Кіріспе

1619–1637 жылдар аралығында Киелі Рим империясының императоры. Фердинанд II (9 шілде 1578 – 15 ақпан 1637) – Киелі Рим империясының императоры, 1619 жылдан 1637 жылға дейін Богемия, Венгрия және Хорватияның патшасы болды. Ол Ішкі Австрияның архигерцогы Карл II мен Бавариялық Марияның ұлы, олардың екеуі де берілген католиктер еді. 1590 жылы, Фердинанд 11 жасқа толғанда, олар оны лютерандық аристократиядан оқшаулау үшін Ингольштадт қаласындағы иезуиттер колледжіне оқуға жіберді. Бірнеше айдан кейін әкесі қайтыс болды, соның салдарынан Фердинандқа Ішкі Австрия, Штирия, Каринтия, Карниола және кішігірім провинциялар мұрагерлікке өтті. Оның туысы, Хабсбург әулетінің басшысы, Киелі Рим императоры Рудольф II осы жерлерді басқару үшін регенттерді тағайындады. Фердинанд 1596 және 1597 жылдары Ішкі Австрия провинцияларының нақты билеушісі ретінде тағайындалды. Рудольф II оған Осман империясына қарсы Хорватия, Славония және Оңтүстік-Шығыс Венгрияны қорғауды тапсырды. Фердинанд діни мәселелерді реттеуді патшалық құқығы деп есептеді және 1598 жылдан бастап қатаң қарсы реформация шараларын енгізді. Біріншіден, ол барлық протестант пасторлары мен мұғалімдерін елден қууға бұйрық берді, содан кейін католик приходтарын қайта жаңғырту үшін арнайы комиссиялар құрды. 1600 жылы османдықтар Венгриядағы Нагиканизаны басып алды, бұл оларға Штирияға шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Бір жылдан кейін Фердинанд бекіністі қайта басып алуға тырысты, бірақ әрекет 1601 жылдың қарашасында оның әскерлерінің нашар басқаруына байланысты жеңіліспен аяқталды. Ағалар арасындағы жанжалдың бірінші кезеңінде, «Бауырлардың дауы» деп белгілі, Фердинанд бастапқыда Рудольф II-нің інісі Маттиасқа қолдау көрсетті, ол қайғылы императорды тақтан түсіруге көндіруге тырысты, бірақ Маттиас Венгрия, Австрия және Богемиядағы протестанттарға жасаған уступкалары Фердинандты ашуландырды. Ол Католик шіркеуінің Киелі Рим империясындағы беделін нығайту үшін одақ құруды жоспарлады, бірақ католик князьдер 1610 жылы оның қатысуынсыз Католик лигасының құрылуын ұйымдастырды. Баласы жоқ Маттиасқа туысқан Испания королі Филипп III, 1617 жылы Фердинандқа Богемия мен Венгрияда Маттиасқа мұрагерлік құқығын мойындады, оның орнына аумақтық жеңілдіктерді алды. Испания 1617–18 жылдары Ускок соғысы кезінде Фердинандты Венеция Республикасына қарсы қолдады. Богемия және Венгрия диеталары Фердинандтың Маттиасқа мұрагер ретіндегі ұстанымын екі патшалықтағы дәрежелердің құқықтарына кепілдік бергеннен кейін ғана растады. Богемиялық протестанттардың бостандықтарын жинақтаған «Мажарлық хаттың» әртүрлі түсіндірілуі 1618 жылдың 23 мамырында Праганың екінші тастау оқиғасы деп белгіленген көтеріліске әкелді. Богемиялық көтерілісшілер уақытша үкімет құрды, Жоғарғы Австрияға басып кірді және Габсбургтердің қарсыластарынан көмек сұрады. Маттиас II 1619 жылдың 20 наурызында қайтыс болды. Фердинанд 1619 жылдың 28 тамызында (Франкфурт) Киелі Рим империясының императоры болып сайланды, бұл протестанттық богемиялық дәрежелер Фердинандты (Богемияның патшасы ретінде) тақтан түсіргеннен екі күн бұрын болды. Оның тақтан түсірілуі туралы жаңалық 28 күні Франкфуртқа жетті, бірақ Фердинанд таққа отырғанша қаладан шықпады. Богемиялық көтерілісшілер 1619 жылдың 26 тамызында кальвинист Фредерик V Пфальцке өздерінің патшалық тәжін ұсынды. Отыз жылдық соғыс 1618 жылы оның алдыңғылары Рудольф II және Маттиас II-нің кемшіліктерінен туындады. Бірақ Фердинандтың протестантизмге қарсы әрекеттері соғыстың бүкіл империяны қамтуына себеп болды. Зейілді католик Фердинанд Киелі Рим империясында католик шіркеуін жалғыз дін ретінде қайта жаңғыртуды және кез келген діни қарсылықты жоюды қалады. Соғыс империяны қиратып, халқы 1710 жылға дейін қалпына келмеді.

Балалық шақ

1578 жылдың 9 шілдесінде Грац қаласында дүниеге келген Фердинанд, Австрияның эрцгерцогы Карл II мен Бавариялық Марияның ұлы болды. Карл II, Киелі Рим императоры Фердинанд I-нің кіші ұлы, 1564 жылы әкесінен Ішкі Австрия провинцияларын – Стирия, Каринтия, Карниола, Гориция, Фиуме, Триест және Истрия мен Фриулидің бір бөлігін мұраға алды. Бавария герцогы Альберт V-тің Карл II-нің қарындасы Аннадан туған қызы болғандықтан, Мария Бавария күйеуінің немере қызы болды. Олардың некесі Киелі Рим империясының екі белгілі католик әулетінің арасындағы келісімге әкелді. Олардың дінге берілгендігі терең болғанымен, Карл II 1572 және 1578 жылдары лютерандық азаматтарына жеңілдіктер беруге мәжбүр болды, бұл Осман империясына қарсы жаңа қорғаныс жүйесін құруға басты назар аударатын, негізінен протестант ақсүйектер мен қала тұрғындарының қаржылық қолдауын қамтамасыз ету үшін қабылданған шара еді. Фердинандтың біліміне анасы басты назар аударды. Ол 8 жасында Грацтағы иезуиттер мектебіне қабылданды. Үш жылдан кейін оған жеке үй берілді. Ата-анасы оны лютерандық стириялық ақсүйектерден алшақтатып, Бавариядағы иезуиттер колледжінде оқуын жалғастыру үшін Ингольштадтқа жіберді. Фердинанд 1590 жылдың басында Грацтан кетер алдында апостол Павелдің «Әділ күрескендерге тәж» деген сөздерін өзінің жеке ұраны ретінде таңдады. Ата-анасы оның анасының інісі, Бавария герцогы Вильгельм V-тен оның білімін бақылауды сұрады.

Алғашқы жылдары

Карл II 1590 жылғы 10 шілдеде күтпеген жерден қайтыс болды. Ол әйелін, ағасы – эрцгерцог Фердинанд II, немере інісі – император Рудольф II және қайын ағасы герцог Вильгельм V Фердинандтың қамқорлары деп тағайындады. Мария мен Вильгельм V оның регенттігін қамтамасыз етуге тырысты, бірақ Габсбургтер әулетінің басшысы болған Рудольф II өзінің ағаларын тағайындады: алдымен 1592 жылы Эрнестті, содан кейін 1593 жылы Максимилиан III-ті. Ішкі Австрияның өкілдері императордан Фердинандты Бавариядан қайтарып алуын өтінді; Мария бұған қарсылық көрсетті, ал Фердинанд иезуиттер университетінде оқуын жалғастырды. Фердинанд пен оның анасының туысы Максимилиан I 16 ғасырдың соңында университетте білім алған жалғыз болашақ еуропалық билеушілер болды. Ол сабақтарға үнемі қатысты, бірақ денсаулығының нашарлығы салдарынан көбінесе бөлмесінде қалуға мәжбүр болды. Оқу кезінде оның діни сенімі нығайды: ол жексенбі және мереке күндері миссадан қалмады және Бавариядағы қасиетті орындарға саяхат жасады. Фердинанд 1594 жылғы 21 желтоқсанда оқуын аяқтады. Рудольф II оған екі айдан кейін Грацқа оралуға рұқсат берді. Туған жеріне қайтар алдында Фердинанд университет пен иезуиттерді қолдауға ант берді. Максимилиан III регенттік қызметінен бас тартты, ал император 17 жасар Фердинандты өзінің регенті етіп тағайындады. Фердинанд иезуит Бартоломей Виллерді өзінің рухани кеңесшісі етіп таңдады. Гратц қаласының католик дініне өткен азаматы Ханс Ульрих фон Эггенберг оның ең сенімді сарайлықтарының бірі болды. Фердинанд Грацтағы католицизмнің әлсіздігіне таңқалды, әсіресе тек оның туыстары мен ең сенімді сарайлықтары ғана Пасха миссасында Евхаристияны тойлағанын білгенде. Фердинанд 1596 жылдың соңында толыққанды құқыққа ие болды. Ол алғаш рет желтоқсан айында Штирияның билеушісі ретінде ресми түрде тағайындалды. Ол Осман империясының шапқыншылығынан және Жоғарғы Австриядағы шаруалардың көтерілісінен қорқып, өкілдермен діни мәселелерді талқылаудан аулақ болды. Келесі жылдың басында Ішкі Австрияның басқа провинцияларының өкілдері оған адалдық ант берді. Ол дәстүрлі үкімет жүйесін өзгертпеді, тек католиктерді жоғары лауазымдарға тағайындады. Содан кейін ол анасымен бірге Прагада Рудольф II-мен кездесіп, Фердинанд императорға католицизмнің беделін нығайту жоспарларын айтты. Императордың кеңесшілері Фердинандтың діни мәселелерді реттеу құқығын мойындады, бірақ оның протестант азаматтарын ашуламауын өтінді. Рудольф II Фердинандқа Хорватия, Славония және Корольдік Венгрияның оңтүстік-шығыс бөліктерін османдықтардан қорғау жауапкершілігін жүктеді. Ол Нагиканиза, Цетин қамалы мен жақын маңдағы бекіністерді аралап, оларды жөндеуді тапсырды. Фердинанд мемлекеттік басқаруға толыққанды қатысу алдында Италияға ресми емес сапар жасады. Ол анасын регент етіп тағайындады және 1598 жылғы 22 сәуірде Грацтан кетіп қалды. Ол мамыр айының басында Феррарада папа Климент VIII-мен кездесіп, Ішкі Австриядан барлық протестанттарды қуғысы келетінін айтты, бірақ папа бұған қарсылық көрсетті. Фердинанд сапарын жалғастырып, Лоретодағы Киелі ғибадатханаға барды. Ол онда, өлімінен кейін оның діни кеңесшісі Вильгельм Ламормани жазған алғашқы өмірбаянында айтылғандай, католицизмді қайта жаңартуға салтанатты түрде уәде берді.

Қарсы реформа

Фердинанд 1598 жылғы 20 маусымда Грацқа оралды. Қалаға келген Йоханнес Кеплер, протестанттардың Фердинандтың қайтып келуін қорқынышпен қадағалағанын байқады. Ол Италияға сапарынан бұрын, лютеран қалаларындағы шіркеулерге католик дін қызметкерлерін тағайындауға әрекеттенген, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталған еді. Фердинанд Грацтағы бір приходқа жіберген бұрынғы иезуит студенті Лоренц Соннабентер 22 тамызда жергілікті лютеран пасторларына қарсы ресми шағымданып, оларды оның қызметіне заңсыз араласуда айыптады. Фердинандтың анасы мен иезуит дін қызметкері оны қатаң шаралар қолдануға үндіді. 13 қыркүйекте ол Штирия, Каринтия және Карниоладан барлық протестант пасторлары мен мұғалімдерді қууға бұйрық берді, өзінің "мұрагерлік жерлеріндегі барлық шіркеулік мекемелердің бас қадағалаушысы" екенін атап өтті. Протестант ақсүйектері мен буржуазия өкілдері оның жарлығына қарсылық білдіргенде, ол діни мәселелерде мемлекеттік билікке қатысу құқығы жоқ екенін жауап берді. Ол Грацқа итальяндық және испандық жалдамалы әскерлерді шақырды. Оның қатаң әрекеттерінің нәтижесінде 29 қыркүйекте протестант қауымының басшылары Грацтан кеткен кезде ешқандай тәртіпсіздік болмады. Фердинанд Штирия, Каринтия және Карниоланың өкілдеріне бірлескен мәжіліс өткізуге тыйым салды. Штирия ақсүйектері мен буржуазиясы Рудольф II және австриялық теңдестерінен оған қарсы көмек сұрады. Католик шіркеуінің беделін нығайту үшін ол соттардың келісімінсіз жаңа жарлықтар шығарса да, соттар одан талап еткен жәрдемақыны берді. Штириядағы бас мәжіліс таратылғаннан кейін Фердинанд делегаттарға жолдаған хатында Контрреформация туралы өз пікірін қысқаша баяндады. Ол католиктерді заңсыз қуғындаудың өзін қатаң шаралар қабылдауға мәжбүр еткенін мәлімдеді және оның іс-әрекеттері Киелі Рухпен шабыттанғанын қосты. 1599 жылғы қазан айында Фердинанд әр қала мен ауылға католик дін қызметкерлерін тағайындау үшін арнайы комиссиялар құрды, оларға қажет болған жағдайда әскери күш қолдануға рұқсат берді. Комиссия мүшелері келген кезде жергілікті протестанттар дінге өтуді немесе жер аударуды таңдауға тиіс болды, бірақ іс жүзінде шаруаларға көшіп кетуге сирек рұқсат берілді. Комиссия мүшелері тыйым салынған кітаптарды да өртеп жіберді. Фердинанд лютеран ақсүйектерін католик дініне өтуге мәжбүрлемеді, бірақ оларға протестант дін қызметкерлерін жұмысқа алуға тыйым салды.

Бауырластар арасындағы қақтығыс және түрік соғысы

Фердинанд өзінің туысы Мария Анна Баварияға 1600 жылдың 23 сәуірінде Грацта үйленді. Олардың некелері Габсбургтер мен Виттельсбахтар арасындағы қарым-қатынасты жақсартты, себебі Фердинандтың ағасы Леопольд V Пасау епископтығына тағайындалғандықтан, бұрынғы қарым-қатынас нашарлаған еді. Сол кезде Рудольф II мен оның інісі Матиас арасындағы қарым-қатынас суытыла бастады. Протестант сайлаушылар Рудольфтың баласыз інісінің қайтысынан кейін протестант императорын сайлауға тырысуы мүмкін деп қорқып, Матиас Рудольф II-ді өзінің мұрагері етіп тағайындауға көндіруге ұмтылды. Матиас бұл мәселені 1600 жылдың қазан айында Шотвинде өткен құпия кездесуде інісі Максимилиан мен Фердинандпен талқылады. Олар императорға бірлесіп жүгінуге келісті, бірақ ырымшыл және күйішті Рудольф өзінің мұрагерлігі туралы сөз қозғаудан бас тартты. Адриатика теңізінің солтүстік-шығыс жағалауындағы аралас текті Uskoks сарбаздары венециялықтардың османдықтармен тым жақын байланыста екенін айтып, венециялық кемелерге бірнеше шабуыл жасады. Венециялықтар Фердинандты осы теңіз қарақшылығына тоқтама беруге шақырды. 1600 жылы ол Uskoks-қа елші жіберді, бірақ Uskoks оны өлтірді. Османдықтардың шекаралық аймақтарға жасаған шабуылдары жалғасты, ал Хорватия, Славония және оңтүстік-батыс Венгрияны қорғауға кеткен шығындар негізінен Ішкі Австриядан қаржыландырылды. Фердинанд қаржылық мәселелерді тиімді басқара алмады, соның салдарынан ең маңызды бекіністер жеткіліксіз жабдықталған еді. Османдықтар 1600 жылдың 20 қазанында Нагиканизаны басып алды, бұл Стирия шекарасын османдықтардың шабуылына қарсы қорғанышсыз қалдырды. Фердинанд Папа Римнен және Испанияның Филипп III-тен оған күштер мен қаржы жіберуді сұрады. Папа Рим өзінің туысы Жан Франческо Альдобрадиниді папа әскерлерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Фердинандтың кеңесшілері оған қосымша күштер келгенге дейін қарсы шабуыл жасаудан аулақ болуға кеңес берді, бірақ Альдобрадини оны 1601 жылдың 18 қазанында Нагиканизаны қоршауға алуға көндірді. Әскерлері аштық пен нашар ауа райынан зардап шеккен соң, Фердинанд қоршауды көтеруге және 15 қарашада Штирияға қайтуға мәжбүр болды. Османдықтар бұл жеңістің нәтижесін пайдалана алмады, өйткені Рудольф II әскерлері оларды Секешфехервар маңында жеңді. Бұл жеңіс Рудольфтың сенімін қайтаруға көмектесті, содан кейін ол Силезия мен Венгрияда қатаң Контрреформация шараларын енгізуге шешім қабылдады, бұл оның протестант поддандыларын ашуландырды. Кальвинист магнаты Иштван Боцкай Рудольфқа қарсы көтерілді, ал венгр дворяндарының көпшілігі 1604 жылдың соңына дейін оған қосылды. Туыстарының алаңдауын пайдаланып, Матиас Фердинандты, Максимилианды және Фердинандтың інісі Максимилиан Эрнестті Рудольфтың мұрагерлігіне қатысты жаңа келіссөздерді бастауға көндірді. 1606 жылдың сәуір айында Линцте өткен кездесуде төрт эрцгерцог императордың қабілетсіздігіне келіп, Богемия, Венгрия және Жоғарғы және Төменгі Австрияда оны Матиаспен алмастыруға шешім қабылдады. Фердинанд кейінірек ол құпия келісімге тек туыстары оны таққа ие болуға тырысып бақты деп айыптауынан қорқу себебімен қол қойғанын мәлімдеді. Рудольф тақтан бас тартпады және Фердинандтың інісі Леопольдты өзінің мұрагері етіп тағайындауды жоспарлап отырғанын жариялады. Шындығында, император Матиасқа Боцкаймен келіссөздер жүргізуге рұқсат берді. Нәтижесінде жасалған келісім Венна шартына енгізіліп, венгр протестанттарына діни еркіндік берілді және Венгрияда 23 маусымда палатин (немесе патшаның орынбасары) сайлауы белгіленді. 1606 жылдың 11 қарашасында Зситваторок бейбіт шарты Осман империясымен соғысқа нүкте қойды. Рудольф II императорлық сеймді Регенсбургке шақырды және 1607 жылдың қарашасында Фердинандты өзінің орынбасары етіп тағайындады. 1608 жылдың 12 қаңтарында өткен сеймнің ашылу отырысында Фердинанд император атынан 24 000 әскерді қаржыландыру үшін императорлық эстаттардан қаражат талап етті. Протестант князьдерінің делегаттары католиктік эстаттар Аугсбург діни бейбітшілігінің олардың түсіндіруін, әсіресе олардың өз аймақтарындағы католиктік дін қызметкерлерінен тартып алған жерлерін сақтап қалу құқығын қабылдаса ғана салыққа дауыс беретіндерін мәлімдеді. Фердинанд екі тарапқа да діни бейбітшілікті сақтауға шақырды, бірақ көп нәтиже бермеді. Ол Баварияның Вильгельм V-імен католиктік князьдердің одағын құру туралы келіссөздерді бастады, бірақ оның ағасы оны Габсбургтардың қатысуынсыз құруды қалады. Май айының басында сейм жабылып, Палатинат, Бранденбург, Вюртемберг және басқа протестант княздықтары ортақ мүдделерін қорғау үшін «Протестанттық одақ» деп аталатын одақ құрды. Фердинандты императордың сеймдегі орынбасары етіп тағайындауы Рудольфтың Фердинандты – балалары бар жалғыз Габсбургты – өзінің мұрагері деп есептегенін білдірді. Матиас Фердинандпен жасаған құпия шартын жариялады, ал император Фердинандты кешірді. Матиас венгр және австриялық эстаттардың өкілдерімен ресми одақ жасады және 15 000 әскерден тұратын армияны Моравияға бастап барды. Папа Римнің және Испанияның Филипп III-нің елшілері 1608 жылдың маусымында келісімге келуге араласты. Либен шартына сәйкес, Рудольф Богемия тажының көп бөлігін және қасиетті Рим императорының атағын сақтап қалды, бірақ Матиас пайдасына Венгрия, Жоғарғы және Төменгі Австрия және Моравиядан бас тартуға мәжбүр болды. Екі бауыр да өз аймақтарындағы эстаттардың, соның ішінде діни еркіндіктің құқықтарын растауға мәжбүр болды.

Келіссөздер мен одақтар

Фердинандтың анасы 1608 жылғы 29 сәуірде, ол Регенсбургте болғанда қайтыс болды. Оның өлімімен Фердинанд «өміріндегі ең маңызды адамынан, мінез-құлқы мен көзқарасын басқалардан гөрі көбірек қалыптастырған адамнан айырылды», - деп жазды тарихшы Роберт Бирли. Ол императорлық мәжілісте кездескен ғалым Каспар Шоппен католик монархтарының одағын құру жоспарын жасауды сұрады. Шоппе одақтың діни бейбітшілікті сақтауға кепілдік беруі керектігін айтты, бірақ ол бұрынғы шіркеулік княздықтардағы католицизмді қайта орнатуды және шіркеудің тартып алынған жерлерін қайтаруды талап етті. Фердинанд Шоппенің пікірін қабылдады және оны католиктердің мүдделерін қорғау үшін «әділ соғыс» жариялау туралы Папа Павел V-пен келіссөздер жүргізуге тағайындады, бірақ Папа міндеттеме беруден жалтарды, өйткені Франция королі Генрих IV-ті ашуды қаламайтын. Фердинанд бавариялық туыстарымен қарым-қатынасын нығайтуға тырысты, себебі Матиас Рудольф II-ге қарсы көтеріліс жасап, протестанттарға жеңілдіктер бергені Фердинандты қатты таң қалдырды. Алайда Вильгельм V және Максимилиан Бавария оған құлақ қоймады, өйткені олар және үш шіркеулік сайлаушы – Майнц, Трир және Кельн архиепископтары 1610 жылғы ақпанда Католик лигасының құрылғанын жариялады. Тек Испанияның Филип III ғана католик княздарын Фердинандты Лиганың директоры және вице-қорғаушысы ретінде қабылдауға көндіре алды. Фердинанд Рудольф II-нің басты кеңесшісі, Вена епискобы Мелхиор Клельмен бірлесіп, императорды Матиаспен келісуге көндірді. Фердинанд және басқа императорлық княздар 1610 жылғы 1 мамырда императормен кездесу үшін Прагаға келді. Ол отбасылық жанжалға араласпады, бұл оған екі бауырластың арасында делдалдық жасауға мүмкіндік берді. Олар келісімге келді, бірақ Рудольф Матиастың өзінен кейін таққа отыруы мүмкін екенін мойындаудан бас тартты. Оның орнына ол Фердинандтың кіші інісі Леопольдты асырап алды, ол оның өтініші бойынша 15 000 жалдамалы әскер жинаған еді. Леопольд 1611 жылғы ақпанда Богемияға шабуыл жасады, бірақ богемиялық әскерлер оны жеңді. Богемиялық мәжіліс Рудольфты тақтан түсірді және 1611 жылғы 23 мамырда Матиасты патша етіп сайлады. Рудольф император титулын сақтап қалғандықтан, оның Киелі Рим империясындағы мұрагерлігі белгісіз болып қалды. Матиас, Фердинанд және Максимилиан III желтоқсан айында Филип III-нің елшісі Балтазар де Зуньигамен мәселені талқылау үшін Венада жиналды. Олар Матиастың Рим патшасы ретінде сайлануын қолдауға шешім қабылдады (бұл оның Рудольф II-ге мұрагерлік ету құқығын қамтамасыз ете алатын еді), бірақ үш шіркеулік сайлаушы Матиас Венгрия, Австрия және Богемиядағы протестанттарға берген жеңілдіктеріне байланысты бұл жоспарға қарсы шықты. Матиас Рудольф II 1612 жылғы 20 маусымда қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң Киелі Рим императоры болып сайланды. Матиас пен оның екі ағасы Максимилиан III және Альберт VII баласыз болғандықтан, оның Австрия, Богемия, Венгрия және Киелі Рим империясындағы мұрагерлігі белгісіз болып қалды. Матиас Фердинандты Төменгі және Жоғарғы Австрияның губернаторы етіп тағайындады және оны Венгриядағы өкілі етіп тағайындады, бірақ Клель оның ең ықпалды кеңесшісі болды. Клель Киевте католик және протестант княздарының қатысуымен Киевте жаңа княздық одақ құруды көздеді. Фердинанд пен Максимилиан III оның жоспарын қауіпті деп санады және Римге елшілерін жіберіп, Папаны таза католиктік одақтың маңыздылығына сендіруге тырысты. Католик лигасы қайта құрылса да, Клельдің ұсынысына сәйкес, ол католикті қорғаудың орнына императорлық конституцияны қорғауды басты мақсаты ретінде жариялады. Испанияның Филип III Матиасқа Богемия мен Венгрияда билік етуге деген талабын жариялады, Матиас әйелі Аннаның екі патшалықтан ешқашан бас тартпағанын атап өтті. Матиас пен Фердинанд 1613 жылғы маусым мен шілде айларында Линцте Зунигамен бұл мәселені талқылады, бірақ олар келісімге келмеді. Максимилиан III және Альберт VII Филип III-ке қарағанда Фердинандты артық көргендіктен, 1614 жылғы тамызда оның пайдасына өздерінің талаптарынан бас тартты, бірақ Клель шешімді кейінге қалдыруға бірнеше рет әрекет жасады.

Ускок соғысы және патшалық сайлау

1614 жылы Фердинанд әскерін ускоктардың басты орталығы – Сенжге жіберіп, олардың қаскөйлік шабуылдарына тоқтатты. Оншама ускок басшылары тұтқындалып, басы кесілді, бірақ оның әрекеті 1615 жылы Истрияға басып кірген және Габсбург аймақтарын басып алған венециялықтарды қанағаттандырмады. Олар 12 ақпаннан 30 наурызға дейін Градисканы қоршады, бірақ бекіністі ала алмады. Фердинанд Испаниядан көмек сұрады, ал венециялықтар голландтар мен ағылшындардан қолдау алды, бірақ екі тарап та Ускок соғысында шешуші жеңіске жете алмады. Матиас 1615 жылы Фердинандты ұлы ретінде қабылдады, бірақ Фердинандты Рим патшасы етіп сайлау туралы ұсыныс жасамады, себебі Фердинанд оны тақтан басқазуға мәжбүрлейді деп қорқады. 1616 жылдың басында Фердинанд Матиас билеген аймақтардағы мемлекеттік басқаруға араласпайтынына уәде берді. Фердинандты иезуиттердің құрылығы деп санайтын Клесл оның Матиасқа мұрагер болуына қарсылық көрсетуін жалғастырды. 1616 жылдың 31 қазанында Фердинанд пен Максимилиан III Клеслді қызметтен шеттетуге келісті, бірақ Фердинанд одан әрі қадам жасамас бұрын Филип III-мен Матиас мұрагерлігі туралы келісімге қол жеткізуді қалады. Филиптің Венадағы жаңа елшісі, Онате графы Иниго Велес де Гевара мен Фердинанд 1617 жылдың 29 шілдесінде құпия шартқа қол қойды. Филипп Фердинандтың Матиас билеген аймақтарға мұрагерлік құқығын мойындады, бірақ Фердинанд Матиас қайтыс болғаннан кейін Филипке Эльзастағы аймақтарды, Финале Лигуре және Италиядағы Пьомбино княздығын беруге уәде берді. Сонымен қатар Филипп Фердинандқа венециялықтарға қарсы соғысты қаржыландыру үшін 1 миллион талер берді. 1617 жылдың наурыз айында венециялықтар Градисканы қайтадан қоршады. Фердинандқа қосымша қаражат қажет болды, бірақ Естейттер жаңа салықтарды бекітпеді. 1617 жылдың сәуір айының соңында Матиас ауыр сырқатқа шалдықты. Клеслдің кеңесін елемеген ол, Фердинандтың мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін Богемия диетасын шақырды. Ол өзінің екі бауырының Фердинандтың пайдасына тақтан басқанын жариялады, бірақ богемиялық делегаттардың көпшілігі Габсбургтердің Богемияға мұрагерлік құқығын мойындамады. Бірқатар келіссөздерден кейін екі ақсүйек пен екі қала тұрғынынан басқа барлық делегаттар 6 маусымда Фердинандты король ретінде «қабылдауға» келісті. Фердинанд Богемия жерінде діни еркіндікке кепілдік беретін патшалық грамотасын жергілікті иезуиттермен кеңескеннен кейін ғана құрметтеуге уәде берді. 29 маусымда ол Әйгілі Вит соборында король болып таж кигізілді. Он регент (жеті католик және үш протестант) тағайындалды және олар Прагада цензура кеңсесін құрды. Фердинанд пен Матиас Дрезденде Саксонияның курфюрсті лютеран Иоанн Георг I-мен кездесті, ол императорлық сайлауда Фердинандты қолдауға уәде берді. Сонымен қатар, Иоанн Георг басқа екі протестант курфюрстерін, Пфальц курфюрсті Фридрих V және Бранденбург курфюрсті Иоанн Зигмундты Фердинандқа дауыс беруге көндіруге келісті. Фердинанд венециялықтарға қарсы жаңа әскерлер жалдады, сондай-ақ еріктілер де оның армиясына қосылды. Католик богемиялық ақсүйек Альбрехт фон Валленштейн өз қаражаты есебінен 260 сарбазды жалдады. 22 қыркүйекте венециялықтар Градиска қоршауын тоқтатты, бірақ бейбітшілік тек 1618 жылдың басында Фердинанд ускоктарды жағалаудан көшіруге келісіп, олардың кемелерін жоюға бұйрық бергеннен кейін қайта орнатылды. Венециялықтар Истрияда басып алған аймақтарын тастап кетті және Сенж қаласында тұрақты австриялық гарнизон орналастырылды. 1618 жылдың басында Матиас Венгрия диетасын Пресбургке (қазіргі Словакияның Братислава) шақырды. Венгриялық делегаттар жаңа палатин (немесе корольдік лейтенант) тағайындауға және Естейттердің артықшылықтарын растауға қол жеткізгеннен кейін, олар 1618 жылдың 16 мамырында Фердинандты король деп жариялады. Ол католик магнаты Зигмонд Форгашты жаңа палатин етіп тағайындады.

Богемиялық көтеріліс

Ұлылық хаттың қолданылуы Богемияда даулы болды. Протестанттар бұл хатқа сәйкес католик шіркеулерінің жерінде шіркеулер салуға мүмкіндік берілетінін айтты, бірақ католиктер олардың бұл түсіндірмесімен келіспеді. Патшалық шенеуніктер Брумовта шіркеу салуға ниеттенген протестант буржуаларын тұтқындады және Хробта салынып біткен жаңа шіркеуді қиратты. Протестанттар зорлық-зомбылық әрекеттеріне ең басты кінәлілер ретінде төрт католик патшалық губернатордың екеуін – Мартиницалық Ярослав Борита мен Хлумдық Вилем Славатаны айыптады. 1618 жылдың 23 мамырында Фердинандтың мұрагерлігін қабылдамаған екі чех магнатының бірі – Жиндрих Матиаш Турн қарулы дворяндар тобын Прага сарайына алып келді. Олар екі губернаторды және олардың бір хатшысын тұтқындап, терезеден лақтырып жіберді. Праганың екінші лақтырылуы жаңа көтерілістің бастауы болды. Екі күннен кейін протестанттық ақсүйектер уақытша үкімет құру үшін директорлар сайлады және әскер жинауға кірісті. Фердинанд Прессбургте болғанда, 1618 жылдың 27 мамырында Богемиядағы оқиғалар туралы хабар алды. Ол Матиастан Прагаға өкіл жіберуді өтінді, бірақ Матиас өкілі келісімге келе алмады. Фердинанд 1 шілдеде Венгрия королі болып жарияланды және екі аптадан кейін Венаға оралды. Фердинанд пен Максимилиан III Клеслиден құтылуға шешім қабылдады, бірақ кардинал олардың Богемия көтерілісшілеріне қарсы одан да қатаң саясат жүргізу талабын қолдады. Клесльмен үйінде кездескеннен кейін, оны Хофбургке шақырды, бірақ Фердинанд оны 20 шілдеде сарайдың кіреберісінде тұтқындауға бұйрық берді. Кардиналды түрмеге қамағандықтан Фердинанд автоматты түрде қауымнан шығарылды, бірақ Папа Павел V оны жыл соңына дейін кешірді. Фердинанд Саксонияның Иоанн Георг I-нің делдалдығымен көтерілісшілермен келіссөздер бастады. Ол уақытша үкіметті және көтерілісшілер әскерін таратуды талап етті. Оның бұйрықтарына бағынудың орнына, көтерілісшілер Силезия, Жоғарғы және Төменгі Лузация және Жоғарғы Австрия мемлекеттерімен одақ құрды. Савой герцогы Карл Эммануэль I богемиялықтарға көмектесу үшін Эрнст фон Мансфельдті жалдады. Мансфельд және оның жалдамалы әскерлері Богемия католиктерінің маңызды орталығы болған Пльзенді басып алды, ал көтерілісшілер Төменгі Австрияға шабуыл жасады. 1618 жылдың қыркүйегінен бастап Папа Павел V Фердинандқа соғыс шығындарына көмектесу үшін ай сайын ақшалай жәрдем берді, ал Испанияның Филип III де оған қолдау көрсетуге уәде берді. Император Матиас 1619 жылдың 20 наурызында қайтыс болды. Баварияның Максимилиан Фердинандты Богемия көтерілісшілеріне қарсы агрессивті саясат ұстануға шақырды, бірақ Фердинанд Ұлылық хатты қайта растап, богемиялықтарды Венаға делегаттар жіберуге шақырды. Директорлар Фердинандтың әрекеттеріне мән бермей, қарулы қақтығысқа дайындықтарды жалғастырды. Валенштейн 30 сәуірде Оломоуцқа шабуыл жасап, Моравия қазынасынан 96 000 талер тартып алды. Ол олжаны Фердинандқа берді, бірақ патша оны Моравия ақсүйектеріне қайтарды. Жоғарғы Австрияның протестанттық ақсүйектері Фердинандты Матиас мұрагері ретінде мойындамас бұрын, олардың діни және саяси бостандықтарын растауды талап етті. 5 маусымда Турн өзінің 15 000 әскерімен Венаны қоршауға алды. Қалада бар болғаны 300 сарбаз болғандықтан, Фердинанд Креймстегі қолбасшысы Анри Дювальға өкілдерін жіберіп, Жоғарғы Австрия протестанттарымен олардың талаптары туралы келіссөздерге кірісті. Дюваль және оның әскері қайықпен Венаға жетіп, протестанттық делегаттарды Хофбургтен қашып кетуге мәжбүр етті. Фердинандтың генерал-майтабаны Чарльз Бонавентур де Лонгвеваль, Буккойдың 2-графы Саблат шайқасында богемиялық көтерілісшілерді жеңгеннен кейін, Турн 12 маусымда қоршауды жойды. Майнц архиепискобы Иоганн Швейхард фон Кронберг сайлаушылардың жиналысын Франкфуртқа шақырды. Фердинанд көтерілісші Жоғарғы Австриядан аулақ болып, Зальцбург және Мюнхен арқылы конгресске жақындады. Богемиялықтар конференцияға өкілдерін жіберіп, Фердинандтың олардың патшасы ретінде дауыс беру құқығын мойындамады, бірақ сайлаушылар олардың талабын елемеді. Богемиялық Тақтың барлық жерлерінің елдiктерi 31 шілдеде конфедерация құрды. Олар Фердинандты 22 тамызда биліктен алып тастады, ал төрт күннен кейін Пфальц патшасы Фридрих V-ге патшалық тәжін ұсынды. Фридрих сайлаушыларды Баварияның Максимилиан I-ін жаңа Киелі Рим императоры етіп сайлауға көндіруге тырысты. Максимилиан кандидатураны қабылдамады, ал Фердинанд 28 тамызда император болып сайланды. Фердинандтың Богемиядағы биліктен алынғаны туралы жаңалық Франкфуртқа сол күні жетті, бірақ ол 9 қыркүйекте таж кигізілгенше қаладан шықпады. Трансильвания князі Габриэль Бетлен богемиялықтармен одақ құрып, қыркүйек айында Жоғарғы Венгрияға (қазіргі Словакияның көп бөлігі) басып кірді. Бетленнің сәттілігін білгеннен кейін, Фридрих V 28 қыркүйекте Богемия тәжін қабылдады. Фердинанд 1619 жылдың 8 қазанында Мюнхенде Максимилиан I-мен келісімге келді. Максимилиан жаңадан құрылған Католик лигасының басшысы болды, ал Фердинанд оған соғыс шығындарын өтеуге уәде берді. Ол Бетлен мен Турн күштерін біріктіріп, қараша айында Венаны қоршауға алғанда әлі де Мюнхенде болды. Фердинанд Польшаның берік католик туысы, Сигизмунд III-тен көмек сұрады. Сигизмунд араласпады, бірақ ол казак жерлерінен жалдамалы әскерлерді жалдады, олар Жоғарғы Венгрияға басып кірді және Бетленді 1620 жылдың соңында Трансильванияға қайтуға мәжбүр етті. Фердинанд пен Бетлен 9 айлық бейбітшілік шартына келді, ол уақытша Бетленнің Венгриядағы басып алған жерлерін мойындады. Бетленнен қолдаусыз қалған Турн қоршауды көтеруге мәжбүр болды. Фердинанд Фридрихке 1 шілдеге дейін Богемияны тастап кетуді бұйырды, императорлық тыйыммен қорқытты. Саксонияның Иоанн Георг I Лузацияны алмастыру шартымен Богемия көтерілісшілеріне қарсы қолдау көрсетуге уәде берді, бірақ Бетлен Богемия конфедерациясымен жаңа одақ құрып, Осман II сұлтаннан көмек сұрау үшін Константинопольге елшілер жіберді. Фердинанд Төменгі және Жоғарғы Австрия ақсүйектерімен оны Матиас мұрагері ретінде мойындау туралы келіссөздерді жалғастырды. Жаңа рухани кеңесшісі, иезуит Мартин Беканус, оның протестанттардың адалдығын қамтамасыз ету үшін протестанттарға жеңілдіктер бере алатынына сендіргеннен кейін, Фердинанд 8 шілдеде 1620 жылы Төменгі Австриядағы лютерандардың дінін тану құқығын растады, қалаларды есептемегенде. Бес күннен кейін ақсүйектердің көп бөлігі оған адалдық серт берді. Ұзақ өтпей, Католик лигасы армиясының қолбасшысы, Тилли графы Иоганн Церклаэс Жоғарғы Австрияны басып алып, Буккой Төменгі Австриядағы соңғы көтерілісшілерді жеңіп, Саксонияның Иоанн Георгі Лузацияға басып кірді. Максимилиан I Фердинандтың қарыздары үшін кепіл ретінде Жоғарғы Австрияны сақтап қалды және жергілікті ақсүйектер оған 20 тамызда адалдық серт берді. Венгрия диетасы Фердинандты тақтан түсіріп, 23 тамызда Бетленді король сайлады. Францияның XIII Людовигінің елшісі, Ангулем герцогы Шарль де Валуа Фердинанд пен оның қарсыластары арасында келісімге келуге тырысты, бірақ Фердинанд өзінің көтерілісші поддандыларын бағынуға мәжбүр етуге бейілді болды. Баварияның Максимилиан I, Тилли және Буккой біріккен әскерлері Богемияға басып кірді және 1620 жылдың 8 қарашасында Ақ тау шайқасында богемиялықтар мен олардың одақтастарына шешуші жеңіліс сыйлады.

Консолидациялау

Баварияның Максимилиан I Фердинандты богемиялықтар мен олардың одақтастарына қарсы қатаң шаралар қабылдауға шақырды, ал Фердинанд 1621 жылғы 29 қаңтарда Фредерик V-ті заңнан тыс деп жариялады. Фердинанд Лихтенштейннің князі Карл I мен кардинал Франц фон Дитрихштейнді тиісінше Богемия мен Моравияны басқарумен жүктеді және бүлікшілердің істерін қарау үшін арнайы соттар құруға бұйрық берді. Жаңа соттар көтерілісшілердің көпшілігін өлім жазасына кесті, ал олардың 27-сі 21 маусымда Праганың Ескі қала алаңында атқыланды. 450-ден астам ақсүйек пен қала тұрғындарының мүлігі толығымен немесе жартылай тәркіленді. Фердинанд тағы да сот процестерін талап етті, бірақ Лихтенштейн оны жалпы кешірім беруге көндірді, өйткені Мансфельд әскерлері батыс Богемиядан қуылмаған еді. Бетлен де Фердинандқа қарсы соғысты жалғастыруды қалады, бірақ Осман империясы оны қолдамады. Ұзақ келіссөздерден кейін Бетлен Венгрия королінің тағынан бас тарды, ал Фердинанд оған 1621 жылғы 31 желтоқсанда Никольсбург бейбіт шарты бойынша жеті венгр графтығы мен екі Силезия герцогтығын берді. Осы кезде Фердинанд Саксонияның королі Иоганн Георг I-нің наразылығына қарамастан, Прагадан барлық протестант пасторларын қуды. Фердинанд жалдамалы әскерлердің жалақысын төлей алмады. Лихтенштейн, Эггенберг, Валленштейн және басқа да ақсүйектер консорциум құрды, оған еврей банкирі Якоб Басеви мен Валленштейннің қаржылық директоры Ханс де Витте де кірді. Олар Фердинандты 18 қаңтарда Богемия, Моравия және Төменгі Австрияның барлық монеталарын бір жылға 6 миллион гульденге жалға беруге көндірді. Консорциум 30 миллионға жуық гульденді құрайтын құны төмендеген күміс монеталар шығарды. Олар бұл ақшаны күміс сатып алуға, бүлікшілердің тәркіленген мүлігін сатып алуға және жалға алу төлемдерін жасауға пайдаланды. Жаңа валютаның кең таралғаны "батыс әлемінің алғашқы қаржылық дағдарысына" әкелді, оның белгілері инфляция, ашаршылық және басқа да экономикалық және әлеуметтік дүрбелеңдер болды. Дитрихштейн мен иезуиттер Фердинандты араласуға шақырды, ол 1623 жылдың басында консорциумды таратып жіберді. Фердинанд өзінің екінші әйелі, 23 жасар Элеонора Гонзагамен 1622 жылғы 1 ақпанда Инсбрукте кездесті. Ол таққа отыру салтанатында Габсбургтер мемлекетінде алғашқы итальян операсы орындалған Сопронда Венгрия королевасы болып жарияланды. Фердинанд Венгрия диетасын Сопронға шақырды, венгр ақсүйектеріне өзі олардың құқықтарын сақтайтынына сендіру үшін. Диета жаңа палатин ретінде лютеран аристократы граф Санисло Турзоны сайлады. 1622 жылдың мамыр және маусым айларында біріккен императорлық және испандық әскерлер Киелі Рим империясындағы протестант әскерлеріне шешуші жеңіліс сыйлады. Тилли 19 қыркүйекте Пфальцтың астанасы Гейдельбергті басып алды. Фердинанд неміс князьдерін Регенсбургке конференцияға шақырды, негізінен Пфальцтың болашағын талқылау үшін. Ол 24 қарашада қалаға келді, бірақ протестант князьдерінің көпшілігі конгреске өкілдер жіберді. Ол Фредерик V-тің сайлаушы титулын Максимилиан I-ге және оның мұрагерлеріне беруге құпия уәде берді, бірақ оның одақтастарының көпшілігі бұл жоспарды қолдамады. Олар Максимилианға титулды жеке ғана беруге келісті. Фердинанд оларға мойынсұнуға мәжбүр болды, бірақ Максимилианға бастапқы жоспардан бас тартпағанын жеткізді. Ол Максимилианға 1623 жылғы 25 ақпанда сайлаушы титулын берді, бірақ Бранденбург пен Саксонияның сайлаушыларының және испан елшісінің өкілдері салтанатқа қатыспады. Фердинанд Габсбургтердің мұралық жерлерін біріктіруге шешім қабылдады: Ішкі Австрия, Жоғарғы және Төменгі Австрия және Тирольді жаңа патшалыққа біріктіруге. Ол өзінің ағалары Леопольд пен Карлға 1623 жылғы 29 сәуірде жазған хатында жоспары туралы хабарлады, бірақ олар оны қабылдамады. Леопольд өзінің жеке княздығын құруды қалады. Ол Фердинандтың кіші ұлы Леопольд Вильгельмнің пайдасына Пассау және Страсбург епископтықтарынан бас тартты және 1619 жылдан бері басқарып келген Дальней Австрия мен Тирольді сақтап қалды. Пфальцтан айырылған Фредерик V Голландия Республикасымен жаңа одақ құрды. Бетлен Фердинандтың қыздарының біреуін оған үйлендіруден бас тартуын жаңа коалицияға қосылу үшін сылтау ретінде пайдаланды. Брансвик Кристианы Богемияға солтүстіктен шабуыл жасау үшін жіберді, ал Бетлен шығыстан шабуыл жасады, бірақ Тилли графы Иоганн Церклас Брансвикты 1623 жылғы 6 тамызда Штудтлон шайқасында жеңді. Осман империясы Бетленге қолдау көрсетпеді, ол 1624 жылғы мамырда Венада жаңа бейбіт шартына қол қоюға мәжбүр болды. Шарт Никольсбург бейбіт шартының ережелерін растады.

Қалпына келтіру

1623 жылдың соңында қайтыс болған Беканустың орнына Ламормани Фердинандтың мойындаушысы болды. Ламормани Фердинандтың протестанттарға қарсы қатаң шаралар қабылдау ниетін күшейтті. Оның бастамасымен Фердинанд Прагадағы Карл университетінің медицина және құқық факультеттерін, иезуиттердің жергілікті колледжінің теология және философия факультеттерімен біріктіруге шешім қабылдады, осылайша иезуиттердің жоғары білім берудегі бақылауын нығайтпақшы болды. Праганың жаңа архиепискобы Эрнст Адалберт Харрач университеттің бақылауын өз қолында ұстап, иезуиттердің Карл университетінің мүлкін басып алуына қарсы болды. Бірақ Фердинанд оған келіспеді. 1624 жылдың 25 наурызында Фердинанд өз мемлекеттерінде католицизмді қайта орнату туралы антын салтанатты түрде қайталады. Алдымен, ол Богемия мен Моравиядағы протестанттық рәсімдерге тыйым салды, тіпті 18 мамырда ақсүйектерге протестант пасторларын ұстауға да рұқсат бермеді. Жоғарғы Австрияны кепіл ретінде ұстап тұрған Баварияның Максимилиан I провинцияда сақтық танытуды ұсынды, бірақ Фердинанд 4 қазанда барлық протестант пасторларын және мұғалімдерін қууға бұйрық берді. Бір жыл өткен соң, ол Жоғарғы Австрияның барлық халқы келесі Пасхаға дейін католицизмге өтуі керек екенін жариялады, тек ақсүйектер мен қала тұрғындарына ғана провинцияны тастап кетуге мүмкіндік берді. 1626 жылдың мамыр-маусым айларында Жоғарғы Австрия шаруалары көтеріліс көтеріп, Дунайдың солтүстігіндегі аумақтарды бақылауға алды. Олар Фердинандқа Венаға өкілдерін жіберді, бірақ ол оларды қабылдамады. Оның орнына, ол төменгі Австриядан әскер жіберіп, Бавария армиясына көтерілісті басуға көмектесті, бұл қараша айының соңына қарай аяқталды. Келесі жылдары ондаған мың протестанттар Жоғарғы Австрияны тастап кетті. Фердинанд Бетленмен жасасқан бейбіт келісімін пайдаланып, Венгриядағы өзінің беделін нығайтты. 1625 жылдың қазан айында Венгрия диетасы оның ұлы Фердинанд III-нің одан кейін таққа отыру құқығын растады. Фердинанд сондай-ақ, Эстергом архиепискобы, кардинал Петер Пазманидің қолдауымен, католик магнаты граф Миклош Эстерхазиді жаңа палатин етіп сайлауға қол жеткізді.

Қорытынды

Франция патшасы Людовик XIII-нің бас министрі кардинал Ришелье 1624 жылы Габсбургтерге қарсы одақ құруға кірісті. Француз әскерлері француз шекарасында гарнизонға орналасты, ал Ришелье Данияның бай және амбициялық Кристиан IV және басқа протестант билеушілеріне елшілерді жіберіп, оларды жаңа лига құруға көндірді. Кристиан IV жаңа әскерлерді жинап, оларды өзінің Холштейн герцогтігінде (Киелі Рим империясының Төменгі Саксон округінде) орналастырды және 1625 жылдың басында басқа Төменгі Саксон билеушілерін оны біріккен әскерлерінің қолбасшысы етуге көндірді. Бастапқыда Фердинанд қарулы қақтығыстардың қайталануын қалаған жоқ, бірақ Баварияның Максимилиан оны жаңа протестант одағына қарсы әскер жинауға шақырды. Богемияда мол байлық жинаған Валенштейн өзіне жалдамалылар жалдауға ұсыныс жасады, бірақ Фердинанд әлі де күмәнмен қарады. Ол Максимилианға, егер тек шілдеде ғана даниялық шабуылды тоқтату қажет болса, Төменгі Саксон округін басып алуға рұқсат берді. Сол айда Максимилиан Тиллиге әскерлерін Төменгі Саксонияға көшіруге бұйрық берді, ал Валенштейн Магдебург архиепископтығы мен Халберштадт епископтығын жаулап алды, бірақ екі қолбасшы арасындағы қатал бәсекелестік оларға әскери науқанды жалғастыруға кедергі жасады. Майнц пен Саксонияның сайлаушылары Фердинандтан сайлаушыларды Пфальцтің мәртебесін талқылау үшін жаңа конвенцияға шақыруды талап етті, бірақ Фердинанд кешіктіру тактикасын қабылдады. Хатта ол Баварияның Максимилианға Фридрих V-ке кешірім беру жоспарын Фридрихтің ашық мойынсұнуына және соғыс шығынына өтемақы төлеуге байланысты хабардар етті, бірақ ол Максимилианды сайлау титулынан айырғысы келмейтінін де атап өтті. 1625 жылы 9 желтоқсанда Гаагада ағылшын, голланд және дания елшілері Католик лигасына қарсы одақ жасады. Бетлен патшалық Венгрияға қарсы жаңа әскери науқан бастауға уәде берді және Ришелье оған субсидия жіберуге келісті. Жоғарғы Австриядағы шаруалар көтерілісін пайдаланып, Кристиан IV Вольфенбюттельдегі штабынан кетіп қалды, бірақ Тилли өзінің әскерлерін 26 тамыздағы Люттер шайқасында талқандады. Мансфельд Силезияға басып кіріп, Жоғарғы Венгрияға жетті, бірақ Бетлен 1626 жылы 20 желтоқсанда Фердинандпен жаңа келісім жасады, өйткені ол императорға қарсы жалғыз соғыса алмады. 1627 жылы ақпанда Фердинанд Мекленбург герцогтарын Кристиан IV-ке қолдау көрсеткені үшін герцогтық иеліктерінен айырды. Сол айда Валенштейн Мекленбургті, Померания мен Холштейнді басып алды және Данияға шабуыл жасады. Оның католиктік дініне деген құлшынысы мен протестантизмге деген жағымсыз көзқарасы оның католик емес азаматтарында, әсіресе Богемияда, бірден дүрбелең тудырды. Ол бұрынғы император Рудольф II қол қойған, ақсүйектер мен қалаларға дін еркіндігін кепілдендірген «Патшалық хат» арқылы берілген діни бостандықтарды қолдағысы келмеді. Сонымен қатар, Фердинанд абсолютистік монарх ретінде ақсүйектердің бірнеше тарихи артықшылықтарын бұзды. Патшалықтағы қарапайым халық арасында протестанттардың көптігін және кейбір ақсүйектердің патшаға деген сүйіспеншілігінен бас тартуы көп ұзамай Богемия көтерілісіне себеп болды. 1618 жылы 22 мамырда өткен Праганың екінші қорғанысы Отыз жылдық соғыстың алғашқы қадамы болып саналады. Келесі оқиғаларда ол Германия католик лигасының басшыларының бірі ретінде протестанттық қарсы реформация күш-жігерін берік қолдады. 1619 жылы Фердинанд Матиастан кейін Киелі Рим империясының императоры болды. Католик лигасының, Испания мен Польша-Литва одақтастығының қолдауымен Фердинанд Богемиядағы иелігін қайтарып, көтерілісшілерді жоюға шешім қабылдады. 1620 жылы 8 қарашада оның әскерлері фламанд генералы Иоганн Церклас, Тилли графты басқарған Фридрих V көтерілісшілерін талқандады, ол 1619 жылы бәсекелес патша болып сайланған болатын. Фридрих Нидерландыға қашқаннан кейін Фердинанд Богемия мен Австрияда католицизмге қайта айналу үшін үлкен күш салуды бұйырды, бұл келесі онжылдықтарда протестантизмнің жоғалуына әкеліп соқты, және диетаның күшін азайтты. 1625 жылы Фердинанд Испания мен пападан алған субсидияларға қарамастан, қаржы жағынан қиын жағдайда болды. Соғысты жалғастыру үшін император әскерін жинап алу үшін ол Богемиядағы ең бай адамдардың бірі Альбрехт фон Валенштейнге өтініш жасады: соңғысы соғыстың бағытын, сондай-ақ операциялар кезінде алынған олжаны толық бақылауда ұстай алу шартымен қабылдады. Валенштейн шамамен 30 000 адамды (кейінірек 100 000-ға дейін ұлғайтылды) жалдады, олармен Силезия, Анхальт және Даниядағы протестанттарды жеңді. Осы католиктік әскери табыстардың нәтижесінде 1629 жылы Фердинанд 1552 жылғы Пассау бейбіт шартынан кейін католиктерден тартып алынған барлық жерлерді қайтару туралы Эдикт шығарды. Оның әскери табысы салдарынан дүркіреп тұрған протестанттар Швеция патшасы Густав II Адольфты шақыруға мәжбүр болды. Жақын арада Фердинандтың кейбір одақтастары Валенштейннің қолданатын зор билігіне және оның әскерін қаржыландыру үшін қолданған қатал әдістеріне наразылық білдірді. Фердинанд 1630 жылы богемиялық генералдың қызметінен босату арқылы жауап берді. Соғыс басшылығы содан кейін Тиллиге өтті, бірақ ол Швецияның Солтүстік Германиядан Австрияға қарай жасаған жорығын тоқтата алмады. Кейбір тарихшылар 1631 жылы Магдебургтің тонауындағы көптеген бейбіт тұрғындардың өліміне тікелей Фердинандты кінәлайды: ол Тиллиге Саксония сайлаушылығында Эдиктті күшіне енгізуді бұйырған, оның бұйрықтары католик әскерлерін шығысқа, ақырында Лейпцигке жылжытуға әкелді, онда олар Адольфтың шведтерінен алғашқы маңызды жеңіліске ұшырады (1631). Тилли 1632 жылы шайқаста қаза тапты. Валенштейн қайта шақырылды, бір апта ішінде әскер жинап, қыркүйек айындағы Фюрт шайқасында тактикалық, бірақ стратегиялық жеңіске жетті, одан кейін оның күштері шведтерді Богемиядан қуды. Алайда, 1632 жылдың қарашасында католиктер Лютцен шайқасында (1632) жеңіліске ұшырады, ал Густав Адольф өзі қаза тапты. Одан кейін шағын операциялар кезеңі басталды. Мүмкін, Валенштейннің күмәнді мінез-құлқының салдарынан ол 1634 жылы өлтірілді. Валенштейннің құлауына қарамастан, императорлық әскерлер Регенсбургті қайта басып алды және Нердлинген шайқасында (1634) жеңіске жетті. Швеция армиясы айтарлықтай әлсіреген, ал Габсбургтердің билігі күшейеді деген қорқыныш Францияны, Людовик XIII және кардинал Ришелье басшылығымен, протестант жағынан соғысқа қатысуға итерді. (Людовик әкесі Францияның Генрих IV бір кезде гугенот көшбасшысы болған). 1635 жылы Фердинанд өзінің соңғы маңызды актісін, Прага бейбіт шартын (1635) қол қойды, бірақ бұл соғысты аяқтаған жоқ. Фердинанд 1637 жылы қайтыс болды, ұлы Фердинанд III-ке, Киелі Рим императорына, әлі де соғысқа толы және оның бағыты көбінесе хаостық болатын империяны қалдырды. Фердинанд II Грацтағы мавзолейінде жерленді. Оның жүрегі Венадағы Августин шіркеуінің Herzgruft (жүрек криптісінде) сақталды.

Атаулары

Фердинанд II, Құдайдың рақымымен сайланған Киелі Рим императоры, мәңгілік тамыз, Германия королі, Венгрия, Богемия, Далмация, Хорватия, Славония, Рама, Сербия, Галисия, Лодомерия, Кумания, Болгария королі, Австрия эрцгерцогы, Бургундия, Брабант, Штирия, Каринтия, Карниола герцогы, Моравия маркграфы, Люксембург герцогы, Жоғарғы және Төменгі Силезия, Вюртемберг және Тек герцогы, Швабия князі, Габсбург, Тироль, Кибург және Гориция графтары, Киелі Рим империясының маркизі, Бурговия, Жоғарғы және Төменгі Люсация, Славония маркизатының, Порт-Наон және Салиннің иелері, және т.б., және т.б.