалпы жауапкершілік туралы сұрақ қойды. 2 Самуил 24:17 және 1 Тарих 21:17 жазбаларында Дәуіт Құдай бүкіл халықты індетпен неліктен жазалап отырғанын сұрады. Езекиел 18:4 және 20-аяттар Құдайдың күнә жасаған адамды ғана жазалайтынын, ал Езекиел 18:30-да әр адамды оның іс-әрекетіне қарай соттайтынын айтады.

Сандар кітабының 18 - тарауы

Сандар 18:1 және 18:8-де Құдай тікелей Һаронға сөйлеген, ал Торада жиірек "Мұсаға" немесе "Мұса мен Һаронға" сөйлейді. 1 Самуил 2:1217-де Ели ұрпақтарынан шыққан діни қызметкерлердің (көрсетімімен) Сандар 18:818-ге сәйкес өздерінің құқықтарының орнына өз қызметшілерін халықтан пісірілмеген ет жинау үшін жібергендері сипатталады. Саналар 18:19 - дағы Һаронның ұрпақтарымен жасалған келісімнің "тұздың келісімі" деп сипатталуы 2 Жылнаама 13:5 - дегі Құдайдың Исраилдің Дәуіттің ұрпағынан шыққан патшаларымен жасаған келісімінің "тұздың келісімі" деп сипатталуына ұқсас. Сандар 18:2124-те айтылған ондықтар Леуіліктер 27:3033, 5Мұса 14:2229 және 26:1214-те де айтылған.

Сандар кітабының 16 - тарауы

Біздің заманымыздың 1 - немесе 2 - ғасырындағы жазушы Псевдо Филон Сандар 15:37 - 40-та көк шашақ кию туралы өсиетті және Сандар 16:13 - те Қорахтың бүлігіне қатысты оқиғаны оқыған. Псевдофилонның айтуынша, Құдай Мұсаға шашақ жамылғысын бұйырған еді, ал Қорах пен оның 200 адамы оған қарсы шығып, оларға неліктен осындай ауыр заң берілгенін сұраған. Бірінші ғасырдағы римдік яһуди ғалымы Иосиф Флавий Корахтың отбасы да, байлығы да жағынан аса беделді исраилдік екенін, жақсы сөйлеуге қабілетті екенін және халықты оңай көндіре алатынын жазған. Мұсаның (а.с.) үлкен мәртебесіне қызғанышпен қараған Қарақұс, сондай-ақ, байлығынан да зор құрметке лайық екендігін ойлады. Жосеф Мұсаның Құдайдан халыққа әділетсіз әрекет жасағандар жазалансын деп, ал Құдайдың өсиеттерін орындаған көпшілікті құтқарып қалуын сұрағанын жазған.

Сандар 17-ші тарау

Раввин Ахха бар Яков санақ 17:3 оқып, қасиеттілік мәселесінде адам әрқашан жоғары деңгейге көтеріледі деп үйретті. Саналар 17:3 - де Қорахтың жақтастары түтету үшін қолданған "жас шайырларды" (ЖД) "өз өмірлері үшін күнә жасаған адамдардың шайырларын" (ЖД) "құрбандық үстелінің жабулары ретінде жасалсын. Алғашында көмір табалар құрбандық үстелінде қолданылатын заттар ретінде қарастырылды, өйткені оларда хош иісті заттар сақталатын. Рав былай деп үйретті: "Бір дау-дамайға берік тұрған адам Сандар 17:5-дегі Корах пен оның жақтастары сияқты болмау туралы өсиетті бұзады. Раввин Джошуа бен Леви Сандар 17:1113-те айтылғандай, Мұса Һаронға халық үшін күнәнің құнын өтейтін, өлілер мен тірілердің арасында тұратын және індетті тоқтататын қандай тапсырманы беретінін білгенін түсіндірді. Раввин Джошуа бен Леви Мұсаның биікке көтерілгенін (Мысырдан шығу 19:20-де айтылғандай) қызмет көрсететін періштелер Құдайдан әйелден туған адамның олардың арасында қандай іс атқаратынын сұрады. Мұса пайғамбардың Тауратты қабылдауға келгенін Құдай оларға білдірді. Періштелер Алланың әлемді жаратпастан бұрын 974 ұрпаққа жасырын сақтаған құпия қазынасын не үшін тән мен қанға беріп жатқанын сұрады. Періштелер Забур 8 - жазбаның 8 - тармағында: "Адам деген не, Сен оны есіңе аласың? Мұса пайғамбарға (Оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын)! Мұса пайғамбар Тәңір Иеге сиынып: "Тауратта не жазылған?" - деп сұрады. Мысырдан шығу 20: 2-де Құдай: "Мен сені Мысыр елінен алып шыққан Құдайың Жаратқан Иемін". Сонда Мұса періштелерден: " (Құдайдың) періштелері Мысырға барды ма, әлде перғауынның құлдары ма?" - деп сұрады. Періштелер бұған қарсылық білдіргендіктен, Мұса (Ғ.С.) оларға: "Ендеше неліктен Құдай сендерге Тауратты берді?" - деп сұрады. Мұса пайғамбар періштелерге: "Сендер жалған тәңірлерге құлшылық етпеңдер!" - деп бұйырған еді. Мұса пайғамбар періштелерден: "Осы күні демалып, тынығып демалуларың керек пе?" - деп сұрады. Мұса пайғамбар періштелерден: "Құдайларың Жаратқан Иенің атын құр құрметтемеңдер!" деп сұрады. Сонда ол періштелерден: "Олардың арасында ант еткендеріңе бола қандай да бір келісімдер бар ма?" деп сұрады. Мысырдан шығу 20:12 - де: "Ата-анаңды сыйла!" деп жазылған. Мұса пайғамбар періштелерден олардың әке-шешелері бар ма деп сұрады. Мұса пайғамбар періштелерден: "Олардың арасында қызғаныш бар ма?" деп сұрады. "Олардың арасында зұлым азғырушы бар ма?" деп сұрады. Періштелер Құдайдың жоспарының дұрыс екенін бірден мойындап, Мұсаны жақсы көріп, оған сый-тартулар беруге талпынды. Тіпті Өлім періштесі Мұсаға өзінің құпиясын айтып берді. Сол себепті Мұса, Сандар 17:1113-те айтылғандай, Һаронға халық үшін күнәнің құнын өтейтін, өлілер мен тірілердің арасында тұратын және індетті тоқтататын нәрсені айтты. Бір бараита Иосияның Мұсаның 4 - жазба 17: 23-те айтылған, бадам мен гүлдер өскен Һаронның таяғын, Мысырдан шығу 37:15-те айтылған сандықты, Мысырдан шығу 16:33-те айтылған манна құмырасын, Мысырдан шығу 30:2233-те айтылған майлау майын және діни қызметкерлер 1 Самуил 6: 8-де: "Құдайға айыппұл құрбандығы ретінде берген алтын әшекейлеріңді сандыққа салып, оны сандықтың қасына сал да, сонда ол кетіп қалады", - деп айтқан сандықты жасырып қойғанын үйретті. Мұсаның 5 - жазба 28 - тармақтағы: "Жаратқан Ие сені және патшаңды . . . 2 Жылнаама 35:3 - де былай делінген: "Және Жаратқан Иеге бағышталған бүкіл Исраил халқын тәлімдейтін леуіліктерге былай деп бұйырды: "Киелі сандықты Исраилдің патшасы Дәуіттің ұлы Сүлеймен салған ғибадатханаға апарыңдар! Енді сендерге ауыр жүк жүк болмас! Енді Құдайларың Жаратқан Иеге және Оның халқы Исраилге қызмет етіңдер!" Раввин Елазар Жосия майлау майын және басқа да заттарды сандықпен бірге жасырып қойған деген тұжырым жасайды. Бұл тұжырым Еврей жазбаларынан шыққан Еврей жазбалары 16:33 тармақтағы "онда" деген сөздің маннаға қатысты қолданылуынан және 30:6 тармақтағы "онда" деген сөздің сандыққа қатысты қолданылуынан, ал Еврей жазбалары 16:33 тармақтағы "қалу" деген сөздің маннаға қатысты қолданылуынан, ал Сандар 17:25 тармақтағы "қалу" деген сөздің Һаронның таяғына қатысты қолданылуынан, ал Еврей жазбалары 16:33 тармақтағы "ұрпақтар" деген сөздің маннаға қатысты қолданылуынан және Еврей жазбалары 30:31 тармақтағы "ұрпақтар" деген сөздің майлау майына қатысты қолданылуынан туындаған.

Сандар кітабының 16 - тарауы

Бахия ибн Пакуда діни қызметкерлер мен леуіліктерді тағайындауда Құдай отбасылардың ішіндегі бір отбасыға ерекше жақсылық көрсеткендіктен, оларға қосымша міндеттер жүктеді деп үйретті. Ал араларындағы кімдер Құдайға қарсы шықса, олар бұ дүниеде (Құдайдың қаһарынан) төмен түседі. Ал оларға, сондай-ақ, ақыретте (Адамзаттың) қаһарынан ауыр азап күтіп тұр. XII ғасырдағы француз түсіндірмешісі Рашбам Мұсаның Құдайды "Рухтардың Құдайы" деп атағанын жазды Сандар 16:22 Құдай қалған адамдардың рухтары мен ойларын біледі, сондықтан олар күнә жасамағанын біледі деген сияқты. Бірақ 12 ғасырдағы испандық түсіндірмеші Абрахам ибн Езра "Рухтардың Құдайы" деген сөздерді "Құдай" сөзін ғана түсіндіреді деп үйретті, бұл Құдай қауымды жоя алатынын көрсетеді, өйткені Құдай олардың рухтарын Құдайдың қолында ұстайды. Ибн Езра кейбіреулердің "Рухтардың Құдайы" дегені Құдайдың адамның жан дүниесін тексеруге құдіреті бар дегенді білдіреді және Құдай бір адамның - Қорахтың - жалғыз күнә жасағанын және басқалардың күнә жасауына себепші болғанын білгенін мойындады. Бірақ Ибн Езра Сандар 16: 21-дегі "Осы қауымнан бөлініп тұрыңдар!" деген сөздерді Исраилдің бүкіл қауымына емес, Қорах пен оның қауымына қатысты деп есептейді.

Сандар кітабының 18 - тарауы

Маймонидтер Тұңғыш ұлды (פדיון הבן, pidyon haben) сатып алуға қатысты заңдарды Сандар 18:1516-да түсіндірді. Маймонидтің үйретуінше, әрбір яһуди анасының тұңғышы болған ұлын құтқарып алу керек. Бұл туралы Мысырдан шығу 34:19 тармағында: "Барлық тұңғыш ұлдары - Маған арналған" және Сандар 18:15 тармағында: "Енді тұңғыш еркек ұлын құтқарып ал" делінген. Маймонид ананың баласын құтқаруға міндетті емес екенін үйретті. Егер әкесі ұлын құтқара алмаса, онда ол бала кәмелетке толған кезде өзін құтқаруға міндетті. Егер біреу өзіне де, баласына да құн төлеп, оларды азат етуді талап етсе, онда ол алдымен өзін, содан кейін баласын азат етуі керек. Егер оның бір рет қана құнын төлеп, қайтарып алу үшін ақшасы болса, онда ол өз құнын өзі төлеп, қайтарып алсын. Баласын құтқарып алған әке: "Сен жарылқанасың! Ол бізді Өзінің өсиеттерімен тазартып, рухани Ұлын құрбан етуге бұйырды". Содан кейін ол шейхечеянұ батасын оқып, құтқару ақшасын кохенге береді. Егер адам өзін құтқарып алса, онда ол мына батаны айтсын: "Бақытты болсын. Ол бізге тұңғыш ұлдарды құтқаруға бұйырды" деп, шейхешеян батасын оқысын. Әкесі ол үшін күміс не күміс ақшаға тең келетін жылжымалы мүлік төлеуі мүмкін. Егер Коэн төлемді әкесіне қайтаруды қаласа, қайтара алады. Алайда, әке оны әкелеріне қайтарып беруді ойлап, оған беріп қоюы керек. Әкесі оны Коэнге беріп, оған ешқандай шектеусіз сыйлық жасағанын білдіруі керек. Исраилдіктердің тұңғыштарын құтқарып алғандай, леуіліктер де тұңғыштарын құтқарып алмады. Ал діни қызметкер не леуілік әулетке жататын әйелден туылған балаға бұл заңнан бостандық беріледі. Кезереуімен туған нәресте және одан кейінгі кез келген туылған бала босатылады: біріншісі, өйткені ол жатырдан шықпады, ал екіншісі, өйткені оған басқа туылған. Бала 30 күн өмір сүргеннен кейін ғана төлем жасалуы керек. Бұл туралы Сандар 18: 16-да былай делінген: "Анасы бір айлық болғаннан кейін ғана төлем жасалуы керек".

Сандар кітабының 16 - тарауы

Джеймс Кугель жазғандай, ертедегі түсіндірмешілер Чис 15:3740-дағы цицит заңының Чис 16:13 -дегі Қорахтың бүлігі туралы оқиғамен қатарласуында Қорахтың өз ізбасарларын қалай жалдауы мүмкін екеніне қатысты жұмсақ нұсқайды. Көне замандағы түсіндірмешілердің айтуынша, Қорах адамдарды киімдеріне арнайы көк таңба қоюға мәжбүрлеуді олардың өміріне түзусіз ену деп санаған. Қорах: "Егер киіміңіз көк бояумен боялған болса, неге оның бұрышындағы жіпке қосымша көк жіп қосу керек?" - деп сұрады. Алайда ежелгі аудармашылардың айтуынша, бұл сұрақ Қорахтың Сандар 16:3-дегі наразылығының бейнелі нұсқасы еді: "Леуіліктердің қауымы - қасиетті қауым, олардың әрқайсысы, Жаратқан Ие - олардың ортасында. Ал сендер неге Жаратқан Иенің қауымынан жоғары тұрып, өздеріңді оларға жоғары қоясыңдар?" - деді. Басқаша айтқанда, Қорах барлық леуіліктер бір киімнің бөлігі екендігін және бәрі көк екендігін айтып, Мұса мен Һаронның неге оларды ерекше деп ойлағанын сұрады, өйткені олар бұрыштағы жіп. Бұл сөздерімен Корах болашақ революционерлерге үлгі көрсетті: "Сені басқалардан артық ететін не?" деп келекелеп, билік иелерін құлатуға тырысады. Кугель жазғандай, ежелгі аудармашылар осылайша Қорахты жүйелерді өзгертуге емес, тек оны өз қолдарына алуға қызығушылық танытты. Осылайша Қорах қауіпті демагог болды. Гюнтер Плаут дереккөздерді сынға алғандар Сандар 16-да екі дәстүрді көрсетті: Һарон мен леуіліктердің артықшылықтарына қарсы бағытталған Қорахтың көтерілісі (Құдайдың діни қызметкерлеріне берілген) және Датан мен Абирам бастаған Мұсаға қарсы көтеріліс (Ж/Е көзіне берілген). Плаут Корах оқиғасы діни мәртебе үшін күресті бейнелейтін көрінеді деп жазды, онда Корахтың халқы, бастапқыда толық діни қызметкерлер мен әншілер, билік күресінен кейін қақпашылар болды. Датан, Абирам және Рубен руының мүшелерінің бүлік шығарғаны туралы оқиға, - деп жазды Плаут, - Рубен руының бастапқыда маңызды болған руы өзінің бастапқы билігінен айырылған руаралық күрес туралы естеліктерді бейнелеуі мүмкін. Плаут Сандар 16:19-да "Қора бүкіл қауымды жинады" деген сөздерді халық міндетті түрде Қораға жақтамағанын, бірақ оның билікке шабуыл жасағанын көруге дайын болғанын көрсету үшін оқыды. Алайда Плаут Сандар 17:6 - де исраилдіктердің арасында ризашылық сезімін танытатынын айтады. Плаут халық Мұса мен Һаронды қолдамағаны үшін Құдайдың жазасына ұшырайды деген тұжырымға келді. Роберт Альтер Сандар 16: 21-дегі "қой" (עֵדָה, еда) деген сөздің мағынасы туралы түсініксіздікке назар аударды. Егер бұл Қорахтың тобы болса, онда Сандар 16:22-де Мұса мен Һарон 250 бүлікшіге емес, тек бүлікшілердің жетекшілеріне ғана жазасын тартқызуды өтінді. Ал кейіннен "қауымдастық" деген сөз бүкіл исраилдіктерге қатысты айтылған сияқты, сондықтан Альтер Мұса мен Һарон Құдайдың бүкіл исраилдіктерді жойып, екі ағайындыны қайтадан бастау үшін тағы бір импульс көрсетіп жатқанын қорқып жүрген шығар деп ойлады. Нили Фокс пен Теренс Фретейм соңғы пікірді бөлісті. Фокс Құдай Исраилді жоюға дайын екені туралы жазды, бірақ Мұса мен Һарон Сандар 16:22а-да Құдайға адамзат жаратушысы ретінде шағым жасады және Сандар 16:22б-де Құдайдың әділдік сезімін шақырды, бұл күнәға қауымдастық емес, жеке жазалану керек деп дәлелдеді. Сол сияқты Фретейм Мұса мен Һаронның бір адамның салдары барлығын көтере алмайтындығын дәлелдеп, араласқандығын хабарлады. Фретейм сонымен қатар Сандар 16:22-де "Барлық тәннің рухтарының Құдайы" деген сөз тіркесін көрді (Басқа сандар 27:16-да да кездеседі), Құдайға Жаратушы ретінде, барлығына тыныс беретін Біреу ретінде жүгіну үшін. Фретеймнің пікірінше, Құдай қауымды бүлікшілер мен олардың отбасыларынан бөліп, оң жауап берді.

Сандар кітабының 18 - тарауы

Роберт А. Оден (Robert A. Oden) былай деп үйретті: қасиетті соғыстың олжасы Құдайға бағышталған (חֵרֶם, cherem), бұл Леуіліктер 27:2829, Сандар 18:14 және 5Мұса 7:26 тармақтарда анық көрінеді. Бұл идея 1) "жеңімпаздың олжасы" екендігін, ал Құдай олжаға ие болғандықтан, онда Құдай жеңімпаз болуы керек және кез-келген адам емес, және 2) қасиетті соғыстың қасиетті және діни міндетті сипаты, өйткені қатысушылар қатысуға ынталандыру ретінде олжа алмады. Якоб Милгром Мұсадан шығу 13:1316 және Сандар 3:4547 және 18:1516-дағы тұңғыш ұлды құтқару заңдарында (פדיון הבן, pidyon haben) "натан, киддеш, Иемізге heevir", сондай-ақ падах, "аза" деген сөздердің қолданылуы тұңғыш ұлды Құдайдың меншігі деп санағанын көрсетеді деп үйретті. Бұл ата-анасының жерлеу рәсімін және ғибадат ету рәсімін бірінші баладан күтетін ежелгі дәстүрге сай болған шығар деп болжады Милгром. Осылайша, Киелі кітап тұңғыш балалардың қасиетті мәртебеге ие болуын еске түсіруі мүмкін, ал Леуіліктерге дейінгі санаулар 3:1113, 4051; 8:1418-де тұңғыш балалардың Леуіліктерге ауыстырылуы кәсіби діни қызметкерлердің құрылуын білдіруі мүмкін. Милгром тұңғыш ұлды құрбандыққа шалу керек деген теорияны негізсіз деп есептеді. 2014 жылдың сәуірінде Консервативті яһуди дінінің яһуди заңдары мен стандарттары жөніндегі комитеті әйелдер енді ерлер сияқты өсиеттерді сақтау үшін бірдей жауапты деп шешті. Комитет тұңғыш ұл-қыздарын құтқару үшін аналар мен әкелер бірдей жауапты деген қорытындыға келді. Плаут реформалық яһудилердің көпшілігі тұңғыш баланы құтқару рәсімінен бас тартты деп хабарлады, өйткені реформалық иудаизм діни артықшылықтар мен ерекше мәртебеге байланысты мәселелерді адамның туысқандық немесе бауырластық туыстық тәртібіне негізделген. Сандар 18:16 - да бір шекел 20 гераға тең екені айтылған. Бұл кестеде Киелі кітапта қолданылатын салмақ бірліктері аударылады: +Білімдегі салмақ өлшемдеріБілімБірлігіТексттерЕжелгі баламаҚазіргі баламагерах (גֵּרָה) Шығыс 30:13; Леуіліктер 27:25; Сандар 3:47; 18:16; Езекиел 45:121/20 шекел0.6 грамм; 0.02 унциябека (בֶּקַע) Жаратылыс 24:22; Шығыс 38:2610 герах; жарты шекел6 грамм; 0.21 унцияпим (פִים) 1 Самуил 13:212/3 шекел8 грамм; 0.28 унцияшекел (שֶּׁקֶל) Шығыс 21:32; 30:13, 15, 24; 38:24, 25, 26, 2920 герах; 2 гекс12 герах; 0.42 унция манехина (h, מָּנֶה) 1 Езекиел 45:17; Езекиел 10:12; Езра 2:69; Нехемия 7:70 шекел6 килограмм; 1.32 фунт (Кристал, ккарна, ккарна, ккала, хер); 38:29; 25:34, 27, 36:29; 37:29; 60:29; 37:29; 7 Минаса 7 килограмм.

Литургияда

Кейбір яһудилер Құтқарылу мейрамы мен Рош-Хашана арасындағы демалыс күні Пиркей Авоттың 5-тарауын зерттегенде, Сандар 16:32-де жердің Қорахты қалай жұтқаны және Сандар 16-да Қорах пен оның ізбасарларының дау-дамайлары көктің қалауы үшін емес екендігі туралы оқиды. Сол сияқты кейбір яһудилер Пиркей Авоттың 6-тарауында Пасах пен Рош Хашана аралығындағы басқа бір демалыс күні оқығанда, Леуіліктер 21 және Сандар 18 тармақтардан алынған діни қызметкерлердің 24 сыйлықтарына сілтеме жасайды.

Хафтара

Парашаның хафтарасы 1 Самуил 11:14 12:22 . Параша Шаббат Рош Ходешпен сәйкес келгенде, хафтара Ишая 66:124 болып табылады.

Киелі кітап

Мысырдан шығу 13:12 (бірінші туған); 13:1213 (бірінші туған); 22:2829 (бірінші туған). Сандар 3:1113 (ең басты); 26:911 (Қорах, Датан, Абирам). 5 - Заң 15: 19 23 (ең бірінші туылған). 1 Самуил 12:3 (есек алып қойған жоқ). Еремия 31: 8 (ең басты). Езекиел 7:10 (ағаштың гүлденген таяғы); 8:912 (ақсақалдардың хош иісті заттарды жағу); 18 (жеке жауапкершілік). Забур 16: 5 (ұрасы ретінде Құдай); 55:16 (тұрақты түрде о дүниеге түседі); 105:26 (Мұса Құдайдың таңдауы); 106:1618, 2930 (тақия және жерді жұту; Құдайдың жазасы ретінде оба).

Раби емес ерте кезеңдері

Псевдофилон 16:1 - 17:4 . Иосиф Флавий, Яһудилердің көнеліктері 4:2:14, 3:14, 4:12, 4. c. 9394. Мысалы, Иосифтың еңбектері: толық және толық, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистонның аудармасы, б. 102*07 деген сан. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987. Яһуда 1:11 (Қораның бүлігі). Паузанияс. Грекияның сипаттамасы, 2:31:10. Грек, б. з. 2 ғасыр (Геракл шабағын Гермес мүсініне сүйендіргеннен кейін, шабақ тамыр жайып, өсті). Құран: 28:7682; 29:39; 40:2425. Арабия, шамамен 609-632 ж. Мысалы, Құранның мағынасы. Абдулла Юсуф Али аударған, б. 981-84, 996, 1211 12. Бельтсвилл, Мэриленд: Amana Publications, 10-шы басылым, 1997. Ал Құранның қазіргі ағылшын тіліндегі түсіндірмесі бар. Аударған: А. 815 17, 828, 965-ке дейін. Клифтон, Нью-Джерси: Тугра кітаптары, 2015. (Мұны Құран Кәрімде) Қарун деп те атаған.

Классикалық раввиндік

Мишна: Демай 1:17:8; Терумот 1:111:10; Хала 1:3; 4:9; Бикурим 1:13:12; Чагига 1:4; Сангедрин 9:6; 10:3; Авот 5:6, 17; Бехорот 8:8. Исраил жері, біздің заманымыздың 200 жылы. Мысалы, "Мишна: жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, б. 3649, 93120, 148, 157, 329, 34553, 60405, 686, 688, 806 деген сандар бойынша. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Мысалы, Оксфордтың "Анотацияланған Мишна" кітабында. Редакторы: Шей Джей Д. Коэн, Роберт Голденберг және Хайим Лапин. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 2022. Тосефта: Демай 1:18:24; Терумот 1:110:18; Маасер Шени 3:11; Халаһ 2:7, 9; Шаббат 15:7; Шагига 3:19; Сота 7:4; Сангедрин 13:9; Бехорот 1:5. Исраил жері, біздің заманымыздың 300 жылы. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-том, б. 77202, 313, 339, 414, 677, 861; 2-том, б. 1190, 1469-шы сандар. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Демай 1a77b; Терумот 1a107a; Маасер Шени 4a, 5a, 53b54a; Халах 9b, 23b, 29a, 33a; Орла 18a, 20a; Бикурим 1a26b; Песахим 42b, 58a; Йома 11a; Евамот 51b52a, 65b, 73b74a; Кетобот 36a; Гиттин 27b; Санхедрин 11a, 60b, 62b, 68ab; Авода Зара 27b. Тиберия, Израиль жері, біздің заманымыздың 400 жылы. Мысалы, Талмудта "Ерушальми". Мұрағат: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 4, 78, 1012, 1819, 21, 3031, 39, 4445, 48-томдар. Бруклин: Mesorah Publications, 2006-2018 жылдар. Сондай-ақ, мысалы, The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009. Жаратылыс 19:2; 22:10; 26:7; 43:9. Израиль жері, V ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Жаратылыс. Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы, 1-том, б. 149, 18990, 21719, 35859; 2-том, б. 528, 65657, 817, 899, 95253, 980-ке дейін. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Раввин Симеонның Мехильтасы 19:3:2; 43:1:13; 46:2:4; 79:4:2; 84:1:9. Израиль жері, V ғасыр. Мысалы, Мехильта де Рабби Шимон бар Йохай. Уильям Дэвид Нельсон аударған, б. 77, 182, 199, 367, 377 деген сандар. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2006. Сасанидтер империясы, VI ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Мұрағатшы: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: "Mesorah Publications" баспасы, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Раввин Натанның Авот, 36:3. 700-900 ж. Мысалы, "Рабби Натанның айтуынша, аталар" кітабында. "Ақ жол" журналының 2004 жылғы 1 шілдедегі санының 294-бабында: Нью-Хейвен: Йель университеті. Баспасөз, 1955 жыл. Раввин Натанның "Аталар" кітабы: Талдаулық аударма және түсіндірме. Жақып Нойснердің аудармасы, 217. Атланта: Scholars Press, 1986 жыл. Мидраш Танахұма Корах. 775-900 жылдары. Мысалы, "Метсуда Мидраш Танчума" кітабында. Аударған және түсіндірген: Аврохом Дэвис, редактор: Яков Ю. Х. Пупко, 7-том (Бамидбар 2-том), б. 156. Тана Деви Елияху. Седер Елиях Рабба 67, 77, 83, 106, 117. 10 ғасыр. Мысалы, "Танна Дебе Илияху: Илия мектебінің дәстүрі" кітабында. Уильям Г. Брауд пен Израиль Дж. Капштейн аударған, б. 150, 172, 183, 233, 256 деген сандар. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1981. Мидраш Техилим 1:15; 19:1; 26:4; 24:7; 32:1; 45:1, 4; 46:3; 49:3; 90:5; 132:1, 3. 10 ғасыр. Мысалы, "Псалтирь туралы мидраш" кітабында. Уильям Г. Браудтың аудармасы, 1-том, б. 20-22 есебі. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1959. Раши. Комментарий. 16-18 сандар. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Рашиде. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және түсіндірілген. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 4-том, б. 189 224 теңге. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның Леуіліктер мен Сандар туралы түсініктемесі: Анотацияланған аударма. Мартин И. Локшин редакциялаған және аударған, б. 22546 теңге. Провиденс: Браунның еврейлік зерттеулері, 2001. Сандар 18: 1 - 23 . 12 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Сандар. Аудармашы: Джуда Дж. Слотки. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның "Пятикнижәне түсіндірмесі: Сандар" (Ба Мидбар). Аударған және түсіндірген: Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, б. 12651. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1999 жыл. Маймонид. Мишне Тора, Құрылым. Каир, Египет, шамамен 1170-1180. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Талмуд Тора (Тораны зерттеу заңдары), 3-тарау, 13-тармақ. Мысыр, шамамен 1170-1180. Мысалы, Мишне Тора: Хилхот Деот: Жеке тұлғаны дамыту заңдары: және Хилхот Талмуд Тора: Тора зерттеу заңдары. Аударған: Заев Абрамсон және Элияху Тугер, 2-том, б. 20609. - Қалай? Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 1989 жыл. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Матнот Анийиим (Кедейлерге сый-тарту жасау туралы заңдар), 6-тарау, 2 - абзац; Хилхот Теромот (Қасиеттілердің тартулары туралы заңдар); Хилхот Маасер (Орныншы бөлігінің заңдары); Хилхот Бикурим (Ең алғашқы өнім туралы заңдар); Хилхот Шемита В'Йовель (Саббат және Мереке жылдарының заңдары), 13-тарау, 12 - абзац. Мысыр, шамамен 1170-1180. Мысалы, Мишне Тора: Сефер Зераим: Ауыл шаруашылығы туралы ережелердің кітабы. "Ақ жол" атты кітаптың аудармашысы: Елияху Тугер, б. 15455, 196499, 600715, 83435-ке дейін. Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 2005. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Кли Хамикдаш (Қиелі үйдің ыдыстары туралы заңдар), 3-тарау, 1-тармақ. Мысыр, шамамен 1170-1180. Мысалы, Мишне Тора: Сефер Хавода: (Храм) қызмет кітабы. "Ақ жол" атты кітаптың аудармашысы: Елияху Тугер, б. 14851. Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 2007. Маймонид. "Айдасқандарға арналған нұсқаулық", 1-бөлім, 15, 20-тараулар. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонидте. "Айдасқандарға арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, б. 25, 29 сандары. Нью-Йорк: Довер баспасы, 1956. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Чизкуни: Тора түсіндірмесі. Елияху Мунктің аудармасы мен түсіндірмесі, 4-том, б. 93350 теңге. Иерусалим: Ктав баспасы, 2013. Нахманидтер. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме: Сандар. Чарльз Б. Шавельдің аудармасы, 4-том, б. 15893 деген сан. Нью-Йорк: Шило баспасы, 1975 жыл. "Зохар" 3-бөлігі, с. 176а - 178б. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, "Зохар" кітабында. Гарри Сперлинг пен Морис Саймонның аудармасы. 5 томдық. Лондон: "Сончино" баспасы, 1934 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Римзе Баал ха Турим. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Баал Хатурим Хумаш: Бамидбар/Сандар. Аударған: Eliyahu Touger; редактор: Avie Gold, 4-том, б. 154779 теңге. Бруклин: "Мезора" баспасы, 2003 жыл. Жақып Бен Ашер. "Перуш әл ха Тора" (Тұрақ). 14 ғасырдың басында. Мысалы, Яков бен Ашер. Тораға бет бұр. Аударған және түсіндірген: Елияху Мунк, 3-том, б. 1101 20. Иерусалим: Ламбда баспасы, 2005. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсіндірмесі. "Ақ жол" атты кітаптың аудармашысы: Елияху Мунк, 2-том, б. 72841 - "Білімділік" Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 мен 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға арналған таңдамалы түсініктемелер: 4-томы: Бамидбар / Сандар. Аударған және түсіндірген: Израиль Лазар, б. 16088 теңге. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия Бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударма және түсіндірме жазбалар, Рафаэль Пелковиц, б. 730-45 теңге. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жыл. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Аударған және түсіндірген: Елияху Мунк, 3-том, б. 865-74 деген сан. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Жазушы: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, б. 260-64 теңге. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004. Томас Хоббс. Левиафан, 3:38, 40, 42 . Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, б. 48586, 505, 56364 деген сандар. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982. Шаббаттай Бас. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Бамидбар: Тораның бес кітабынан: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, б. 270327 деген сан. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Метсуда Публикациялар, 2013. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. немесе Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 4-том, б. 1496528-ге дейін. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Хориб: Яһуди заңдары мен салттары туралы философия. Исидор Грунфельд аударған, б. 18995, 26165-ке дейін. Лондон: "Сончино" баспасы, 1962 жыл. 2002 жылы қайта басылған. Бастапқыда Хореб, Versuche über Jissroel's Pflichten in der Zerstreuung деп жарияланды. Германия, 1837 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Аударған және түсіндірген: Елияху Мунк, 3-том, б. 1060-71 теңге. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012. Х. Клей Трамбулл. Тұз келісім. Нью-Йорк, 1899 жыл. Кирквудта, Миссури: Impact Christian Books, 1999 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артюр Грин аударған және түсіндірген, б. 243/48 саны бойынша. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998. 2012 жылы қайта басылған. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздері. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 431-бет. Нью-Йорк: Унгарда, 1972 жыл. "Атланта: Scholars Press" баспасында қайта басылған, 1995 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Лейпциг: Густав Фок, 1919 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық патшайым: Жастарға арналған 54 әңгіме" (Білім кітабының әр бөліміне негізделген), б.з. 11922 теңге. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936. Джулиус Гринстоун. Сандар: түсіндірмемен: Киелі жазбалар, б. 164 200 теңге. Филадельфия: еврей баспа қоғамы, 1939 жыл. 2011 жылы "Литературный Лицензинг" баспасында басылып шықты. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 55-бет. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943. А. М. Клейн. "Шамның жарығы". Канада, 1944 жыл. А. М. Клейннің жинақталған өлеңдерінде, 13-бет. Торонто: МакГрау Хилл Райерсон, 1974 жыл. Джейкоб Милгром. "Бірінші жемісі - OT". "Интерпретер сөздігінде" (англ.) Тамақ. көлемі, б. 33637. Нэшвилл, Теннесси: Абингдон, 1976 жыл. Жозеф Б. Соловеич. "Тораның билігіне қарсы шыққан "салауатты ой" Равтың ой-пікірлері: Яһуди ой-пікірлеріндегі сабақтар. Авраам Р. Бесдиннің бейімделуі, б. 139 49 теңге. Иерусалим: Дүниежүзілік сионисттік ұйымның диаспорадағы Тора білім беру және мәдениет департаменті, 1979 жыл. "Ктав" баспасында, 2-ші басылым, 1993 ж. Филип Дж. Бадд. "Сөздерге қатысты түсінік" (англ.) 5 том: Сандар, б. 178207 деген сан. Уэко, Техас: Word Books, 1984 жыл. Пинхас Х. Пели. "Тора бүгін: Жазбалармен қайтадан кездесу", б. 17375 теңге. Вашингтон, Вашингтон: Б'най Б'рит кітаптары, 1987. Джейкоб Милгром. The JPS Torah Commentary: Numbers: The Traditional Hebrew Text with the New JPS Translation, pp. 1-9 және 1-9 тармақтар. 12957, 41436-шы сандар. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1990. Хауард Хэндлер. "Пидиондық операция және кесарево қимыл". Нью-Йорк: Рабиндер ассамблеясы, 1991. YD 305:24.1991 жыл. Жауапта: 19912000: Консервативті қозғалыстың еврей заңдары мен стандарттары жөніндегі комитеті. редакторы: Кассель Абельсон және Дэв...