Кіріспе

1790 - 1792 жылдардағы Киелі Рим императоры Леопольд II (Петр Леопольд Йозеф Антон Иоахим Пий Готтард; 5 мамыр 1747 - 1 наурыз 1792) - 44-ші Киелі Рим императоры, Венгрия, Хорватия және Богемия королі, 1790 - 1792 жылдардағы Австрияның эрцгерцогы және 1765 - 1790 жылдардағы Тоскананың ұлы герцогы. Ол императрица Мария Терезия мен император Франциск I-нің ұлы, Франция королевасы Мария Антуанеттаның, королева Мария Каролинаның, Парма герцогинясы Мария Амалияның және император Иосиф II-нің ағасы болды. Леопольд ағартушылық абсолютизмнің жақтаушысы болды. Ол Георгофили академиясын өзінің қорғауына алды. Заманы үшін ерекшелігі, ол өлім жазасы мен азаптауға қарсы болды және Тосканада 30 қараша 1786 жылы билік еткен кезінде оны жойды, бұл қазіргі заманғы тарихтағы алғашқы ел болды. Бұл оқиға 2000 жылдан бері әр 30 қарашада Тоскана мерекесі деп аталатын аймақтық дәстүрмен тойланады. Ұзақ билік етпесе де, ол жоғары бағаланады. Тарихшы Пол Шрёдер оны "тақ киген ең білгір және естіміз патшалардың бірі" деп атады.

Жастық шақ

Леопольд Вена қаласында ата-анасының үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Бастапқыда діни мансапқа дайындалып, теологиялық білім алды. 1753 жылы ол Модена герцогтығының мұрагері Мария Беатриче д’Эстеге құдаланды. Бірақ бұл неке толыққанды болған жоқ, оның орнына Мария Беатриче Леопольдтың ағасы, эрцгерцог Фердинандқа үйленді. 1761 жылы ағасы Карл ерте қайтыс болған соң, отбасы Леопольдтің әкесінен кейін Тоскананың ұлы герцогы болып табынатынына шешім берді. Тоскана екінші ұлға берілетін жер және титул ретінде көрілді, бұл аппанажға қарағанда маңыздырақ болды. 1765 жылдың 5 тамызында Леопольд Испания королі Карл III және Саксония королі Мария Амалияның қызы Мария Луизаға үйленді. 1765 жылдың 18 тамызында әкесі Франциск I қайтыс болғаннан кейін ол Тоскананың ұлы герцогы атанды.

Тоскананың ұлы герцогы

Бес жыл бойы Леопольд анасы тағайындаған кеңесшілердің қадағалауымен тек номиналды билікпен ғана шектелді. 1770 жылы ол осы қиын жағдайдан құтылу үшін Венаға сапар шегіп, Флоренцияға толық еркімен оралды. Флоренцияға оралғаннан кейін 1790 жылы үлкен ағасы Жозеф II қайтыс болғанға дейін өткен жиырма жыл ішінде ол кішкентай мемлекетінің басқару жүйесін реформалаумен айналысты. Реформа оның алдыңғылары – Медичи әулеті орнатқан және оның әкесінің өмірінде өзгеріссіз қалған өнеркәсіп пен жеке бостандыққа қатысты зиянды шектеулерді жою арқылы, салық салудың рационалды жүйесін енгізу арқылы (салық ставкаларының төмендеуі), сондай-ақ пайдалы мемлекеттік жұмыстарды жүзеге асыру арқылы іске асырылды, мысалы Вальдикиананың суын тоқтату. Леопольдтің армияны күтіп ұстауына қажеттілігі болмады, ал ол Медичилер ұстаған шағын теңіз күшін таратып жіберді, сондықтан оның кірісінің барлығы мемлекетін жақсартуға жұмсалды. Леопольд итальяндық халқының арасында ешқашан танымал болған емес. Ол салқын және жабық мінезді болды. Оның әдеттері қарапайым, тіпті жоқ-жұқ болуға жақын еді, бірақ ол қажет болған жағдайда сән-салтанатты көрсете алатын, және Медичи режимінің кемшіліктерінен пайда тапқан азаматтарын ренжітуден қашына алмады. Бірақ оның тұрақты, қадамдық және зиялы басқаруы ұлы герцогтікті материалдық өркендеудің жоғары деңгейіне жеткізді. Оның діни саясаты, халықтың терең тамырланған сенімдерін бұзып, оны Рим папасымен қақтығысқа әкелді, бірақ ол сәтті болмады. Ол діни мекемелердің мүліктерін мемлекеттік меншікке беруге немесе дін қызметкерлерін толығымен мемлекеттік билік бақылауына алуға қол жеткізе алмады. Дегенмен, оның өлім жазасын жоюы – заманауи тарихтағы тұңғыш тұрақты жою болды. 1786 жылдың 30 қарашасында, өлім жазасын іс жүзінде тоқтатқаннан кейін (соңғы оқиға 1769 жылы болған), Леопольд қылмыстық кодекстің реформасын жариялады, ол өлім жазасын жойды және өз жеріндегі өлім жазасын орындау құралдарын жоюға бұйрық берді. Сондай-ақ, азаптауға тыйым салынды. Ағарту дәуірінің теорияларына сәйкес, ол Флоренциялықтарды табиғат заңдарын эмпирикалық түрде бақылауға үйрету мақсатымен Ла Спеколаны медициналық балауыз мүсіндермен және басқа да экспонаттармен кеңейтті. Леопольд сондай-ақ саяси конституцияны әзірлеуге келісім берді және онымен бірлесіп жұмыс істеді, ол француз конституциясының қабылдануынан көп жыл бұрын болжағандығы айтылады және 1778 жылғы Вирджинияның құқық туралы биллімен кейбір ұқсастықтарды ұсынды. Леопольдтың осы тұжырымдамасы азаматтардың саяси құқықтарына құрметпен қарауға және атқарушы және заңнамалық билік арасындағы биліктің үйлесімділігіне негізделген. Алайда, ол іске асырыла алмады, өйткені Леопольд 1790 жылы император болу үшін Венаға көшті, және ол тым жаңа болғандықтан тіпті одан пайда көретін адамдардың да қарсылығын тудырды. Тосканадағы билігінің соңғы жылдары Леопольд өзінің туған жері Германия мен Венгриядағы туысқандарының қатаң әдістерінің тікелей салдарынан орын алған тәртіпсіздіктердің күшеюінен қорқып кетті. Ол және Жозеф II бір-біріне шын ниетпен жақын болды және анасы қайтыс болғанға дейін де, одан кейін де жиі кездесетін. Помпео Батони салған суретте олардың бір-біріне өте ұқсас екені көрінеді. Бірақ Леопольд туралы, сондай-ақ Фонтенелл туралы айтуға болады, оның жүрегі мидан жасалған. Ол баласыз қалған үлкен ағасының орнын басатынын білген, сондықтан оның танымалдығын мұраға алуға құштар емес еді. Сондықтан 1789 жылы өлім аузында жатқанын білген Жозеф одан Венаға келіп, бірлесіп билеуді сұрағанда, Леопольд осы өтініштен бас тартты. 1790 жылдың 20 ақпанында Жозеф II Венада қайтыс болғанда, ол әлі Флоренцияда еді және 3 наурызға дейін Италия астанасынан шықпады. Тоскананы басқаруға мүмкіндік берген екінші ұрпақ принципіне сәйкес Леопольд ұлы герцогтікті кіші ұлы Фердинанд III-ге сеніп тапсырды, ол 1797 жылы француз шапқыншылығына дейін, содан кейін 1814 жылдан 1824 жылға дейін билік жүргізді.

Киелі Рим императоры

Леопольд Тосканада билік еткен кезінде өзінің азаматтарына конституция беруге бейімділік танытқан. Австрия жерлерін иемденген соң, ол ағасының реформаларына наразы болған топтарға үлкен жеңілдіктер жасаудан бастады. Өзінің түрлі иеліктеріндегі Естаттарды "монархияның тіректері" деп мойындады, мажарлар мен богемиялықтарды тыныштандырды және Австрия Нидерландында (қазіргі Бельгия) көтерілісшілерді жеңілдіктер арқылы бөліп-жарды. Егер олар тәртіпті қалпына келтіре алмаса, ол елге әскер жіберіп, өзінің билігін қайта орнатты, сонымен бірге фламандтардың тарихи құқықтарын қалпына келтірді. Бірақ Мария Тереза мен Иосифтің мемлекеттік билікті күшейту үшін жасаған ешбір шарасын ол тоқтатпады. Мысалы, ол өзінің келісімінсіз (placetum regium) ешқандай папалық бұйрықтың өзінің иеліктерінде жарияланбауын талап етті. Леопольдтың Габсбургтердің түрлі иеліктеріндегі ақсүйектер қауымдастықтарын тыныштандыру үшін жасаған ең қатаң әрекеттерінің бірі – 9 мамыр 1790 жылы оның ағасы Иосиф босатып жіберген мыңдаған богемиялық шаруаларды қайтадан құлдыққа салу туралы жарлық шығару болды. Леопольд Рим императоры болып сайланғаннан кейін бар болғаны екі жыл өмір сүрді, және осы кезеңде ол батыстан да, шығыстан да қауіп-қатерге тап болды. Франциядағы өсіп келе жатқан революциялық тәртіпсіздіктер оның әпкесі, Людовик XVI патшасының жұбайы Мари Антуанеттаның өмірін қауіпке тікеді, сондай-ақ оның өзінің иеліктеріне де төңкерісшіл үгіт таралуымен қауіп төнді. Оның әпкесі оған көмек сұрап, ыстық шақырулар жіберді, ал Францияда қарулы араласуға тырысқан корольдік эмигранттар оны мазалады. Шығыстан оған Ресейдің Екатерина II-нің агрессивті амбициясы мен Пруссияның адалсыз саясаты қауіп төндірді. Екатерина Австрия мен Пруссияның француз төңкерісіне қарсы патшалардың мүддесін қорғап, крест жорығына шығуын көргенде қуанған болар еді. Олар Рейннен тыс жерде жұмыс істеп жатқанда, ол Польшаның қалған бөлігін жаулап алып, Осман империясына қарсы жаулап алған болар еді. Леопольд II Ресей императрицасының айқын алаяқтығын оңай түсінді, және ол одан жаңылысуға жол бермеді. Ол әпкесіне жақсы кеңес беріп, егер ол күйеуімен бірге Парижден қашып кетсе, көмектесуге уәде берді. Оған еріп келген эмигранттарға тыңдаудан бас тартты, немесе олар оған күшпен кірген жағдайда, барлық көмекке бас тартыс жасады. Леопольд Францияның ішкі тәртіпсіздіктерден құлдыраған күшіне және оның Еуропадағы ықпалына жасырын қуанды. Ол билікке келгеннен кейін алты апта ішінде Францияның әлсіздігін көрсетіп, 1756 жылы Мария Тереза жасаған одақ шартын бұзып, Ұлыбританиямен келіссөздер бастады. Леопольд өзінің Төмен елдерінің бөлігін Францияға беруге уәде беріп, Ұлыбританияға қысым жасады. Содан кейін британдықтардың қолдауына сенімді болған ол Пруссияның интригаларын жоққа шығаруға мүмкіндік алды. Фридрих Вильгельмге жеке шақыру 1790 жылдың шілдесінде Рейхенбахта олардың арасындағы конференцияға және Пруссия үшін жеңіліспен аяқталған келісімге әкелді: Леопольдтың 1790 жылдың 11 қарашасында Венгрия королі болып таққа отыруы, оған дейін ол мажарлардың үстемдігін мойындаған диетамен келісім жасады. Ол қыркүйек айында түріктермен сегіз айлық бітімге келді, бұл Иосиф II бастаған соғысты тоқтатуға жол ашты. Шығыс иеліктеріндегі бейбітшілік Леопольдқа Бельгияда тәртіп орнатуға және Ұлыбритания мен Нидерландымен достық қарым-қатынасты нығайтуға мүмкіндік берді. 1791 жылы император Францияның істеріне көбірек мән берді. Қаңтар айында ол Артуа графынан (кейін Франция королі Карл X) өте қатаң түрде қызметтен босатуға мәжбүр болды. Ол француз эмигранттарының ақымақтығына ашуланып, сол елдің істеріне араласпау үшін бар күшін салды. Алайда, Людовик XVI мен Мария Антуанеттаның маусым айында Варенске қашуға тырысқан кезде оларға жасалған қорлаулар оның ашуын туғызды, және ол Падуа айналымында Еуропаның егемендеріне "барлық егемендердің ар-намысына және барлық үкіметтердің қауіпсіздігіне" бірден қауіп төндірген оқиғаларға байланысты ортақ шаралар қабылдау туралы жалпы үндеу жасады. Бірақ ол Түркиямен келіссөздерге тікелей қызығушылық танытты, ол маусым айында соңғы бейбітшілікке әкелді, 1791 жылдың тамызында Систова келісімшартына қол қойылды. 1791 жылдың 25 тамызында ол Пруссия королімен Дрезденге жақын Пилниц сарайында кездесті, және олар Пилниц декларациясын жасады, олардың Францияға басқа державалар шақырылған жағдайда араласуға дайын екендіктерін білдірді. Декларация тек формалдық болды, өйткені Леопольдтың білгеніндей, Ресей де, Ұлыбритания да әрекет етуге дайын емес еді, және ол эмигранттар оны осылай пайдалануға тырысатынын болжады. Франциядағы Пилниц декларациясына жауап ретінде, эмигранттардың интригалары және Эльзастағы неміс князьдарының құқықтарына француз төңкерісшілері жасаған шабуылдарға қарсы Леопольд араласудың қажеті болмайды деп үміттенді. Людовик XVI 1791 жылдың қыркүйегіндегі конституцияны сақтауға ант бергенде, император Францияда келісімге қол жеткізілгенін ойлады. Рейн өзенінің сол жағындағы неміс князьдарының құқықтарына жасалған шабуылдар және Парижде соғыс тудыруға тырысқан тараптардың күшейе берген зорлық-зомбылықтары, алайда, осы үміт бекер екенін көрсетті. Леопольд Франциядағы төңкерісшілердің шақыруына лайықты және сабырлылықпен жауап беруді көздеді; алайда, Пилниц декларациясының салдары олардың саяси қозғалысын радикалдандыруға ықпал етті. Оның ата-анасы сияқты, Леопольдтың он алты баласы болды, оның ең үлкен ұлы, император Франц II оның мұрагері болды. Оның басқа ұлдары да өздерінің заманында көрнекті тұлғалар болды. Олардың ішінде: Фердинанд III, Тоскананың үлкен герцогі; Тешен герцогі, әйгілі әскери қолбасшы, Герцог Карл; Австрия архиепископы Иоганн, сондай-ақ әскери қолбасшы; Венгрияның палатині, Архиепископ Иосиф; және Ломбардия-Венецияның вице-королі, Архиепископ Райнер болды. Леопольд 1792 жылдың 1 наурызында Венада кенеттен қайтыс болды. Ол Венадағы императорлық мазардағы тосканалық склепіне жерленді.