Кіріспе
1637 - 1657 жылдар аралығында Киелі Рим империясының императоры Фердинанд III (Фердинанд Эрнест; 13 шілде 1608 - 2 сәуір 1657) – 1621 жылдан Австрияның эрцгерцогы, 1625 жылдан Венгрияның королі, 1627 жылдан Хорватия және Богемияның королі, ал 1637 жылдан өліміне дейін Киелі Рим империясының императоры болды. Фердинанд отыз жылдық соғыстың соңғы онжылдығының басында таққа отырып, соғысты қысқа мерзімде аяқтау ниетімен, әкесінің кезіндегі құдайлық құқықтар туралы ескі көзқарастардан бас тартып, барынша икемді саясатты қолданды. Сан алуан шайқастар империяның протестант жауына тиісті әскери тоқтау келтірмегендігі және империя билігінің әлсіреуіне тап болғандықтан, Фердинанд Габсбургтердің бұрынғы саяси ұстанымдарынан көп жағынан бас тартып, кешіктірілген бейбіт келісімге қадам жасауға мәжбүр болды. Богемия, Венгрия және Австриядағы соғыстан кейін князьдер арасындағы оның билігі әлсірегенімен, Фердинандтың билігі күмәнсіз болды. Фердинанд – музыка композиторы ретінде танылған алғашқы Габсбург монархы.
Ferdinand III (Ferdinand Ernest; 13 July 1608 – 2 April 1657) was Archduke of Austria from 1621, King of Hungary from 1625, King of Croatia and of Bohemia from 1627 and Holy Roman Emperor from 1637 to his death. Ferdinand ascended the throne at the beginning of the last decade of the Thirty Years' War and introduced lenient policies to depart from the old ideas of divine rights under his father, as he had wished to end the war quickly. As the numerous battles had not resulted in sufficient military containment of the empire's Protestant enemies, and he was confronted with a decay of Imperial power, Ferdinand was compelled to abandon the political stances of his Habsburg predecessors in many respects to open the long road towards the much delayed peace treaty. Although his authority among the princes was weakened after the war in Bohemia, Hungary and Austria, Ferdinand's position as sovereign was uncontested. Ferdinand was the first Habsburg monarch to be recognised as a musical composer.
Ерте өмір
Фердинанд Габсбург императоры Фердинанд II мен оның бірінші әйелі Мария Анна Баварияның үшінші ұлы ретінде Грац қаласында дүниеге келді және Фердинанд Эрнст деп тойыстырылды. Ол Каринтияда ата-анасының қамқорлығында өсті, бауырларына және болашақтағы келіспеушіліктерде әрқашан келісімге келетін әкесіне деген үлкен сүйіспеншілік сезімдерін дамытты. Әкесінің сарайында ол иезуиттерден діни және ғылыми білім алды. Мальта орденінің рыцарі Йохан Якоб фон Даун (Төменгі Австрия ақсүйектерінің өкілі, жергілікті дворяндықтардың одағы) және Кристоф Симон фон Тун (Фердинандтың императорлық сарайының және үй шаруашылығының басшысы) жас эрцгерцогтың тәрбиесіне зор ықпал етті. Саймон фон Тун Фердинандқа әскери істерді үйретті. Фердинанд бірнеше тілде сөйлей білгені айтылады, бірақ олардың саны және меңгерген деңгейі белгісіз. Ағалары Карл (1603) және Иоганн Карл (1619) қайтыс болғаннан кейін, ол әкесінің мұрагері ретінде тағайындалды және билікті жүзеге асыруға жүйелі түрде дайындалды. Әкесі сияқты ол да берілген католик болды, бірақ оның әкесінің сарайында билік жүргізген иезуиттердің ықпалына наразылық білдірді. 1621 жылы Фердинанд Австрияның эрцгерцогы болды. 8 желтоқсан 1625 жылы ол Венгрия королі, ал 27 қараша 1627 жылы Богемия королі болып тағайындалды. 1630 жылы Регенсбургте өткен рейхстагта әкесі оны римдіктер королі етіп сайлауға қол жеткізе алмады. Ол император әскерінің жоғарғы қолбасшылығына және Альбрехт фон Валленштейннің жорықтарына қатысуға сәтсіз өтініш білдіргеннен кейін, Валленштейннің қарсыластарына Венадағы императорлық сарайда қосылды және 1634 жылдың басында оның екінші рет қызметтен алынуына қатысты. Соның салдарынан шведтер Оңтүстік Германияны бақылаудан шығарып, Солтүстік Германияға шегінді. Фердинанд өзінің жеке үлесі Нердлингенде шектеулі болғанымен, саяси ықпалға ие болды. Оның ықпалы Фердинанд II саясатына үстемдік еткен күшті императорлық министр Ханс Ульрих фон Эггенбергтің құлдырауынан кейін одан әрі артты. 1635 жылы Фердинанд III Прага бейбітшілігін келіссөздер жүргізуде императорлық комиссар болып жұмыс істеді, өйткені ол сайлаушы ханзадаларды келісілген соғыс идеясын қабылдауға көндіруге тырысты. Ол сондай-ақ протестанттық ақсүйектерді бейбітшілік процесіне қосуды жақтады. Жоғарғы қолбасшылықтан кеткеннен кейін де Фердинанд теориялық әскери мәселелермен айналысуын жалғастырды. Кейіннен Раймондо Монтекукколи өзінің бір еңбегін оған арнады. Фердинанд император болған кезде империяның көптеген аймақтары екі онжылдық соғыстан кейін қирап, тоқырап қалған еді. Халықтың саны азайып, азайып кетті. Көптеген адамдар кедейлікке, мүгектікке, ауруға немесе үйсіздікке ұшырады, көптегендер отбасын жоғалтып, моральдық қағидаларын ұмытқан еді. Фердинанд соғысты жалғастыруға тырыспады, бірақ соғыстың қарқыны, саяси жағдайлар және оның әрекет етуге құлшынбауы соғыстың тез аяқталуына кедері келтірді. Франция және Швециямен ерте татуласуға деген үміттер орындалмады. 1635 жылы Францияның араласуымен соғыс қайтадан жанданды. 1636 жылы бастапқы табыс пен Испания империясының біріккен науқанынан кейін Францияның жүрегіне императордың әскери жағдайы күрт нашарлады. Шведтер 1636 жылы Виттшток шайқасында жеңіске жетіп, бастамашылықты қайта алды және оның жаңадан пайда болған одақтастарына – Бранденбург-Пруссия және Саксонияға қауіп төндірді. Фердинанд 1637 жылы Галлас басқаратын негізгі әскерін Франциядан Солтүстік Германияға қайта бағыттады. Галлас 1638 жылдың соңында жетіспейтін жабдықтау салдарынан Богемияға кері шегінуге мәжбүр болғанға дейін шведтерді Померанияда ұстап тұра алды. Сол уақытта француз қызметіндегі неміс протестанты Бернард Веймарский ұзақ қоршаудан кейін Эльзастағы Габсбургтердің иеліктерін және Брайсах бекінісін басып алды. 1639 жылы Саксония арқылы Богемияға шабуыл жасаған швед генералы Йохан Банердің ілгерілеуін тоқтату үшін Фердинанд Пиколомини әскерін испан Нидерландтарынан шақыртуға мәжбүр болды, бұл Испаниямен тікелей әскери ынтымақтастықты тоқтатты. Пиколомини мен императордың інісі, эрцгерцог Леопольд Вильгельм жаңа императорлық қолбасшы ретінде 1640 жылы Банерді Везер өзеніне қайтара алса да, Богемия жерлері үнемі қауіпке ұшырады және император Солтүстік Германияны толығымен жоғалтты. 1641 жылы Регенсбургте императорлық рейхстаг ұйымдастырылды, онда мемлекеттер бейбітшілік келісімдерін талқылады. Императордың бұған дейін қарсы тарапта болған әміршілерді, сондай-ақ Императорлық рейхстагтың әртүрлі әміршілерінің протестанттық әкімшілерін алып тастағаны проблемалық болып шықты. Алайда, ол ақыр соңында барлық императорлық мемлекеттердің келісімін алуға қол жеткізді, сайып келгенде, Пфальц курфюрстігі, Брауншвейг-Люнебург герцогтығы және Кассель герцогтығы ерекшеліктерді құрады. 1641 жылы Фердинанд, Испания, Франция және Швеция арасында Гамбургта алдын ала бейбітшілік шарты жасалды, ал соңғы бейбітшілік конгресі Оснабрюк және Мюнстерде өтуі тиіс болды. 1642 жылдан бері Швеция мен Франция арасындағы одақ толыққанды күшіне енді. Шведтер 1642 жылы Брайтенфельд шайқасында жеңіске жетті. Бір жылдан кейін Франция Рокруа шайқасында Испанияны шешуші түрде жеңіп, неміс театрларына көбірек әскерлерді жіберуге мүмкіндік алды.
Бейбітшілік келіссөздері
1644 жылы Мюнстер мен Оснабрюкте бейбіт келісімге келіссөздер басталды және соғыс жалғасқанға дейін 1648 жылға дейін созылды. Вестфалиядағы келіссөздер қиынға соқты және процедуралық ережелерге байланысты даумен басталды. Император Франция мен Швецияның қысымына көнуге мәжбүр болды, империяның барлық ақсүйектерін конгреске қабылдап, ius belli ac pacis құқығын мойындады. Қатысушы тараптар арасындағы бейбітшілікті қамтамасыз етумен қатар, империяның ішкі құрылымы да жаңадан реттелді. Императорлық сарай келіссөздер туралы апта сайын есептер алды. Бұл есептерді шенеуніктер дайындағанмен, император үшін бұл өте қарбалас кезең болды, өйткені кеңесшілеріне қарамастан, барлық шешімдерді өзі қабылдауға тура келді. Құжаттарды зерттеу Фердинандтың жауапкершілік сезімімен және қиын шешімдер қабылдауға дайын, тәжірибелі монарх болғанын көрсетеді. Келіссөздер барысында Фердинанд әскери жағдай нашарлағандықтан бастапқы мақсаттарын қайта қарауға мәжбүр болды. Оның кеңесшісі Трауттмансдорф соғысты сәтті аяқтау үшін ірі шайқас ұйымдастыруды ұсынды. Император жеке өзі шведтерге қарсы науқанға қатысты, ол 1645 жылғы 6 наурызда Янкау шайқасында жеңіліспен аяқталды. Ленарт Торстенссон басқаратын швед әскері содан кейін Венаға қарай жылжыды. Қаладағы халықтың рухын көтеру үшін император Әзірет Мәриямның бейнесімен үлкен шеру ұйымдастырып, қаланың айналасын аралады. Швед әскері жақындағанда Фердинанд қаладан шығып кетті. Архиегерше Леопольд Вильгельм қарсыластарды ығыстыра алды. Фердинанд Франция мен Швецияның одақтасы, Трансильвания князі Георг I Ракоциді кейде өз жағына тарта алды. 1645 жылғы Линц бейбіт шарты бойынша император венгр ақсүйектеріне империялық өкілдік құқығын және протестанттарға дін бостандығын кепілдеуге міндеттенді, бұл Контрреформация мен Венгриядағы болашақ абсолютизмнің алдын алды. Габсбургтар испандық одақтастарының қолдауысыз соғысты жеңе алмас еді. Ішкі қиындықтар испандық қаржылық және әскери көмекті 1645 жылы толығымен тоқтатуға әкелді. Сыртқы әскери қаржысыз императорлық әскерлер шабуылдық операциялар жүргізе алмады, бұл Фердинандтың келіссөздердегі ұстанымын әлсіретті.
Соғыстың нәтижесі
Империя айтарлықтай аумақтарды жоғалтты. 1552 жылдан бері француз бақылауында болған Үш епископтық Францияға ресми түрде берілді. Нидерланды мен Швейцария толық тәуелсіздік алды. Империя ішінде Швеция Руген және Батыс Померанияны, сондай-ақ Бремен-Верден епископтықтарын және Висмар қаласын императорлық иелік ретінде алды. Габсбургтердің Тирольдық тармағы Жоғарғы Рейндегі Сундгау мен Брайсахты Францияға, сондай-ақ Декапольдегі басымдық құқығын жоғалтты. Империяның түрлі аймақтарында мүліктердің тағы да ауысуы болды. Бавария соғыстың басында қол жеткізген сайлау құқығын сақтап қалды, ал Пфальцта тағы бір (сегізінші) сайлау округі құрылды. Фердинандтың негізгі елдеріндегі Контрреформацияны жүзеге асыруға рұқсат берілді. Тек Силезияның кейбір бөліктерінде ғана протестанттарға белгілі бір жеңілдіктер жасалды. Енді империя институциялары католиктер мен протестанттармен тең үлесте болмақ. Императорлық эстаттар маңызды құқықтарды қамтамасыз ете алды. Оларға императорға немесе империяға қарсы болмаса, шетелдік державалармен одақ құру құқығы да кірді. Бұл ережелерден ең ірі аумақтар көп пайда көрді. Фердинандтың империяны абсолюттік билікке бағындыру әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ империя мен императорлық лауазым маңыздылығын сақтап қалды. Көптеген шығындарға қарамастан, Вестфалия бейбіт шартынан кейін императордың конституциялық жағдайы, эстаттардың бір бөлігімен бірлесіп, белсенді императорлық саясатты жүргізуге мүмкіндік берді. Габсбург монархиясында бірыңғай абсолюттік мемлекеттің дамуына қажетті шарттар сақталды. Осылайша, бейбіт келіссөздердегі императорлық саясат, кейбір бастапқы келіссөз мақсаттарына қол жеткізе алмаса да, осы жағынан сәтті болды.
Соғыстан кейінгі
1649/1650 жылдардағы Нюрнберг бейбітшілік конгресінде шетелдік әскерлердің толықтай шығарылуы және Швеция мен Франциямен саяси қарым-қатынастардың реттелуі жүзеге асты, осы кезеңде жаңадан соғыс басталу қаупі туды. Испания император қызы Мария Анна 1646 жылдың 13 мамырында соңғы баласын дүниеге келтірген кезде қайтыс болды. Фердинанд 1648 жылдың 2 шілдесінде тағы бір жақын туысы, Австрияның Мария Леопольдинасымен (1632–1649) қайта үйленді. Линц қаласында өткен той өте әсем болды. Бірақ, бұл неке бір жылдан аспады, Мария Леопольдина бала туғанда ерте қайтыс болды. Фердинандтың соңғы некесі 1651 жылы Мантуя-Неверс әулетінен Элеонора Магдалена Гонзагамен болды. Императрица Элеонора өте діндар болды және басқа нәрселермен қатар, Венадағы Урсулиндер монастырына және ақсүйек әйелдерге арналған Жұлдызды крест орденіне қайырымдылық жасады. Ол жақсы білім алған және өнерге қызығушылық танытқан. Ол музыка шығарды, өлеңдер жазды және Фердинандпен бірге Италия академиясының орталығы болды. Империядағы билігінің әлсіреуіне қарамастан, Фердинанд империя саясатында белсенді болып қала берді. Ол сондай-ақ империя институттарындағы өзінің беделін қайта жаңартты. Фердинанд Ауликалық кеңесті қайта құрылымдады, ол Императорлық сотпен бәсекелесті. Бұл кеңес Вестфалия бейбітшілігінде мойындалып, 1806 жылға дейін сақталды. 1652 жылдың соңында ол Регенсбургте рейхстаг шақырды, ол 1654 жылға дейін жалғасты. Бұл оқиға соңғы дәстүрлі императорлық диета болды және оның орнына тұрақты өкілдердің конгресі бар Мәңгілік рейхстаг келді. Рейхстаг Мюнстер мен Оснабрюктегі бейбіт келісімдердің мазмұны императорлық заң бойынша империя конституциясының бір бөлігі болуы керек деп шешті. Император өзінің билігіне ерекше қауіпті болған конституциялық мәселелерді кейінге шегерді. Оның әкесі билікке көтерген ақсүйектердің рейхстагта орын алып, дауыс беруі оның күшінің артып бара жатқанын көрсетеді. Осы рейхстагта ол Швецияға қарсы Польша-Литва одағын құрды. Екінші Солтүстік соғысында оның империясы Польшаға қолдау көрсетті. Фердинанд өзінің ұлы Фердинанд IV-тің патшалыққа сайлануына қол жеткізді, бірақ ол 1654 жылы қайтыс болды. Оның екінші ұлы Леопольд Рим патшасы болып сайлануға әлі жетілмегендіктен, Фердинанд келесі сайлауға дейін уақыт ұстап алу үшін рейхстагтан кейін Депутаттар жиналысының ашылуын және аяқталуын кейінге шегерді. Ақырында Леопольд Венгрия және Богемия патшасы болды. 1656 жылы Фердинанд Испанияға Франциямен күресінде көмектесу үшін Италияға әскер жіберді.
Өлім және жерлеу орны
Фердинанд 1657 жылдың 2 сәуірінде қайтыс болды және Венадағы Капуцин криптасында жатыр. Оның ішкі органдары Герцог криптасында бөлек жерленген.