Кіріспе

1711–1740 жылдар аралығында Киелі Рим императоры Карл VI (Карл; Carolus; 1 қазан 1685 – 20 қазан 1740) – Киелі Рим императоры және Австрия Габсбург монархиясының билеушісі, 1711 жылдан өліміне дейін ағасы Иосиф I-ге мұрагер болды. Ол туысы Карл II қайтыс болғаннан кейін Испания тағына талапкер болды, бірақ сәттілікке жете алмады. 1708 жылы ол Брауншвейг-Вольфенбюттельдің Элизабет Кристинасына үйленді, одан төрт бала дүниеге келді: Леопольд Иоганн (ерте жасында қайтыс болды), Мария Тереза (соңғы тікелей Габсбург монархі), Мария Анна (Австриялық Нидерландының губернаторы) және Мария Амалия (ол да ерте жасында қайтыс болды). Мария Тереза дүниеге келгенге төрт жыл қалғанда, еркек мұрагерлердің болмауына байланысты Карл 1713 жылғы Прагматикалық санкция арқылы еркек желісінің үзілуіне дайындалды. Император өзінің ағасы және бұрынғы билеушісі Иосиф I-нің қыздарына қарағанда, өз қыздарына мұрагерлікте басымдық берді, әкесі Леопольд I билігінде қол қойылған Өзара мұрагерлік шартын елемеді. Карл басқа еуропалық державалардың келісімін алуға тырысты. Олар маңызды шарттар қойды, соның ішінде Австрия Остенд компаниясын жабуды талап етті. Барлығында Ұлыбритания, Франция, Саксония-Польша, Голландия Республикасы, Испания, Венеция, Папа мемлекеттері, Савойя-Сардиния, содан кейін Францияның үміткері, Анжу герцогы Филипп, Франция королі Людовик XIV-нің немересі, Австрияның Карлына қарсы Испания мұрагерлік соғысы шамамен 14 жылға созылды. Португалия Корольдігі, Англия, Шотландия, Ирландия Корольдіктері және Киелі Рим империясының көп бөлігі Карлдың кандидатурасын қолдады. Карл III, оның басқаша танылған аты, 1705 жылы өз патшалығына қонды және алты жыл бойы сол жерде болды, тек Каталонияда ғана билігін жүзеге асыра алды, ағасы Иосиф I, Киелі Рим императоры қайтыс болғанға дейін; ол императорлық тәжді қабылдау үшін Венаға оралды. Австрия мен Испанияны қайтадан жеке одақта көргісі келмеген Ұлыбритания жаңадан құрылған мемлекеті Австрия коалициясынан қолдауын кері алып, үш жылдан кейін соғыс Утрехт, Раштатт және Баден келісімдерімен аяқталды. 1713 жылы ратификацияланған алғашқысы Филиппті Испания королі ретінде мойындады; алайда, бұрын испандықтардың иелігінде болған Неаполь Корольдігі, Милан Герцогтығы, Австриялық Нидерланды және Сардиния Корольдігі Австрияға берілді. Испания мен Францияның бірігуіне жол бермеу үшін Филипптің атасының тағына отыру құқығынан бас тартуына мәжбүр болды. Карл Испанияны жоғалтқанына қатты ренжіді, сондықтан ол испандық Габсбург сарайының салтанатты рәсімдерін үлгі етіп, испан монархтарының киімдерін киді, британдық тарихшы Эдвард Крэнкшоудың сөзіне сүйенсек, ол «қара дублет пен шалбар, қара аяқ киім және қызыл жолақты шұлықтардан» тұрды.

Габсбургтер иелігіне мұрагерлік

1711 жылы Карл ағасының орнын басып, Габсбургтер әулетінің тікелей тамырынан тараған соңғы мұрагері болды. Габсбургтердің иеліктері саликалық заңға бағынғандықтан, әйелдерге өз құқығымен мұрагерлік етуге рұхсат етілмегендіктен, оның еркек мұрагері болмауы олардың өлімінен кейін бөлініп кететінін білдірді. 1713 жылғы 19 сәуірдегі Прагматикалық санкция Габсбургтердің барлық билігінде тек еркектерге мұрагерлік беруді жойды және олардың жерлерін бөлінбейтін деп жариялады, бірақ Венгрия диетасы оны 1723 жылы ғана бекітті. Карлдың үш қызы болды: Мария Тереза (1717–1780), Мария Анна (1718–1744) және Мария Амалия (1724–1730), бірақ тірі қалған ұлы болған жоқ. Мария Тереза дүниеге келген кезде ол ағасы Иосифтің қыздары Мария Жозефа мен Мария Амалияны мұрагерлік құқығынан айырды. Осы әрекет тегіс мұрагерлікке кедергі келтірді және Карл өзінің билігінің қалған бөлігін Санкцияның басқа еуропалық державалар тарапынан орындалуын қамтамасыз етуге жұмсады. Карл 1722 жылы өзі құрған Австриялық Нидерландыда орналасқан сауда компаниясын (Остенд компаниясы) жабу туралы Ұлыбританияның талабына келісті. Басқа қол қоюшылардың ішінде Ұлыбритания, Франция, Голландия Республикасы, Испания, Ресей, Дания, Норвегия және Савойя-Сардиния болды, бірақ кейінгі оқиғалар Савойяның принці Евгенийдің ең жақсы кепілдік – күшті армия және толық қазынашылық екенін айтқан сөзін растады. Оның немере қыздары Саксония мен Баварияның билеушілеріне үйленді, екеуі де Императорлық диетаның шешімімен байланысудан бас тартты және 1735 жылы Прагматикалық санкцияға ашық келіскеніне қарамастан, Франция 1738 жылы Бавариямен құпия келісімге келді, онда Баварияның Карл Альбертінің «әділ талаптарын» қолдауға уәде берілді. Оның билігінің басында Габсбург монархиясы кеңейе берді: 1716–1718 жылдардағы австрия-түрік соғысында Венгрияға Банатты қосып, Сербия мен Ольтенияға (Кіші Валахия) тікелей австриялық билікті орнату. Бұл Австрия билігін Төменгі Дунайға дейін кеңейтті. Келісім сондай-ақ Испанияның Филипп V-нің кіші ұлы Дон Карлосты (болашақтағы Испанияның Карл III) Парма герцогтігі мен Тоскананың Ұлы герцогтігінің мұрагері ретінде таныды; Карл бұрын биліктегі Ұлы герцогтың қызы Анна Мария Луизаның, Палатиндық курфюрстің мұрагерлігін қолдаған болатын. Польша мұрагерлік соғысы (1733–1738) Польша тағы үшін бұрынғы корольдің үлкен ұлы Саксониялық Август пен Станислав Лещинский арасындағы даудан туындағандықтан Еуропадағы бейбітшілік бұзылды. Австрия біріншісін, Франция екіншісін қолдады, соның салдарынан соғыс басталды. Вена шарты (1738) бойынша Август таққа отырды, бірақ Карл Дон Карлосқа Неаполь мен Сицилия патшалықтарын беруге мәжбүр болды, ал оның орнына Парма герцогтігі мен Тоскананың Ұлы герцогтігін алды. Карлдың үлкен қызының үйлену мәселесі оның бала кезінде-ақ көтерілді. Ол бірінші болып Лотарингиялық Леопольд Клементке айтты, ол Венаға келіп Мария Терезамен кездесуі керек еді. Бірақ ол 1723 жылы шешек ауруынан қайтыс болды, бұл Мария Терезаны өте қатты ренжітті. Леопольд Клементтің інісі Франц Стефан оның орнын басып Венаға келді. Карл Францқа тұрғанын жарияламас бұрын басқа мүмкіндіктерді (мысалы, Дон Карлос) қарастырды. Польша мұрагерлік соғысының соңында Франция Францтан Польшаның құлатылған королі Станислав Лещинскиге Лоррейн герцогтігін (оның мұрагерлік иелігі) беруді талап етті, ол оны өлімінен кейін Францияға мұра етеді. Карл Францты Лотарингияға деген құқығынан бас тартуға мәжбүрледі және оған: «Бас тарту жоқ, архигерцогиня жоқ» деді. Карл өзінің сарайындағы ер адамдармен, соның ішінде өзінің Ат шебері, Шварценберг принцімен және аңшының ұлымен бірнеше рет жыныстық қатынаста болды. Оның өмірінің махаббаты – Михаил Жозеф, граф Альтан, төсек бөлмесінің күйеуі, оны «менің жалғыз жүрегім, менің жұбаным, менің жан серігім» деп атады және ол үнемі онымен ұйықтады. Альтанның 1722 жылы он тоғыз жылдық достығынан кейін қайтыс болуы оны қатты күйретті. 1737 жылы император Ресеймен одақтасып тағы бір түрік соғысына қадам басты. Алдыңғы австрия-түрік соғысынан айырмашылығы, бұл Австрияның шешуші жеңілісімен аяқталды. 1718 жылы алынған аумақтың көп бөлігі (Банаттан басқа) жоғалды. Венадағы қымбат соғысқа халықтың наразылығы күшейді; Мария Терезаның күйеуі Лотарингиялық Францты веналықтар француз тыңшысы деп атады.

Өлім және мұра

Карл қайтыс болған кезде Габсбургтердің жерлері қарызға батып кеткен еді; қазынада бар болғаны 100 000 флорин болды; және Австрияның империя бойынша шашырап, тиімсіз казармаларда орналасқан сирек армиясында дезертирлік кеңінен таралды. Замандастары оның өлімінен кейін Венгрияның Габсбургтердің билігінен азат болады деп күтті. Ол Венадағы Фаворита сарайында ауыр сырқатқа шалдығып, 1740 жылдың 20 қазанында Хофбургте қайтыс болды. Вольтер өзінің "Естеліктерінде" Карлдың өліміне "өлім қапағы" саңырауқұлақтарынан жасалған тағамның себеп болғанын жазды. Карлдың өмірінің ең маңызды туындысы – Прагматикалық санкция, ақырында нәтижесіз болды. Мария Тереза мұрасын Пруссия, Бавария, Франция, Испания, Саксония және Польшадан – санкцияға қол қойғандардың барлығынан – қорғау үшін қаруға көшуге мәжбүр болды. Олар әкесінің өлімінен кейін бірнеше апта өткен соң Австрия шекарасына шабуыл жасады. Австрия мұрагерлік соғысы кезінде Мария Тереза өзінің тәжін және көп бөлігін сақтап қалды, бірақ минералға бай Силезия герцогтігін Пруссияға, ал Парма герцогтігін Испанияға жоғалтты. Кейбір жаңа авторлар Карлдың сарайдағы ер адамдармен, соның ішінде оның Ат шебері, Шварценберг князі және аңшы баласымен қарым-қатынаста болғанын мәлімдеді. Ол төсек бөлмесінің уәзірі, граф Михаэль Йозеф Альтанмен берік қарым-қатынаста болды, оны «менің жалғыз жүрегім, құдайым, жанымдағы серігім» деп атады. Альтанның 1722 жылы он тоғыз жылдық достықтан кейін қайтыс болуы оны терең қайғыға батырды. Император Карл VI көптеген коллекционерлердің монеталары мен медальдарындағы басты мотив болды. Соңғы үлгілердің бірі – 2006 жылдың 11 қазанында шығарылған австриялық Геттвейг аббаттығының ескерткіш монетасы. Оның суреті монетаның сыртқы жағында алдыңғы планға орналасқан.

Балалар

Аты Портрет Өмір сүру мерзімі Ескертпелер Леопольд Иоганн13 сәуір 1716 – 4 қараша 1716 Австрияның эрцгерцогы, жеті айлық шағында қайтыс болды. Мария Тереза 13 мамыр 1717 – 29 қараша 1780 Австрияның эрцгерцогинясы және Габсбург әулетінің мұрагері, Франциск III Стефан, Лотарингия герцогымен (кейіннен Франциск I, Киелі Рим императоры) үйленді және балалары болды; Габсбург-Лотарингия үйімен жалғасты. Мария Анна 14 қыркүйек 1718 – 16 желтоқсан 1744 Австрияның эрцгерцогинясы, Лотарингияның принці Карл Александрмен үйленді, олар бірге Австрия Нидерландының губернаторлары болды. Бала туғанда қайтыс болды. Мария Амалия 5 сәуір 1724 – 19 сәуір 1730 Австрияның эрцгерцогинясы, алты жасында қайтыс болды.