Кіріспе

Фердинанд I (10 наурыз 1503 – 25 шілде 1564) – 1556 жылдан бастап Киелі Рим империясының императоры, 1526 жылдан бастап Богемия, Венгрия және Хорватия королі, ал 1521 жылдан өмірінің соңына дейін, 1564 жылға дейін Австрияның эрцгерцогы болды. Императорлық таққа отырғанға дейін ол Габсбург әулетінің Австриядағы мұрагерлік жерлерін ағасы Карл V атынан басқарды. Сонымен қатар, ол жиі Карлдың Киелі Рим империясындағы өкілі ретінде қызмет етіп, неміс князьдерімен жақсы қарым-қатынас орнатты. Фердинанд Якоб Фуггердің неміс банктік үйімен және Каталония банкі, Banca Palenzuela Levi Kahana-мен де құнды байланыстар жасады. Оның билігіндегі маңызды оқиғалар – 1520 жылдары Орталық Еуропаға кеңінен енген Осман империясымен болған қақтығыстар және бірнеше дін соғысына әкелген протестанттық реформация болды. Әскери қолбасшы болмаса да, Фердинанд – институционалдық ой-қиялы бар қабілетті ұйымдастырушы болатын. Ол жалпы монархия құруға талпынудың орнына Австрия, Венгрия және Богемия үшін орталықтандырылған үкімет құруға баса назар аударды. Ол атасы Максимилиан I-нің маңызды жаңалықтарын, атап айтқанда, канцлерлік және қазынашылықпен бірге Хофратты (кеңес) қайта енгізді (бұл құрылым Мария Терезия реформасына дейін сақталды) және өзінің жаңалықтарын қосты, соның ішінде Осман империясының қаупіне қарсы тұру үшін құрылған Raitkammer (жинақтау кеңсесі) және Hofkriegsrat (соғыс кеңесі) болды. Ол сонымен қатар Австриядағы наразылық білдірген азаматтарының ең радикалдыларын бағындырып, Богемия мен Венгриядағы саяси элиталарды Габсбургтердің серіктеріне айналдырды. Әкімшілік үлгілерін біртектендіруге қол жеткізгенімен, Австрия, Богемия және Венгрия үкіметтері ерекше болып қалды. Оның империялық мәселелерге, басқаруға, адамдармен қарым-қатынасқа және діни мәселелерге деген көзқарасы әдетте икемді, орташа және төзімді болды. Фердинандтың ұраны: Fiat iustitia, et pereat mundus – «Әділдік орындалсын, тіпті әлем құрбан болса да».

Өмірбаян

Фердинанд 1503 жылы Кастилияның Алькала-де-Хенарес қаласында Кастилияның Филипп I мен Кастилияның Жоаннаның екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Ол анасының әкесі Фердинанд II Арагонмен бірдей есім, туған күні (10 наурыз), мәдениеті мен әдет-ғұрыптарымен ортақ болды және соңғысының сүйікті немересі болды. Олардың аналары да Хуана Энрикес және Кастилияның Жоаннасы болып, бірдей есімді болды. 1506 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, анасының әкесі Фердинанд II Арагон ханзаданың қамқорлығын өз мойнына алды. Ол патшалық отбасында өсіп, әдебиет, ғылым және тілдерді оқыды. Фердинанд жақсы оқушы болды және өскенде өнерді де, сарайдағы ғалымдарды да қолдады. Принц неміс тілін ересек болған соң ғана үйренді. Музыка балалық шағында маңызды рөл атқарды. Ол нәресте кезінде анасының әжесі, Кастилияның Изабелла I, жаңа туған сәбиге күтім жасайтын 24 қызметшінің арасында төрт музыкант болуын бұйырды. 1505 жылы Изабелла қайтыс болғаннан кейін король Фердинанд кіші Фердинанд үшін 62 қызметшісі мен жеке музыкалық шіркеуі бар үй құрды. 1518 жылдың жазында Фердинанд ағасы Карлдың Кастилияға жаңадан тағайындалған король Карл I ретінде келгеннен кейін Фландрияға жіберілді. Фердинанд ағасының флотына басшылық ету үшін оралды, бірақ жолда бағытынан жаңылып, Ирландиядағы Кинсаледе төрт күн өткізіп, содан кейін бағытына жетті. 1519 жылы әкесі Максимилиан I қайтыс болғаннан кейін және 19 жастағы ағасы Карл V Киелі Рим императоры атағына ие болғаннан кейін Фердинандқа қазіргі Австрия мен Словенияға сай келетін Австрияның мұрагерлік жерлерін басқару сеніп тапсырылды. Ол 1521 жылдан 1564 жылға дейін Австрияның эрцгерцогы болды. Фердинанд ағасын қолдағанмен, өз мемлекетін нығайта алды. Өмірінің соңына қарай неміс тілі мен мәдениетін қабылдап, неміс аймақтық князьдеріне жақын болды. Әйелінің інісі Людовик II қайтыс болғаннан кейін Фердинанд Богемия мен Венгрияның патшасы ретінде билік етті (1526–1564). Фердинанд ағасының көптеген сапарлары кезінде Киелі Рим империясында ағасының орынбасары болып қызмет етті және 1531 жылы Рим патшасы болып сайланды, осылайша оны империяда Карлдың тағайындалған мұрагері етті. Карл 1556 жылы тақтан бас тарды, Фердинанд «Император сайланған» атағын қабылдады, императорлық диетаның ратификациясы 1558 жылы өтті, ал Иберия түбегіндегі патшалықтар, Испания империясы, Неаполь, Сицилия, Милан, Нидерланды және Франш-Конте Карлдың ұлы Филиппке бұйырды.

Венгрия мен Осман империясы

1515 жылы Венаның бірінші конгресінде белгіленген шарттарға сәйкес, Фердинанд 1515 жылғы 22 шілдеде Венгрия және Богемия королі Владислав II-нің қызы Анна Ягеллоникаға үйленді. Венгрия мен Богемия да сайлау арқылы құрылған монархиялар болатын, онда парламенттердің патшаны таңдау құқығы толық болды. Сондықтан 1526 жылғы 29 тамызда Мохач шайқасында інісі Людовик II қаза болғаннан кейін Фердинанд дереу Венгрия және Богемия парламенттеріне патшалық сайлауға қатысуға өтініш жолдады. 1526 жылғы 24 қазанда Богемия диетасы канцлер Адам Градце әсерімен Фердинандты Богемия королі етіп сайлады. Бұл сәттілік толық болмады, себебі диета Фердинандты патшалықтың мұрагерлік иегері деп мойындаудан бас тартты. Венгрия тағына Фердинанд пен Трансильвания воеводасы Иоанн Заполья арасындағы династиялық талас туды. Оларды венгр патшалығындағы ақсүйектердің әртүрлі топтары қолдады. Фердинандты ағасы, император Карл V де қолдады. 1526 жылғы 10 қарашада Иоанн Заполья Секешфехервардағы диетада патша деп жарияланды, оны парламенттегі атағы жоқ кіші дворяндар (әлеумет) сайлады. Луидің хатшысы Николаус Олахус Фердинандтың партиясына қосылды, бірақ оның әпкесі, патшайым Марияның қасындағы лауазымын сақтап қалды. Фердинанд сондай-ақ Венгрия, Далмация, Хорватия, Славония және т.б. елдердің королі болып сайланды. Жоғары аристократия (магнаттар немесе барондар) және венгр католик дін қызметкерлері 1526 жылғы 17 желтоқсанда Поцсониде (Братислава) өткен диетада осы шешімді қабылдады. Осыған сәйкес, Фердинанд 1527 жылғы 3 қарашада Секешфехервар базиликасында Венгрия королі болып киеленді. Хорват ақсүйектері Фердинанд I-нің Поцсондағы сайлауын бірауыздан қабылдады, оны 1527 жылғы Сетиндегі сайлауда өздерінің королі ретінде қабылдап, оған және оның мұрагерлеріне мұрагерлік құқығын растады. Таққа ие болу үшін король Фердинанд хорваттардың тарихи құқықтарын, бостандықтарын, заңдарын және әдет-ғұрыптарын құрметтеуге, олар Венгрия патшалығымен біріккен кезде Хорватияны Осман шабуылынан қорғауға уәде берді. Австрия жерлерінің экономикалық және қаржылық жағдайы қиын болды, бірақ Фердинанд Осман қауіп-қатеріне байланысты «Түрік салығын» (Türken Steuer) енгізуге мәжбүр болды. Австрияның үлкен құрбандықтарына қарамастан, ол Австрия жерлерін қорғауға қажетті шығындарды төлеуге жеткілікті қаражат жинай алмады. Оның жылдық кірісі оған екі айға 5000 жалдамалы әскерді жалдауға ғана мүмкіндік берді, сондықтан Фердинанд ағасы, император Карл V-тен көмек сұрады және Фуггерлер сияқты бай банкирлерден қарыз алды. Фердинанд 1527 жылғы қыркүйекте Таркал шайқасында және 1528 жылғы наурызда Шина шайқасында Запольяны жеңді. Заполья елден қашып, Ұлы Сүлейменнен қолдау сұрады, осылайша Венгрия Осман империясының вассалына айналды. Бұл Фердинандтың мансабындағы ең қауіпті сәт болды, 1529 жылы Сүлеймен осы венгрлік қолдауды Фердинандтың астанасына қарсы масштабты, бірақ ақырында сәтсіз шабуыл жасауға пайдаланды: Вена қоршауы, Фердинандты Богемияға қашуға мәжбүр етті. 1532 жылы Осман шабуылы тағы да кері қайтарылды (Гюнс қоршауы). Сол жылы Фердинанд Османмен бейбітшілікке келді, Венгрияны батыстағы Габсбург аймағына (Royal Hungary) және шығыстағы Иоанн Запольяның иелігіне (Шығыс Венгрия Корольдігі) бөлді, соңғысы Осман империясының вассалы болды. 1531 жылы Шмалькальдия лигасының құрылуымен бірге Османмен бұл күрес Фердинандты Нюрнберг діни бейбітшілігіне келісуге мәжбүр етті. Сүлейменге жасаған қорлаушылық ұсыныстарынан жауап күткенде Фердинанд 1532 жылғы сәуірде өткен Регенсбург диетасында протестанттардың талап еткен бейбітшілігіне келісуге ынтақтанбады. Бірақ Сүлейменнің әскері жақындағанда ол мойынсұнып, 23 шілдеде 1532 жылы Нюрнбергте бейбітшілікке қол қойылды. Осы уақытқа дейін реформацияға қосылғандар діни бостандыққа ие болды және император сотының алдында қаралып жатқан барлық діни мәселелер уақытша тоқтатылды. 1538 жылы Наггварда келісімінде Фердинанд баласыз Запольяны өзінің мұрагері етіп тағайындауға итермеледі. Бірақ 1540 жылы, өлер алдында, Запольяның Иоанн II Сигизмунд есімді ұлы болды. Фердинанд Венгрияға басып кірді, бірақ регент, Варад епискобы Фратер Георгий Мартинуцци, Османнан қорғау сұрады. Сүлеймен Венгрияға шабуыл жасап, Фердинандты Венгрияның орталық бөлігінен қудырып қана қоймай, Фердинандты батыс Венгриядағы жерлері үшін салық төлеуге мәжбүр етті. Иоанн II Сигизмундты анасының әкесі, Польша королі Сигизмунд I де қолдады, бірақ 1543 жылы Сигизмунд Габсбургтермен келісім жасады және Польша бейтарап қалды. Польша князі Сигизмунд Август Фердинандтың қызы, Австрия архидукессасы Элизабетке үйленді. Сүлеймен Трансильванияны және шығыс Венгрия Корольдігін Иоанн II Сигизмундқа берді, ол анасы Изабелла Ягеллоника билеген «Шығыс Венгрия Корольдігіне» айналды, Мартинуцци нақты билікке ие болды. Бірақ Изабелланың қастандықтары мен Османнан келген қауіп-қорқыныштар Мартинуцциді көндірді. 1549 жылы ол Фердинандтың талабын қолдауға келісті және императорлық әскерлер Трансильванияға кірді. 1551 жылғы Вайссенбург келісімінде Изабелла Иоанн II Сигизмунд атынан Венгрия королі тағынан бас тарды және Венгрияның қасиетті тәжін мен регалияларын беруге келісті. Осылайша Венгрия Корольдігі және Трансильвания Фердинандқа өтті, ол Иоанн II Сигизмундты Трансильванияның вассал князі деп мойындауға және оның қыздарының біреуін оған берік беруге келісті. Сонымен қатар, Мартинуцци Османды олардың жауабында әскер жібергеннен кейін де бақытты етуге тырысты. Фердинандтың генералы Кастальдо Мартинуцциді опасыздықпен күдікпен қарады және Фердинандтың келісімімен оны өлтірді. Мартинуцци архиепископ және кардинал болғандықтан, бұл оқиға қорқынышты болды және Папа Юлий III Кастальдо мен Фердинандты айыптады. Фердинанд Папаға Мартинуцциге қарсы 87 баптан тұратын ұзақ айыптама жолдады, оны 116 куәгер растады. Папа Фердинандты ақтап, 1555 жылы айыптауды қайтарды. Венгриядағы соғыс жалғасты. Фердинанд Османды Венгриядан шығара алмады. 1554 жылы Фердинанд Огиер Гиселин де Бусбеккіден Сүлейменмен шекара шарты туралы келіссөздер жүргізу үшін Константинопольге жіберді, бірақ ол ештеңеге қол жеткізе алмады. 1556 жылы диета Иоанн II Сигизмундты шығыс Венгрия тағына қайтарды, ол 1570 жылға дейін биледі. Бусбекки 1556 жылы Константинопольге қайтып оралып, екінші рет сәттілікке жетті. Габсбург монархтарының австриялық тармағы Осман соғыстары үшін Венгрияның экономикалық күшіне мұқтаж болды. Осман соғыстары кезінде бұрынғы Венгрия Корольдігінің аумағы шамамен жеті пайызға қысқарды. Осы зор аумақтық және демографиялық шығындарға қарамастан, соғысқа ұшыраған Венгрия Корольдігі Габсбург билеушілері үшін Австриядан немесе Богемия Корольдігінен де экономикалық жағынан маңызды болып қала берді, тіпті 16 ғасырдың соңында да. Барлық елдерінің арасында құлдыраған Венгрия Корольдігі сол кезде Фердинандтың ең ірі кіріс көзі болды.

Богемиядағы билікті нығайту

1520 жылдары ол Богемия жерлерін өз билігіне алған кезде олардың діни жағдайы күрделі болды. Оның неміс халқы католиктер мен лютерандардан тұрды. Кейбір чехтар лютерандыққа ынта білдірсе, көпшілігі утраквистік гуситизмді ұстанды, ал азы – римдік католицизмді. Утракистердің көпшілігі протестанттармен одақтасуға ниеттенді. Фердинанд бастапқыда бұл жағдайды қабылдап, Богемияның иеліктеріне едәуір еркіндік берді. 1540 жылдары жағдай өзгерді. Германияда көптеген протестант княздары бұрын императормен келіссөздер жүргізіп, оны соғыстарында қолдағанмен, осы онжылдықта олар қарсыласуға көшті. Олардың кейбіреулері тіпті императорға қарсы соғыс ашты, ал көптеген богемиялық (неміс немесе чех) протестанттар мен утракистер оларға көңіл білдірді. Бұл жеңіліс, оның неміс мінезімен бірге, Фердинандты протестант княздары арасында императордан да беделді етті. Бұл оған империядағы діни мәселені шешуде маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді. Германия мемлекеттерінде ондаған жылдар бойы діни және саяси алабұдындардан кейін Карл V Аугсбургте жалпы мәжіліс шақыруға бұйрық берді, онда түрлі мемлекеттер діни мәселені және оның шешімін талқылайтын болды. Карл өзі қатыспады, өкілеттігін ағасы Фердинандқа тапсырды, ол аумақтық, діни және жергілікті билік туралы дауларды "шешуге және реттеуге" тиіс болды. 5 ақпанда ашылған конференцияда Фердинанд түрлі өкілдерді 25 қыркүйекте жарияланған үш маңызды принципке келісуге көндірді: "Cuius regio, eius religio" ("Кімнің мемлекеті, оның діні") принципі мемлекет ішінде діни біртүтастықты қамтамасыз етті: княздың діні мемлекеттің және оның барлық тұрғындарының дініне айналды. Княздың дінін қабылдай алмағандарға елден кетуге рұқсат берілді, бұл XVI ғасырдағы жаңа идея еді. Бұл принципті түрлі делегаттар ұзақ талқылады, мәселені және ұсынылған шешімді барлық мүмкін жағынан қарастырғаннан кейін оның нақты мәтіні туралы келісімге келді. Екінші принцип – "Reservatum ecclesiasticum" (Шіркеу резервациясы) деп аталды, ол шіркеу мемлекеттерінің ерекше мәртебесін қамтыды. Егер шіркеу билеушісі дінін өзгертсе, онда сол мемлекетте тұратын ерлер мен әйелдер де оны өзгертпеуге құқылы болды. Оның орнына, билеушінің лауазымынан кетуі күтілді, бірақ бұл келісімде нақты айтылмады. Үшінші принцип, "Declaratio Ferdinandei" (Фердинанд жарлығы) деп белгілі, 1520 жылдардың ортасынан бері дін өкілдігі бар рыцарьлар мен кейбір қалаларды діни біртүтастық талабынан босатты. Бұл католиктер мен лютерандар бірге өмір сүрген бірнеше аралас қалалар мен қалаларға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, ол әмірші отбасыларының, рыцарьлардың және кейбір қалалардың өз аумақтарында діни біртүтастықтың мағынасын анықтау құқығын қорғады. Фердинанд бұл қағиданы соңғы сәтте, өз өкілеттігімен енгізді.

Аугсбург келісімінің проблемалары

1555 жылдан кейін Аугсбург тыныштығы қасиетті Рим империясының Германия жерінде лютерандық және католиктік сенімдердің бірге өмір сүруін реттейтін заңды құжатқа айналды, және ол «Ескі сенімнің» (католицизм) және Лютердің ізбасарлары арасындағы көптеген шиеленістерді жеңілдетуге қызмет етті, бірақ оның екі негізгі кемшілігі болды. Біріншіден, Фердинанд reservatum ecclesiasticum бабын талқылауды асықтырды; ол cuius regio, eius religio қағидасының кеңінен қабылдануына және қолдау табуына себеп болған мұқият зерттеу мен талқылаудан өтпеді. Сондықтан оның мәтіні барлық немесе тіпті көптеген мүмкін құқықтық жағдайларды қамтымады. Декларация Фердинандэй мүлде толық отырыста талқыланбады; ол өкілеттігін «әрекет ету және шешу» үшін пайдаланды. Бұл нақты кемшіліктер кейінгі онжылдықтарда империяны мазалады, бірақ Аугсбург тыныштығының ең үлкен кемшілігі – евангелистік және реформаланған дәстүрлер деп аталатын діни көріністердің өркендеуін ескермеуі болды. Басқа діни бағыттар арасында кең танымал болғанмен, заңды мәртебе алғандары да болды, және 1555 жылға қарай Лютер ұсынған реформалар ғана діни көріністің жалғыз мүмкіндігі емес еді: Фризиялық Менно Симонс (1492–1559) және оның ізбасарлары сияқты анабаптистер; оңтүстік-батыста және солтүстік-батыста әсіресе күшті болған Иоанн Кальвиннің ізбасарлары; және Гульдрих Цвинглидің ізбасарлары Аугсбург тыныштығының ескерулерінен және қорғауынан тыс қалды. Аугсбург келісіміне сәйкес, олардың діни сенімдері бұрынғысынша еретикалық саналды.

Карл V-нің тақтан түсуі

1556 жылы зор салтанатпен және өзінің сүйіктілерінің бірінің (24 жастағы Уильям Тыныш) иығына сүйеніп, Карл өзінің жерлерін және лауазымдарын тапсырды. Испания, Габсбургтардың Нидерландысы, Неаполь Корольдігі, Милан Герцогтығы және Америкадағы Испанияның иеліктері оның ұлы Филипке өтті. Фердинанд Австрияның заңды монархі болды және Карлдан кейін Киелі Рим Императоры болды. Бұл оқиғалар 1531 жылдың 5 қаңтарында Фердинандтың Рим патшасы сайлануымен және осылайша биліктегі императордың заңды мұрагері болуымен алдын ала айқындалған еді. Карлдың таңдауы дұрыс болды. Филипп мәдени тұрғыдан испандық болды: ол Вальядолиде дүниеге келді, испан сарайында өсті, оның ана тілі испан тілі болды және ол Испанияда өмір сүруді артық көрді. Фердинанд Киелі Рим Империясының басқа князьдарымен жақсы таныс еді. Ол да Испанияда туғанымен, 1531 жылдан бері ағасының империядағы ісін басқарып келді. Басқа тарихшылар оның ағасы сияқты католик болғанын, бірақ дінді саяси саладан тыс қарастырғанын айтады. Карлдың тақтан бас тартуы Франция және Нидерландымен императорлық дипломатиялық қарым-қатынастарда, әсіресе Испания патшалығын Филипке бөлуде елеулі салдарларға әкелді. Францияда патшалар мен олардың министрлері Габсбургтардың айналуына алаңдап, Габсбургтардың гегемониясына қарсы шекарадағы неміс территорияларынан және тіпті кейбір протестант патшаларынан одақтастар іздеді. Нидерландыда Филипптің Испания тағына отыруы ерекше мәселелер тудырды; Карл үйлесімділік, тәртіп және гүлдену үшін Реформацияны тоқтатпады және жергілікті тәуелсіздіктің жоғары деңгейін қабылдады. Шынайы католик және қатаң автократ патша Филипп голландтарға қарсы белсенді саяси, экономикалық және діни саясат жүргізді, нәтижесінде ол патша болғаннан кейін көп ұзамай голландтар көтерілісі болды. Филипптің қатаң жауабы Габсбург Испаниясының әскерлері басып алған немесе жалдаған жоғарғы провинциялардың көп бөлігіне және испандық адамдар мен азық-түліктердің солтүстік Италиядан, Франш-Конте арқылы Фландрияға және кері бағыттағы «Испан жолы» деп аталатын жолмен үздіксіз ағынына әкелді.

Киелі Рим империясының императоры (15561564)

1556 жылдың тамызында Карл өзінің інісі Фердинандтың пайдасына императорлық тақтан бас тартты. 1521 жылғы келісім мен 1531 жылғы сайлауды ескере отырып, Фердинанд Киелі Рим империясының императоры және Австрияның өз құқығымен эрцгерцогы атанды. Ұзақ пікірталас пен бюрократиялық рәсімдерге байланысты Императорлық диета императорлық мұрагерлікті 1558 жылдың 3 мамырына дейін қабылдамады. Папа Фердинандты 1559 жылы Франция мен Габсбургтар арасында бейбітшілік орнағанға дейін император ретінде мойындаудан бас тартты. Оның билігі тұсында Трент соборы өз жұмысын аяқтады. Фердинанд 1562 жылы ұлы Максимилиан II-нің таққа отыруын қамтамасыз ету үшін императорлық сайлау ұйымдастырды. Фердинандқа аккредиттелген венециялық елшілер өздерінің "Relazioni" еңбектерінде императордың саясаттағы тәжірибелілігі мен көп тілде сөйлей білу қабілетін айтады. Император Фердинанд пен папалық легаты Морон арасындағы жеке келісімдердің нәтижесінде Трент соборының бірнеше мәселесі шешілді.

Империядағы

Фердинандтың маңызды өнертабысы – 1556 жылы ресми түрде құрылған Хофкригсрат (Ауликалық соғыс кеңесі) болды. Ол барлық Габсбургтер жерлеріндегі (Киелі Рим империясының ішінде және сыртында) әскери істерді үйлестіру үшін құрылды. 1559 жылы құрылған және императорлық және австриялық канцлерліктерді біріктірген (сол арқылы императорлық және Габсбургтер жерлерінің істерін де қарастырған) де (канцлерлік) пен Хофкаммер (Габсбург монархиясы) (Райхспфеннингмейстерден императорлық салықтар түсетін Қаржы палатасы) бірге Венадағы Габсбургтер үкіметінің негізін құрады. Рейхсхофрат императорлық құқықтарға қатысты мәселелермен айналысу үшін қайта жандандырылды. 1556 жылы императорлық және династиялық істерді бөлек басқаруды қамтамасыз ететін жарлық шығарылды (бір мекемедегі екі түрлі шенеунік тобы арқылы). Оның тұсында бұл институттардағы өкілдердің ықпалы шектеулі болды. Әрбір жер үшін полк (немесе үкімет) және қазына кеңселері құрылды. Максимилиан I мен Карл V-тен айырмашылығы, Фердинанд I көшпелі билеуші болған жоқ. 1533 жылы ол резиденциясын Венаға көшіріп, көп уақытын сонда өткізді. 1529 жылғы түрік қоршауынан кейін Фердинанд Венаны бұзылмас бекініске айналдыруға көп күш жұмсады. 1558 жылы таққа отырғаннан кейін Вена империяның астанасы болды.

Корольдік Венгрия, Богемия және Хорватияның әкімшілігі

1542 жылдан бері Карл V мен Фердинанд Осман империясы мен Францияға қарсы империяны қорғау үшін қарапайым пенни салығын немесе Түркі жәрдемін (түрік көмегі) жинауға мүмкіндік алды. Бірақ Венгрия, Богемиядан өзгеше, империяның құрамына кірмегендіктен, Венгрияға императорлық жәрдем саяси факторларға байланысты болды. Бұл міндеттеме тек Венаға немесе империяға қауіп туғанда ғана күшіне енеді. Фердинанд билеген Венгрияның батыс бөлігі Корольдік Венгрия деп аталды. Австрия, Богемия және Корольдік Венгрияның билеушісі ретінде Фердинанд орталықтандыру саясатын және сол кездегі басқа монархтар сияқты абсолюттік монархия құруды қабылдады. 1527 жылы таққа отырғаннан кейін көп ұзамай ол өзінің мұрагерлік иеліктері үшін конституцияны (Hofstaatsordnung) жариялады және Венгрия үшін Пресбургте, Богемия үшін Прагада және Силезия үшін Бреслауда австриялық үлгідегі институттарды құрды. Фердинанд өзінің иеліктері үшін біркелкі үкіметтерді енгізе алды, сондай-ақ Богемиядағы қаржыны бақылауды күшейтті, бұл оған кірісінің жартысын қамтамасыз етті. Дегенмен, үкіметтер бір-бірінен тәуелсіз болды. Австриялықтар богемиялық әкімшілікте мансапқа ие бола алатын, бірақ көбінесе натурализациядан кейін ғана, Флориан Гриспек сияқты кейбір патшалық қолдаушыларды қоспағанда, ал богемиялықтардың австриялық үкіметте жоғарылауы (келешектегідей) естілмеген нәрсе еді. Өзі сайланған король болғандықтан, ол монархияны біртіндеп мұрагерлікке қарай итермеледі, бұл Фердинанд II, Киелі Рим императорының тұсында толыққанды орындалды. 1547 жылы Фердинанд неміс протестанттарына қарсы әрекет ету үшін богемиялық армияны жөнелткеннен кейін богемиялық ақсүйектер оған қарсы көтерілді. Көтерілісті басудан кейін ол богемиялық қалалардың жеңілдіктерін шектеді және қалалық билікті бақылау үшін патшалық шенеуніктердің жаңа бюрократиясын енгізді. Фердинанд Контрреформацияны қолдады және протестантизмнің еретік толқынына қарсы католиктердің жауабын басқарды. Мысалы, 1551 жылы ол иезуиттерді Венаға, ал 1556 жылы Прагаға шақырды. Соңында, 1561 жылы Фердинанд протестанттардың табысына байланысты бұрын таратылған Прага архиепископиясын қайта жаңғыртты. Осман империясының Венгрияны басып алуынан кейін дәстүрлі венгрлік тәж кигізу қаласы Секешфехервар Осман империясының билігіне өтті. Осылайша, 1536 жылы венгрлік сейм патшаны тәж кигізу үшін жаңа орын, сондай-ақ сеймнің өзінің отырыс орны Пресбургте белгіленетінін шешті. Фердинанд венгрлік және богемиялық сеймдер австриялық мемлекеттермен бірге жиналып, пікір алмасуларын ұсынды, бірақ барлық тараптар мұндай жаңалыққа қарсы болды. Венгрияда монархия 1627 жылға дейін сайлаулы болып қалды (Габсбургтердің әйелдер мұрагерлік құқығы 1723 жылы мойындалды), бірақ Фердинандтан кейінгі корольдер әрқашан Габсбургтер болады. Дегенмен, Австрия, Венгрия және Богемия арасында ортақ құқықтық мәртебе негізінде алғашқы одақ құрылды. Фердинанд Богемияны императорлық юрисдикциядан бөлек ұстауға және Богемия мен империя арасындағы байланысты әлсіретуге мүдделі болды (Богемия империяға салық төлеуге міндетті емес еді). Ол Богемияның королі ретінде императорлық сайлаушы ханзаданың құқықтарын алғандықтан, Богемияға (сондай-ақ Жоғарғы және Төменгі Лузация, Силезия және Моравия сияқты байланысты аумақтарға) Австрия сияқты артықшылықты мәртебе бере алды, осылайша империядағы өзінің жоғары орнын бекітті.

Өлім және мұрагерлік

1562 жылдың желтоқсан айында Фердинанд өзінің үлкен ұлы Максимилианды римдік король етіп сайлады. Одан кейін Богемияда мұрагерлік болды, ал 1563 жылы Венгрия тәжі тағы оған тиді. Фердинанд 1564 жылы Венада қайтыс етті және Прагадағы Әулие Вит соборында жерленді. Оның өлімінен кейін Максимилиан күресіз таққа отырды.

Мұра

Фердинандтың мұрасы соңында берік екенін дәлелдеді. Қаражаты жеткіліксіз болғанымен, ол ағасының шектеулі қолдауымен Осман империясына қарсы жерін қорғап қана қоймай, Габсбургтардың кейіннен бүкіл корольдікке қол жеткізуіне негіз болған Венгрияның бір бөлігін де бағындырды. Ол өзінің иелігіндегі салық жүйесін құрды, ол толық емес болғанымен, оның мұрагерлері оны пайдалана берді. Протестанттық реформацияға қатысты оның ұстанымы ағасынан гөрі икемдірек және тиімдірек болды, сондай-ақ ол 1555 жылғы келісімде маңызды рөл атқарды, бұл Германиядағы бейбітшілік дәуірін бастады. Жалпы алғанда, оның мемлекеттік басқару қабілеті сақтық пен тиімділікпен ерекшеленді. Алайда, Буда мен Пештің қарсылығына батыл шабуылдар жасаған сияқты қауіпті әрекеттерге кіріскенде, көбінесе сәтсіздікке ұшырады. Фихтнер Фердинандтың орташа әскери қолбасшы болғанын (соның салдарынан Венгрияда Османмен қарым-қатынаста көптеген қиындықтар туды) атап көрсетті, бірақ ол өзінің империясының XVIII ғасырға дейін сақталған құрылымын жасаған, белсенді және өте тапқыр әкімші болды. Оның негізгі құрамына сот кеңесі, құпия кеңес, орталық қазына және әскери істер жөніндегі орган кірді, ал жазбаша жұмыстарды жалпы канцелярия жүргізді. Оның заманында және іс жүзінде Богемия мен Венгрия осы құрылыммен ынтымақтасуға қарсылық көрсетті, бірақ неміс территориялары оны кеңінен үлгі етті. Фердинанд өнерді де қолдады. Ол Вена мен Праганы көркейтті. Вена университеті қайта ұйымдастырылды. Ол сонымен қатар иезуиттерді астанаға шақырды, сарайдың маңындағы зияткерлік ортаны құру үшін Италия мен Төмен елдерден архитекторлар мен ғалымдарды тартты. Ол шығыс тілдеріне ғылыми қызығушылықты ынталандырды. Ол шақырған гуманистер оның ұлы Максимилианға зор әсер етті. Ол әсіресе музыка мен аң аулауды ұнатты. Әскери қолбасшы ретінде аса дарынды болмаса да, ол әскери мәселелерге қызығушылық танытып, өкіметтік кезеңінде бірнеше науқандарға қатысты. Ол Ахенде тәж кигізілген Германияның соңғы патшасы болды.

Басқа тілдердегі атауы

Неміс, чех, словен, словак, серб, ; I. Фердинанд; lang es; ; 1. Фердинанд; Фердинанд I.